جاھاندى جايلاعان جۇمىسسىزدىق

قازىرگى تاڭدا بەلەڭ العان جۇمىسسىزدىقتىڭ «جۇدىرىعىنان» وزگەلەرگە قاراعاندا ەۋروپا مەملەكەتتەرى كوبىرەك جاپا شەگىپ جاتىر. وتكەن جىلى مۇندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان كورسەتكىشتەر تىركەلدى. دالىرەگى, ورتا ەسەپپەن العاندا, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 12 پايىزعا ءوستى. بۇل – ەكونوميكاسى دامىعان, وزىق تەحنولوگيامەن قامتىلعان مەملەكەتتەر ءۇشىن اۋىر سوققى. الايدا, ولار قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرعان جوق. جاعاعا جارماسىپ, ەتەككە ورالعان وسى قيىندىقتى جەڭۋ ءۇشىن قولىنان كەلگەننىڭ بارلىعىن جاساپ باعۋدا. سالانى ساۋىقتىرۋ ماقساتىندا جۇمسالعان قارجىدا, بەينەلەپ ايتساق, ەسەپ جوق. بىراق, ابدەن مەڭدەپ العان «كەسەلدىڭ» بەتى قايتار ەمەس. بۇگىنگى ەۋروپادا بەس-التى ادام جۇمىس ىستەيتىن شاعىن تسەح جۇمىسىن توقتاتسا, ول تراگەديا رەتىندە قابىلداناتىن جاعدايعا جەتكەندەي. بۇدان ءبىز قارا جۇمىستىڭ قامىتىن الدەقاشان تەحنيكانىڭ موينىنا ءىلىپ, تالايعا كەۋدەمسوقتىقپەن قاراۋعا داعدىلانىپ العان ەۋروپالىقتاردىڭ جۇيكەسى سىر بەرە باستاعانىن ءارى الدىن كەسە-كولدەنەڭدەگەن كەدەرگىلەردەن اتتاپ وتۋدە قاۋقارسىزدىق تانىتىپ وتىرعانىن اڭعارامىز. جالپى, ەۋروپا مەملەكەتتەرىندەگى جۇمىس­سىز­دىققا بايلانىستى قالىپتاسقان احۋالدى تۇتاستاي قامتىپ, ستاتيستيكالىق مالىمەتتەردى جايىپ سالۋعا مۇمكىندىك مول. بىراق بۇگىن ءبىز ايتىلىپ وتىرعان جايتقا قاتىستى سوڭعى كەزدەرى ورىن العان, ءالى «ىستىعى» باسىلا قويماعان كەيبىر جاعداياتتاردى ءسوز ەتە وتىرىپ, ياعني ماسەلەنىڭ ءمانىسىن جەكەلەگەن كورىنىستەر ارقىلى جەتكىزۋدى ءجون كوردىك.

قاتەرلى رەكورد

الەمدەگى دامىعان ىرگەلى ەلدەردىڭ ءبىرى, تاماق, تىگىن, مەتاللۋرگيا, حيميا ونەركاسىبى, اۆتوموبيل شىعارۋ سالالارى بويىنشا جەتەكشى ورىنداعى يتاليا رەس­پۋبليكاسىندا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى تىم جوعارىلىپ كەتتى. ەلدەگى ۇلتتىق ستاتيستيكا ينستيتۋتىنىڭ سوڭعى مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, مۇندا جۇمىس ورنىنان ايىرىلعان ازاماتتاردىڭ سانى 3 ملن.-نان اسىپ تۇسكەن. بۇل حالىق اراسىنداعى ەڭبەككە جارامدى ازاماتتاردىڭ 13,4 پايىزدان استامىن قۇرايدى. اسىرەسە, الەمدى شارپىعان قارجى داعدارىسىنان كەيىن جۇمىسسىزدىق «دەرتىنە» شالدىققان يتاليانىڭ جاستارىنا وڭاي بولماي تۇر. ولاردىڭ اراسىندا ۇمىتسىزدىك قاپاسىنا قامالعاندار مىڭداپ سانالاتىن كورىنەدى. جوعارى ءبىلىمى بار قىز-جىگىتتەر ماماندىقتارى بويىنشا جۇمىسقا تۇرۋدى ويلامايتىن دا بولعان. سەبەبى, مۇندا كاسىپ تابۋ مۇمكىن ەمەس. دەرەكتەردە كورسەتىلگەندەي, 25 جاسقا دەيىنگى ازاماتتار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق 43,9 پايىزعا جەتكەن. ماماندار مۇنى قاتەرلى رەكورد دەپ وتىر. بۇل ەل مۇنداي اۋىر جاعدايدى باسىنان سوڭعى رەت 1977 جىلى وتكىزىپتى. اتالعان قيىندىقتار ەلدىڭ ونسىز دا وڭىپ تۇرماعان دەموگرافيالىق جاعدايىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزە باستاعان. ۇكىمەت تاراپىنان تاعايىندالعان اتاۋلى كومەكتەر, ءتۇرلى ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرى قارجى داعدارىسىنا بايلانىستى جويىلعاندىقتان, كوپتەگەن قىز-جىگىتتەر وتباسىن قۇرىپ, ۇرپاق وسىرەمىن دەگەن نيەتتەرىنەن قايتقان. ال شاڭىراق كوتەرگەندەرى اتا-اناسىنىڭ قولىنا قاراپ قالعان. وسى كەلەڭسىزدىكتەردىڭ سالدارىنان يتاليا حالقىنىڭ جاسى ەگدە تارتىپ بارادى. قارجىنى اياماي قۇيىپ, ءاربىر تۋعان بالاعا سىياقى تاعايىنداپ, ونىڭ اتا-اناسىنا ەرەكشە قولداۋ ءبىلدىرىپ كەلگەن يتاليا وسىلايشا امالسىزدان دەموگرافيالىق سايا­ساتتى كەيىنگە ىسىرىپ قويۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر. گرەكيانىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىرتپا­لىق­تىڭ قامىتى ءوز موينىنا تۇسپەۋى ءۇشىن يتاليا ۇكىمەتى بار مۇمكىندىكتەرىن پايدالانىپ, قيىندىقتان شىعۋدىڭ جولىن قاراستىرعانىمەن, ءىستىڭ ورايىن كەلتىرە الار ەمەس. ەل ەكونوميكاسىن قۇتقارۋ ماقساتىندا قابىلدانعان قاتاڭ ۇنەمدەۋ شارالارى دا وڭ ناتيجە كورسەتپەدى. سونداي-اق, وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا يتاليا پارلامەنتى قولايلى ەڭبەك نارىعىن ءتۇزۋ ماقساتىندا ارنايى زاڭ قابىلداعان. بىراق ول كاسىپوداقتار جەتەكشىلەرى تاراپىنان سىنعا ۇشىراپ, قاتتى قارسىلىققا تاپ بولعان-دى. ساراپشىلار سول جاڭا زاڭنىڭ جالدامالى جۇمىسشىلاردىڭ قۇقىعىن شەكتەيتىنىن, قوعامداعى احۋالدى كۇردەلەندىرىپ جىبەرەتىنىن العا تارتقان. ايتا كەتەيىك, ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇلكەن مەملەكەتتىك قارىز وسى ەلدىڭ موينىندا تۇر. ونىڭ كولەمى 2 ترلن. ەۋرودان اسىپ كەتكەن. بۇگىندە بۇل بەرەشەكتى نەگىزگە الا وتىرىپ وي تۇيگەن كەيبىر ماماندار قازىرگى بيلىك داعدارىستى رەتتەۋگە بايلانىستى ساۋاتتى باستامالار كوتەرىپ, ءتيىمدى شارالار قولدانباسا, يتاليا ەكونوميكاسى ودان ءارى قۇلدىراپ, حالىقتىڭ جاعدايى تومەندەي بەرەتىنىن, ءتىپتى, الداعى ۋاقىتتا گرەكيانىڭ كەبىن كيۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتا باستادى. ال ءوز كەزەگىندە ەلدىڭ ەكونوميكا جانە قارجى ءمينيسترى پەر كارلو پادوان جوعارىداعى پىكىرلەرمەن كەلىسپەيتىنىن جەتكىزدى. ول يتاليا 2015 جىلى داع­دارىس­تان قۇتىلادى دەپ ەسەپتەيدى. جاقىندا ستراسبۋرگتە (فرانتسيا) جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن مينيستر: «ەلدە جۇمىسسىزدىق ءوسىپ بارادى, ول راس, بىراق ەكونوميكا دامىسا جاعداي وزگەرەدى. ءبىز 3 جىل قاتارىنان داعدارىستىڭ قىسپاعىندا بولدىق. ەندى ول وسى جولى جويىلادى», دەدى. پەر كارلو پادواننىڭ ءوز ەسەبى بار شىعار, الايدا, ءمينيستردىڭ سوزىنە قاراعاندا, ساراپشى-مامانداردىڭ جوعارىداعى پىكىرلەرى اقپارات كەڭىستىگىن جاڭعىرتىپ تۇر.

كەنشىلەردىڭ كوڭىلى كۇپتى

پولياك جۇرتىنا جاڭا جىلدىڭ العاشقى كۇندەرى وزىندىك قيىندىقتارىن الا كەلدى. بۇلاي دەۋىمىزگە ۇكىمەتتىڭ كومىر ءوندىرۋشى Kompanija Wەglowa كومپانياسىنا تيەسىلى بىرقاتار كەن ورىندارىن جابۋعا بايلانىستى جوسپارىنا ەلدىڭ وڭتۇستىگىندەگى 8 شاحتانىڭ كەنشىلەرى ورە تۇرەگەلىپ, جاپپاي قارسى شىققانى سەبەپ بولىپ تۇر. بيىلعى جىلدىڭ 7 قاڭتارىندا باس­تاۋ العان ەرەۋىل ءالى باسىلار ەمەس. وعان كوپتەگەن ادام قاتىسۋدا. بۇلاردىڭ اراسىندا وسى كەن ورىندارىندا بۇرىن جۇمىس ىستەپ, كەيىن زەينەتكەرلىككە شىققان ازاماتتار مەن كەنشىلەردىڭ بالا-شاعالارى دا بار. سونداي-اق, ەرەۋىلشىلەردىڭ باسقا ايماقتارداعى ارىپتەستەرى دە نارازىلىق شارالارىنا قولداۋ كورسەتۋگە نيەت ءبىلدىرىپ وتىر. جالپى, بيلىكتىڭ ەلدەگى ەڭ ءىرى كومىر كومپانيالارىنىڭ ءبىرىن قايتا قۇرىلىمداپ, ۋاقىت تالابىنا بەيىمدەۋ تۋرالى ۇيعارىمى جۇزەگە اسسا, مۇنداعى 4 شاحتا ءبىرجولا جابىلۋى ءتيىس. ال بۇل – بىرنەشە مىڭداعان كەنشى قىسقارتىلىپ, جۇمىسسىزدار قاتارىنا قوسىلادى دەگەن ءسوز. ۇكىمەت تاراپى ءوز شەشىمدەرىنىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەپ ءارى حالىقتى قىسقاراتىن ادامدار سانى 3 مىڭنان اسپايدى دەپ سەندىرۋگە تىرىسىپ باعۋدا. بيلىك وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, ەگەر قايتا قۇرىلىمداۋ جوباسى ىسكە اسپاي قالسا, وندا 49 مىڭ كەنشىنىڭ جۇمىسسىز قالۋى ىقتيمال كورىنەدى. سوندىقتان ولار بۇل قادامعا وسى قاۋىپتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن بارىپ وتىرعانىن مالىمدەۋدەن جالىعار ەمەس. ال كومىر كومپانياسىن جاڭاشا جاساقتاۋ شارالارى بۇكىل ايماقتاعى احۋالدى تىعىرىققا تىرەپ, كەن ورىندارى ورنالاسقان وڭىرلەردە جاپپاي جۇمىسسىزدىق پەن ءارتۇرلى الەۋمەتتىك اۋىرتپالىقتار جايلايدى دەپ ەسەپتەيتىن الاڭ كوڭىلدى باس كوتەرۋشىلەر مينيسترلەر كابينەتىنىڭ جوعارىدا ءسوز ەتىلگەن ۋاجىمەن مۇلدە كەلىسپەيتىندەرىن جەتكىزۋدە. قازىرگى تاڭدا پولشا پرەمەر-ءمينيسترى ەۆا كوپاچ اتالعان ماسەلەنىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇر. ول كەنشىلەرمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ءۇشىن 12 قاڭتاردا كاتوۆيتسە قالاسىنا ارنايى بارعان بولاتىن. ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن سوزىلعان ەكىجاقتى اڭگىمە ەشقانداي وڭ ناتيجە بەرمەگەن. تاراپتار ءوز باعىتتارىنىڭ دۇرىستىعىنا شەك كەلتىرمەي, تابانداپ تۇرىپ العان. كەزدەسۋدەن كەيىن ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ءوزى بولاشاعى جوق وندىرىسكە بۇدان بىلاي مەملەكەتتەن قارجى بولىنبەيتىنىن ايتا كەلىپ: «كەزدەسۋدە ايتىلعان ۇسىنىستار ۇستەلدىڭ ۇستىندە عانا قالدى», – دەپ مالىمدەگەن. وسى جاعدايعا قاتىستى كەنشىلەر كاسىپوداعىنىڭ باسشىسى ياروسلاۆ گرزەسيك: «بۇگىنگى كومىر وندىرىسىندەگى جاعداي وتە ايانىشتى. توننالاعان كومىر ساتىلماي, تاۋداي ۇيىلگەن قالدىققا اينالۋدا. قانشاما ادامنىڭ تاعدىرى وسى كەن ورىندارىمەن تىعىز بايلانىستى. ال بىرەۋلەر ءوندىرىس كولەمىن ازايتۋ كەرەك دەپ جاتىر. بۇل – وتە قيىن ماسەلە», – دەدى. ال كومىر كومپانياسىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى توماس گلوگوۆسكي مۇنداي شارا اۋاداي قاجەت بولىپ تۇرعانىن, ءدال قازىر قۇرىلىم وتە اۋىر قارجىلىق احۋالدى باسىنان كەشىرىپ جاتقانىن, بۇل قيىندىقتار باستالعالى بەرى ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىت وتكەنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە كومپانيانىڭ شىعىنى 350 ميلليون ەۋروعا جەتىپ قالعان. مۇنداي جاعدايدا ءوندىرىس وشاعىن قايتا قۇرىلىمداۋدان باسقا جول جوق كورىنەدى. ەگەر تەز ارادا ءتيىستى شارالار اتقارىلماسا, كومپانيا ءبىرجولا قۇردىمعا كەتۋى ابدەن مۇمكىن ەكەن. تاعى ءبىر ايتا كەتەر جايت, پرەمەر-مينيستردەن كۇدەرىن ۇزگەن ەرەۋىلشىلەردىڭ ەندىگى ءۇمىتى پولشا پرەزيدەنتى برونيسلاۆ كوماروۆسكيدە. سوندىقتان كەنشىلەر ءوز ايەلدەرىنەن ارنايى دەلەگاتسيا جاساقتاپ, اۆتوبۋسپەن ۆارشاۆاعا اتتاندىردى.

Tesco كومپانياسى تىعىرىققا تىرەلدى

وزگەلەرمەن سالىستارعاندا جۇمىس­سىز­دىق دەڭگەيى ءبىرشاما تومەن (5,9%) دەپ ەسەپتەلىنىپ جۇرگەن ۇلىبريتانيادا دا كەي­ىنگى ۋاقىتتا قىسقارتۋلار ورىن الا باستادى. القىمنان العان ەكونوميكالىق داعدارىس كورولدىكتەگى بىرقاتار كومپانيالاردىڭ ادىمىن اشتىرماي تاستادى. بۇلاردىڭ ىشىندە سوناۋ 1924 جىلى قۇرىلعان, جاھاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە 7 600 ساۋدا ورتالىعى بار, تازا تابىسى كەزىندە 2,96 ملرد. دوللاردى قۇراعان Tesko كومپانياسى دا بار. الەم بويىنشا سۋپەرماركەت جەلىلەرى اراسىنداعى Wal-Mart (اقش) جانە Garrefour (فرانتسيا) كومپانيالارىنان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىندا تۇرعان Tesco سوڭعى جىلداردا قارجىلىق قيىندىقتاردان تۋىنداعان داۋ-دامايلاردان كوز اشپاي كەلەدى. سونىڭ اسەرىنەن بۇگىندە قۇرىلىمنىڭ تابىسى تىم تومەندەپ كەتكەن. وسى كەلەڭسىزدىكتەردىڭ سالدارىنان كومپانيا ءوز يەلىگىندەگى ساۋدا نۇكتەلەرىندە جۇمىس ىستەيتىن مىڭداعان قىزمەتكەرىن ەڭبەك بيرجاسىنا باعىتتاۋعا ءماجبۇر. Tesسo موينىنا تۇسكەن اۋىرتپالىقتى وسى­لاي جەڭىلدەتپەسە, باسقاداي جول تابار ەمەس. ويتكەنى, قۇرىلىمنىڭ قۇلدى­راۋىنا ىشكى قايشىلىقتار عانا ەمەس, تۇتىنۋشىلاردىڭ تاۋار ساتىپ الۋ بەل­سەن­دىلىگى كۇرت تومەندەپ كەتكەنى دە كەرى اسەر ەتۋدە. اسىرەسە, ەۋروپا مەملەكەتتەرىندەگى ساۋدا نۇكتەلەرىنەن كەلەتىن كىرىس ماردىمسىز بولىپ تۇر ەكەن. كومپانيا ىشكى كەلەڭسىزدىكتەرىن رەتتەۋى مۇمكىن, بىراق ادامداردى ءوز دۇكەندەرىنە قويشا ءيىرىپ كىرگىزىپ, ساۋداسىن جۇرگىزە المايدى. بۇلاي ەتكەننىڭ وزىندە قالتاسى جۇقارعان تۇرعىنداردان پايدا بولماسى انىق. بۇدان ءبىز جاعدايدى تۇزەۋ Tesسoنىڭ وزىنە بايلانىستى ەمەس ەكەنىن اڭعارامىز. جالپى, بۇل سۋپەرماركەت جەلىسىندەگى ىرىڭ-جىرىڭنىڭ باستالعانىنا ءبىرشاما ۋاقىت وتكەن كورىنەدى. مۇنى قۇرىلتاي­شى­لار سىرت كوزدەن جاسىرىپ كەلگەن. بۇدان بولەك, توپ-مەنەدجەرلەر دە ءوز قىزمەت ورىن­دارىن ساقتاپ قالۋلارى ءۇشىن شىنايى كورسەتكىشتەردى جاريا ەتپەي, تەك جالعان مالىمەتتەر ۇسىنعان. مۇنى ەلدەگى ءىرى الاياق­تىق ىستەردى زەرتتەپ, تەكسەرەتىن Serious Fraud Office مەكەمەسى انىقتاعان. قازىر بانكروت بولۋدىڭ الدىندا تۇرعان, كەلەشەگى ب ۇلىڭعىر Tesسo اكىمشىلىگى وزدەرى سالىپ جاتقان الىپ عيماراتتاردىڭ قۇرىلىسىن توقتاتتى ءارى قاتارعا قوسىلعالى تۇرعان 49 جاڭا دۇكەندى اشۋدان باس تارتتى, سونىمەن قاتار, الەمدەگى 43 تابىسسىز سۋپەرماركەتىن جابۋ جونىندە شەشىم قا­بىل­دادى. بۇل جاعداي قۇرىلىستار مەن دۇكەندەردە جۇمىس ىستەيتىن بريتانيالىق مىڭداعان ازاماتتى ناپاقاسىز قالدىرماق. سونداي-اق, كومپانيا شىعىندارىن ازايتا ءتۇسۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ Blinkbox اتتى تانىمال بەينە-سايتىن ساتۋدى كوزدەۋدە كورىنەدى. بۇعان قوسا, تالايدىڭ ءوڭى تۇگىل تۇسىنە دە كىرمەيتىن كولەمدەگى ىشكى زەينەتاقى اۋدارىمدارىنا توقتاۋ سالىنىپتى. جولدىباي بازار, «ەگەمەن قازاقستان».