قازاق نەگە اشتىققا ۇشىرادى؟

بۇل سۇراپىل سۇراققا, البەتتە, ءبىر­اۋىز سوزبەن جاۋاپ بەرۋ قيىن. كوبىنە­سە قۋعىن-سۇرگىن­نىڭ, اشتىقتىڭ زاردا­بى كەڭىنەن ايتىلادى. بىراق سالدارىنا ەمەس, سەبەبى­نە تەرەڭىرەك ءۇڭىلۋ كەرەك. بۇل ماسەلە پوستكەڭەستىك كەڭىستىك ەلدەرىنىڭ بارىن­دە دەرلىك كوتەرىلىپ, ارقايسىسى ءوز تا­ريحىنىڭ اقتاڭداق بەتتەرىن جاڭاشا جا­زىپ, كۇردەلى, كۇماندى تاقىرىپتاردى قايتا قاراپ جاتىر.

ەلىمىزدە دە از ايتىلىپ, از جازىل­عان جوق. سەبەبى قۋعىن-سۇرگىننەن دە, اشتىقتان دا قازاق ەلى, قازاق حالقى ادام ايتقىسىز زارداپقا ۇشىرادى. كەڭەس وداعىنىڭ سول جىلدارى جۇرگىزگەن ساياساتى, مەرزىمدىك شارالارى, قابىل­دا­عان قاۋلى, قارارلارى ەلدى اشتىققا اكەلدى.

1927 جىلعى جەلتوقساندا بايلار شا­رۋاشىلىعىن تاركىلەۋ (كامپەسكەلەۋ) تۋرالى زاڭ دايىنداۋ ءۇشىن ارنايى كوميسسيا قۇرىلدى. ارادا جارتى جىل­دان استام ۋاقىت وتكەندە, 1928 جىل­عى 27 تامىزدا «بايلاردىڭ شا­رۋا­شى­لى­عىن تاركىلەۋ تۋرالى», ودان كەيىن 13 قىركۇيەكتە «تاركىلەۋگە قارسى­لىق كورسەتكەنى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپقا تارتۋ جانە ءىرى, جارتىلاي ءىرى فەودال­داردى كوشىرۋ تۋرالى» ەكى قاۋلى قابىل­داندى. وسى قۇجاتتار نەگىزىندە عاسىرلار بويى قالىپتاسقان قازاق قوعامىنىڭ شارۋاشىلىق جۇيەسىنە سوققى بەرىلدى. بولشەۆيكتىك بيلىك ەل ءىشىن تاپتىق بو­لىنۋگە, جىكتەلۋگە يتەرمەلەپ, ىنتالان­دىرىپ وتىردى. قالىپتاسقان ۇلتتىق بىرلىك, رۋلىق-تۋىستىق نەگىزىندە قۇ­رىل­عان شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ جۇيەسى بۇزىلدى. كەڭەستىك وكىمەت كەدەي-كەپ­شىك­تەن شىققان بەلسەندىلەردى بايلار­دىڭ شارۋاشىلىعىن تاركىلەۋگە, ولاردى قوعامنان شەتتەتۋگە, قازاق قوعامىنداعى ىقپالدى تۇلعالاردى بارلىق سالادان ىعىستىرۋعا پايدالاندى.

كەڭەس وكىمەتى قازاقستاندا 700 ءىرى شارۋاشىلىقتىڭ مال-مۇلكىن تاركى­لەۋ­دى الدىن الا جوسپارلادى. مالى­مەن قوسا باۋ-باقشا, اۋىل شارۋاشىلى­عى قۇ­رال­دارى دا – سوقا-سايمان, اربا, شانا, بايلار يەلىگىندەگىلەردىڭ ءبارى-ءبارى تاركىلەندى. جالپى 145 مىڭ باس مال تاركىلەنىپ, 619 وتباسى تۇرعان جەر­لەرىنەن, اتاقونىسىنان كۇشتەپ كو­شىرىلدى. بايلاردىڭ مال-مۇلكىن تاركى­لەۋ ولاردىڭ كەدەي تۋىستارىنىڭ قولى­مەن جۇرگىزىلدى. وسىلايشا, قازاقتاردى ءوزارا ارازداستىرۋ, ولاردىڭ اراسىن­دا تاپتىق ۇستانىم نەگىزىندە ىرىتكى سالۋ ­ساياساتى تەرەڭدەي ءتۇستى.

1928 جىلعى 27 تامىزداعى قازاق اكسر حكك جانە واك قاۋلىسى بويىن­شا جەر اۋدارىلۋعا جاتاتىن ادامدار­دى كوشىرۋ ءۇشىن اۋدانداردى ايقىن­داۋ تۋرالى قاسسر حكك №82 قاۋ­لىسى شىعىپ, سوعان ساي جەتىسۋ جانە سىر­داريا وكرۋگتەرىنەن ورال وكرۋگىنە, ورال­دان جەتىسۋ وكرۋگىنە, گۋرەۆتەن پەتروپاۆل وكرۋگىنە, قارقارالىدان قوستاناي وكرۋگىنە, سەمەيدەن سىرداريا وكرۋگىنە, پاۆلودار, پەتروپاۆلدان اقتوبە وكرۋگىنە, قىزىلوردادان اداي وكرۋگىنە, اقمولادان گۋرەۆ وكرۋگىنە, اقتوبەدەن قارقارالى وكرۋگىنە, قوستا­نايدان (تورعاي) سەمەي وكرۋگىنە كوشىرۋ, ناقتىراق ايتساق جەر اۋدارۋ جوسپا­رى بەكىتىلدى.

1916 جىلعى كوتەرىلىستەن كەيىنگى بي­­­لىك­تىڭ اۋىسۋى, قىزىل مەن اق بولىپ ار­پا­لىسقان الاساپىران, 20-جىلدار­دىڭ باسىنداعى اشتىقتان ءالى ەڭسەسىن كوتە­رە الماعان حالىق تاعى ساياسي شارالار تولقىنىنىڭ استىندا قالدى. اقيقا­تىن ايتۋ كەرەك, وسى جىلدارى بيلىكتى قولى­نا العانىمەن, بولشەۆيكتىك ۇكىمەتتىڭ دە جالپى ەكونوميكالىق جاعدايى ءماز ەمەس ەدى. كەڭەس وداعىنداعى ساياسي داعدا­رىس, ەكونوميكالىق قيىنشىلىق, ىشكى جانە سىرتقى جاعداي شەتىن شارالارعا يتەرمەلەدى.

كەڭەس وداعىندا ازىق-ت ۇلىكتىڭ جەتىس­پەۋشىلىگى ايقىن بايقالدى. 1928 جىلى جەلتوقساندا ساياسي بيۋرو يندۋستريال­دى ورتالىقتاردىڭ اكىمشىلىكتەرىنە نانعا كارتوچكا ەنگىزۋ تالابىن قويدى. كوپ ۇزاماي, 1929 جىلعى اقپاندا كەڭەس وداعىنىڭ بارلىق اۋماعىندا نانعا كارتوچكا ەنگىزىلدى.

ارادا شامالى ۋاقىت وتكەن سوڭ, 1929 جىلدىڭ شىلدەسىندە ەتكە كارتوچكا ەن­گىزىلدى. ال قازان ايىندا نان, جارما, ەت, ماي, قانت, شاي مەن جۇمىرتقا­نىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ايقىن سەزىلىپ, ءبارى كارتوچكامەن بەرىلە باستادى. سون­دىقتان ازىق-ت ۇلىك جەتىسپەۋشىلىگى جاع­دايىندا ماسكەۋ قازاقستاندا ەت دايىنداۋ جۇمىستارىنا ەرەكشە ءمان بەرىپ, باتىل, بەلسەندى تۇردە جۇرگىزۋ قاجەت دەگەن تالاپ قويدى.

وسى ۋاقىتتا ورتالىققا كورىنۋدىڭ مۇمكىندىگىن قۇر جىبەرگىسى كەلمەگەن قك(ب)پ حاتشىسى فيليپپ گولوششەكين «قازاقستان وداقتا ەت دايىنداۋدىڭ نە­عۇرلىم ءىرى ايماعى» دەپ, «ەت دايىنداۋ­دا ماسكەۋ بەكىتكەن جوعارى مەجەگە ەش­قانداي قارسىلىق كورسەتپەي ورىنداۋ» تالابىن قويدى.

1931 جىلدىڭ قىسىندا وسى ماقسات­پەن قازاقستانعا حالىق كوميسسارى ا.ميكويان ارنايى كەلدى. ول 1931 جىل­­عى قاڭتاردا الماتىدان ستالين مەن مولوتوۆقا تەلەگرامما سالدى. تەلە­گرام­مادا «پلان مياسوزاگوتوۆوك ۆوپرەكي ۋتۆەرجدەنيام كازاحستانا… سكورەە پەرەۋمەنشەن, چەم پەرەۋۆەليچەن. گوس­پلان كازاحستانا وپەريرۋيۋت… ي دو­كازى­ۆاەت پەرەۋۆەليچەننوست پلانا مياسو­­زاگو­توۆوك. نا دەلە گرومادنىە كولي­چەستۆا ­نەۋچتەننوگو سكوتا…» دەپ جازدى. سونىمەن قاتار ا.ميكويان تەز ارادا قا­زاقستاندا مال سويۋ پۋنكتتەرىن قۇرىپ, سو­يىلعان مالداردى رەسەيگە كىدىرىسسىز جونەلتۋ قاجەتتىلىگىن تالاپ ەتتى.

ەلدىڭ ەرتەڭىن ويلاعان, شارۋاشى­لىق سالاسىن بىلەتىن ماماندار ءوز باس­تارىنا قاتەر ءتونۋى مۇمكىن ەكەندىگىنە قاراماستان, قازاقستاننان شامادان تىس مال الۋ, سويۋ الاپات جاعدايعا دۋشار قى­لۋى مۇمكىن دەپ, قارسىلىق تانىت­تى. بىراق ميكوياننىڭ «...ەسەپكە الىنبا­عان وراسان كوپ مال بار» دەپ ماسكەۋگە بەر­گەن تەلەگرامماسىنان سوڭ قىسىم كۇ­شەيىپ, مال سويۋ پۋنكتتەرى سالى­نىپ, ەلدەن جينالعان مالدى سويۋ قارقىن الدى.

بولشەۆيكتىك بيلىك ەل ىشىندەگى ازىق-ت ۇلىك داعدارىسىن شەشۋ جانە شەتەل­دەن وندىرىسكە قاجەتتى تەحنولوگيا الۋ ءۇشىن ەت دايىنداۋ جوسپارىن كۇرت ءوسىردى. قازاقستاندى ەت دايىنداۋ بازاسى رەتىندە قاراستىرعان ورتالىق شەكتەن تىس, وتە كوپ ەت دايىنداۋ جوسپارىن بەكىتتى. 1930–1931 جىلدارى قازاقستانعا 493 500 توننا ەت وتكىزۋ جوسپارىن بەردى. ەكىنشى ورىنداعى ۋكراينا 434 800 توننا, ال ءۇشىنشى ورىنداعى سولتۇستىك كاۆ­كاز 226 700 توننا وتكىزۋگە ءتيىس بولدى. ال قازىرگى ورتالىق ازيانىڭ ءۇش مەم­لەكەتى – وزبەكستان, تۇرىكمەنستان, تاجىكستان نەبارى 66 200 توننا وتكىزۋى كەرەك بولدى. قىرعىز رەسپۋبليكاسىنا بەكىتىلگەن ەت دايىنداۋ جوسپارى تىپتەن از ەدى.

ەگەر جوعارىدا كەلتىرىلگەن, قازاق­ستان­عا بەرىلگەن جوسپار – 493 500 توننا ەتتى مال باسىنا شاعىپ تالداۋ جاسا­ساق, سول جىلدارداعى ەسەپتەۋ ءتارتىبى بو­يىنشا, ءبىر قوي شامامەن 24-25 كگ تازا ەت بەرەدى دەپ ەسەپتەلدى. سوندا قاراپايىم ەسەپكە سالساق, 493 500 توننا ەت 20 ملن شاماسىنداعى مال ەكەن. تەك قانا ءبىر جىل­دىڭ تاپسىرماسى بويىنشا 20 ملن مال وتكىزىلۋگە ءتيىس بولدى.

يتاليالىق عالىم نيككولو پيان­چولانىڭ عىلىمي ەڭبەگىنە سۇيەنسەك, 1931 جىلدىڭ اقپان-ناۋرىز ايلارىندا ماسكەۋ قالاسى مەن ماسكەۋ وبلىسىنا جەتكىزىلگەن ەتتىڭ 53,9 پايىزى, لەنين­گراد قالاسى مەن لەنينگراد وبلى­سىنا جەتكىزىلگەن ەتتىڭ 43,3 پايى­زى قازاقستاننان اكەلىندى. ماسكەۋ مەن لەنينگرادتان باسقا رسفسر-ءدىڭ ايماق­تارىنا جەتكىزىلگەن ەتتىڭ 57,5 پايىزى قازاقستاننان بولدى. ال وسى ۋاقىتتا قازاق جەرىندە اشتىق دەندەپ, حالىق اشتان قىرىلدى. قايتسەك امان قالامىز دەپ, جان ساقتاۋ ءۇشىن ەل اتاقونىسىنان كوتەرىلە بوسىپ كەتتى.

جوعارىدا كەلتىرىلگەن دەرەك 1930–1931 جىلدارعا قاتىستى. بىراق ەت وتكىزۋ اشتىق بەلەڭ العان 1932–1933 جىلدارى دا باسەڭدەگەن جوق. 1929 جىلمەن سالىستىرعاندا 1933 جىلى قازاقستاندا مال باسى 90%-عا ازايدى.

ەت سالىعىنىڭ اۋىرتپالىعىنا قو­سا, وسى كەزەڭدى زەرتتەگەن عالىمدار ەڭ­بە­گى­نە سۇيەنسەك, ءجۇن سالىعى, تۇياق سا­لىعى سەكىلدى, تاعى باسقا 16 سالىق ءتۇرى بولدى. مۇنىڭ ءبارى قولىنداعى مالىنا قاراپ وتىرعان اۋىل قازاقتارىنا
اۋىر ءتيدى.

ەت دايىنداۋ شاراسىمەن قاتار, وسى جىلدارى استىق دايىنداۋ جوسپارى دا ۇنەمى ءوسىپ وتىردى. ەلىمىزدە 1929 جىلى – 37,8 ملن پۇت, 1930 جىلى – 40,7 ملن پۇت, 1931 جىلى – 40,4 ملن پۇت, 1932 جىلى 45,3 ملن پۇت استىق الىندى.

1931–1932 جىلدارى اشتىق كارىنە ءمىنىپ, شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەن كەزدە, ەلدى اشتىق جايلاپ, حالىق قىرىلىپ جاتقاندا, ەت دايىنداۋ جوسپارى سەكىل­دى, استىق دايىنداۋ جوسپارى دا تومەن­دەگەن جوق.

سول جىلدارداعى ارحيۆ قۇجاتتارى­نا نازار اۋدارساق, جينالعان استىقتان حالىققا ەشتەڭە دە, ءبىر ءتۇيىر ءدان دە قالدىرماي, تۇقىمدىققا دا قالدىر­ماي تولىق جيناپ الىپ كەتىپ وتىر­عان. بىر­قاتار شارۋاشىلىققا, شارۋا­عا بەرىلگەن تاپسىرما جينالعان اس­تىق مولشەرىنەن بىرنەشە ەسە كوپ بول­عان. شىدامى تاۋسىلعان حالىق, ارنايى استىق دايىنداۋعا جىبەرىلگەن وكىلدەر­دىڭ وزدەرى دە ستالينگە تىكەلەي حات جاز­عان. ايتالىق, سەلو تۇرعىندارىنىڭ تاپ­­سىرۋىمەن 1931 جىلدىڭ جەلتوقسا­نىن­­دا كولحوزشى سوكولوۆا ستالينگە بىلاي دەپ حات جازدى: ء«بىز, وسى حاتپەن قازاقستاننىڭ كولحوزشىلارى, شىڭ­عىرلاۋ اۋدانىندا استىق دايىنداۋ جۇ­مىستارى قالاي ءجۇرىپ جاتقانىن ما­­لىمدەپ وتىرمىز. استىق دايىنداۋ­دا «پوبەدا» كولحوزىندا جالپى ءونىم نە­بارى 166 تسەنتنەر بولسا, استىق دايىن­داۋ جوسپارى 322 تسەنتنەر. اتقارۋ كو­ميتەتىنەن كەلگەن وكىل بارلىق استىق­تى, ءبىر ءتۇيىر دە ءدان قالدىرماستان ەلە­ۆا­تورعا جونەلتتى…».

بۇل باتىس قازاقستانداعى عانا جاع­داي ەمەس, ەلدىڭ بارلىق اۋدانىنا ءتان بولدى. وسىنداي حاتتىڭ ءبىرىن ستالينگە 1932 جىلدىڭ قاڭتارىندا قوستاناي وبلىسىنىڭ, وباعان اۋدانىنا ارنايى وكىل رەتىندە جىبەرىلگەن ۆ.تۆەردوحلەبوۆ تە جازىپتى: «مەن جۇمىسشىمىن, 1917 جىلدان بەرى پارتيا مۇشەسىمىن. بيىل ەگىنشىلىك اۋداندارىنا جىبەرىلدىم. استىق تاپسىرۋ جوسپارى شامادان تىس جوعارى, جالپى جينالعان ونىمنەن دە ارتىق. ولاردى جۇزەگە اسىرۋ نەگىزى­نەن كولحوزشىلار مەن جەكە شارۋالار­دىڭ بارلىق استىعىن تاركىلەۋ ارقىلى جۇ­زەگە اسىرىلدى. ءسىزدىڭ اتىڭىز­داعى كوممۋنا 5070 تسەنتنەر استىق جيناسا, مەملەكەتكە سونىڭ 4700 تسەنتنەرى تاپسىرىلدى. مىڭ كوممۋنار بار, ولار تاعدىردىڭ تالكەگىنە قالدى. مەن كەلگەن­دە جۇمىسشىلار قولىندا ازىق-ت ۇلىك ءۇشىن دە, تۇقىمدىققا دا استىق بول­عان جوق. كولحوزداردا اشتىق­تان ءىسىنۋ جاع­دايلارى بايقالۋدا. قازاق­تار ەشقانداي ازىق-ت ۇلىكسىز, تاماقسىز قالدى».

وسىلايشا ەت جانە استىق دايىنداۋ ناۋقانى قازاق جەرىندە اشتىقتىڭ تۋى­نا, حالىقتىڭ توز-توز بولىپ, باس قامى ءۇشىن بوسىپ كەتۋىنە اكەلدى. اش­تىققا دۋشار ەتكەن باستى فاكتورلار وسى ەت جانە استىق دايىنداۋ شارالارى ەدى. سونى­مەن قاتار اشتىقتىڭ تۋى مەن بەلەڭ الىپ كەتۋىنە تاعى قانداي سۋبەكتيۆتى ­فاكتورلار اسەر ەتتى دەگەن سۇراق ءجيى تۋادى.

ءبىرىنشى فاكتور – گولوششەكين تۇل­عاسى. بۇل فاكتوردى ونىڭ كىناسى جوق, ول پارتيا مەن ۇكىمەتتىڭ تاپسىرماسىن ورىندادى دەپ تەرىسكە شىعارۋعا نەمەسە تومەندەتۋگە بولمايدى. گولو­ششەكين ەلدىڭ اپات ارانىنا ءتۇسىپ بارا جاتقانىنا قاراماستان, پارتيا مەن ۇكى­مەتتىڭ تاپسىرماسىن مۇلتىكسىز ورىندادى. قازاقستانعا 1925 جىلدىڭ قازانىندا كەلىپ, 1933 جىلدىڭ اقپانىنا دەيىن قىز­مەت ىستەگەن فيليپپ يساەۆيچ گولو­ششەكين وسى ارالىقتا رەۆوليۋتسياعا دەيىن قالىپتاسقان, قازاق قوعامىن­دا ىقپالدى بولعان قازاق زيالىلارىن عانا ەمەس, رەۆوليۋتسيانىڭ جاعىندا بولىپ, كەڭەس وكىمەتىن ورناتۋعا بەلسەنە قاتىسقانداردىڭ وزدەرىن دە تۇقىر­تىپ, بيلىكتەن شەتتەتتى. گولوششەكيننىڭ ايتقانىنا كونىپ, ايداۋىنا جۇرگىسى كەلمەيتىن سماعۇل سادۋاقاس ۇلى سەكىلدى ۇلت­شىل ازاماتتار ەلدەن ىعىستىرىلدى.

قازاقستاننىڭ اشتىققا دۋشار بو­لۋىنىڭ ەكىنشى فاكتورى – گولو­ششە­كينمەن بىرگە بيلىكتە بولعان قازاق بول­شەۆيكتەرى. ولار حالىق قولىنداعى ما­لىنان ايىرىلسا, اشتىققا دۋشار بولاتىنىن, شىبىنداي قىرىلاتىنىن بولجاي المادى. ال بىلگەندەرىنىڭ, سە­زىن­گەندەرىنىڭ ەلدىڭ مۇددەسىن قورعاپ ءبىر­اۋىز ءسوز ايتۋعا, گولوششەكينگە قارسى تۇرۋعا باتىلدارى جەتپەدى. بىرقاتارى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ جولى دۇرىس, ۇلى ىستەر جولىندا قۇرباندىقتار بولادى دەپ سانادى.

ءۇشىنشى فاكتور – ۇلت مۇددەسىن باستى ورىنعا قوياتىن ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى سىندى قازاق زيالىلارى بۇل كەزدە وگپۋ-ءدىڭ باقىلاۋىندا بولدى, سوتتالدى نەمەسە جەر اۋدارىلدى.

ءتورتىنشى فاكتور – ماسكەۋدىڭ ەت دايىنداۋ, استىق دايىنداۋ قىسىمى وتە جوعارى بولدى. قازاقستانعا رەسەيدىڭ وندىرىستىك قالالارىنان وسى ناۋقانعا ارنايى جىبەرىلگەن وكىلدەردىڭ كوپشىلىگى ءوز مىندەتتەرىن قاتالدىقپەن اتقار­دى. بولشەۆيكتىك پارتيا ءىسىنىڭ دۇرىس­تى­عى­نا سەندى, ءوز مىندەتتەرىن بەرىلە, بۇلجىتپاي ورىندادى. حالىقتىڭ اش­تىققا دۋشار بولىپ, قىرىلىپ جات­قاندارىن كورگەندەردىڭ بىرەن-سارانى بولماسا, كوپشىلىگىنىڭ باتىلى جەتىپ ايتا المادى. ولاردا دا قورقىنىش پەن ۇرەي بولدى.

كۇشتەۋ ورگاندارى نارازىلىق بىل­دىر­گەن حالىقتى اياۋسىز باسىپ, جانىشتى. شاراسىز حالىق شەكارادان ءوتىپ كەت­پەك بولعاندا, قارۋلى اسكەر قارسى الدى نە سوڭىنا ءتۇستى, قۋعىنعا, قىرعىنعا ۇشىراتتى.

وسى ارادا باسى اشىق ءبىر سۇراق تۋادى: قازاق جەرىندە گەنوتسيد, ياعني ۇلتتى, حالىقتى تۇتاستاي نەمەسە ونىڭ ءبىر بولىگىن جويىپ جىبەرۋ بولدى ما, الدە قازاقتاردىڭ تەڭ جارتىسى­نان استامىنىڭ قىرىلۋى كەڭەس وكىمەتى مەن كوممۋنيستىك پارتيانىڭ قاتەلىگى عانا ما ەدى؟ قازاقستان تاراپى ۋكراينا سەكىلدى اشتىقتى گەنوتسيد دەپ تانۋ تۋرالى ماسەلە قويعان دا, كوتەرگەن دە جوق. ال جاي عانا قاتەلىك بولدى دەيىن دەسەك, 30-جىلدارى قازاقتاردىڭ باستى تىرشىلىك كوزى – مالدارىن تارتىپ الىپ, سو­يىپ, رەسەي قالالارىنا جونەلت­كەن­­دە, قازاقستاندا عانا ەمەس, جالپى كەڭەس وداعى بيلىگىندە وتىرعانداردىڭ ما­ل­ى­نان ايىرىلعان حالىقتىڭ قىرى­لا­تىن­دىعىن بىلمەدى مە دەگەن سۇراق تۋادى.

مالدىڭ 90 پايىزىنان, حالىقتىڭ ­­تەڭ جارتىسىنان ايىرىلۋعا اكەلگەن ­جال­پى مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى شارانى قا­لاي باعالاۋعا بولادى؟ گەنوتسيد پە, الدە بول­­شەۆيكتىك بيلىكتىڭ جاي عانا قاتە­­لىگى مە؟ ۇلتتىڭ تۇتاستاي نەمەسە ءبىر بولى­­گى­نىڭ قۇرىپ كەتۋىنە اكەلەتىن جاعداي­­دى تۋ­عىزۋ گەنوتسيد دەپ اتالاتىنىن ­ەسكە تۇسىرسەك, تىرشىلىك كوزى – مالىنان ­ايى­رىلۋى قازاقتى اشتىققا ۇشى­رات­تى. اشتىق­تان قىرىلعان قازاق­تىڭ سانىن زەرتتەۋشى­لەر 2 ملن ادامنان 4,5 ملن ادامعا دەيىن دەپ كورسەتە­دى. ءبىر اقيقاتى – اشتىق­تان حالىق كوپ قىرىلىپ, قازاق جەرى قاڭىراپ قالدى. ۇلتتىڭ تولىق نەمەسە ءىشىنارا جويى­لۋ قاۋپى تۋدى. جالپى, قازاق حالقى كەڭەس جىلدارى ءبىر ەمەس, ەكى اشتىقتى باسىنان وتكىزدى, قۋعىن-سۇرگىندى كوردى. جان ساۋعالاپ وزبەك­ستان, تۇرىكمەنستان, تاجىكستان, قىرعىز رەسپۋبليكاسى, رەسەي, ءارىسى قىتاي, موڭعوليا, يران, پاكىستان, ءۇندىستان, تۇركيا ەلدەرىنە بوسىپ كەتتى. شەكارادان ءوتۋ كەزىندە قانشاماسى قىرىلدى.

قانشا دەگەنمەن, جارىم-جارتىلاي اتقارىلعان شارا ەشقاشان تولىق, ءتيىمدى ناتيجە بەرمەيدى. سوندىقتان اشتىققا تەرەڭ, عىلىمي تالداۋ جاسالىپ, نەگىزدى, اۋقىمدى باعا بەرىلمەي, اتقارىلعان جۇمىس, جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ جارتىلاي, ءبىر جاقتى كۇيىندە قالادى.

پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىنان كە­يىن, سوڭعى جىلدارى ءىشىنارا عانا ايتىلىپ, زەرتتەۋ ءبىراز باسەڭدەگەن 1921–1922 جانە 1931–1933 جىلدارداعى اشتىق ما­سەلەسى قايتا كوتەرىلىپ, كەشەندى زەرتتەۋ جۇمىستارى قايتا جانداندى.

پرەزي­دەنتتىڭ 2020 جىلى 24 قارا­شا­داعى №456 «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇر­بان­دا­رىن تولىق اقتاۋ جونىندە مەملەكەت­­­­تىك كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى» جارلىعى ­وزەك­­تى ماسەلەنىڭ قايتا كوتەرىلۋىنە ىقپال ەتتى.

تاعى دا ءبىر ايتا كەتەتىن جاي, قازاق­ستانداعى اشتىق ماسەلەسى قازىرگى ۋاقىت­تا وتاندىق نەمەسە پوستكەڭەستىك كەڭىستىك عالىمدارىنىڭ عانا ەمەس, شەتەلدىك مامانداردىڭ دا زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدى. اشتىققا قا­تىستى العاشقى ەڭبەكتەردىڭ ءبىرى ر.كون­كۆەستىڭ «قاسىرەت قىرمانى» (جات­ۆا سكوربي) ەڭبەگى بولسا, سوڭعى جىل­دارى امەريكالىق عالىم سارا كەمە­روننىڭ «اشتىق جايلاعان دالا», نەمىس عالىمى روبەرت كيندلەردىڭ «ستاليندىك كوشپەلىلەر» ەڭبەگى قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ باسىلدى. جوعارىدا اتالعان نيككولو پيانچولانىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى كوپ جايدان حابار بەرەدى. الەم ەلدەرىنىڭ تانىمال عالىمدارى دا قازاق جەرىندەگى اشتىقتى بىرنەشە اسپەكتىدە زەرتتەۋگە كىرىستى. سول تۇرعىدا بىزگە دە, شىنايى باعالاۋ, تارازىلاۋ ماڭىزدى.

قۇرمانعالي داركەنوۆ,

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى