فوتو: tengrinews.kz
«ادامنىڭ ەمەس, اللانىڭ ايتقانى بولادى» دەگەن, بۇدان كەيىن اعاممەن كەزدەسۋ بۇيىرمادى. قايران بەكەم-اي, «اق ءيىلىپ سىنبايدى» دەگەن ءسوز بەكەر بولعانى ما؟ كەۋدەگە وكسىك تىعىلدى. جۇرەك قان جىلاپ تۇردى. ءتىل بايلانىپ قالدى. تاعى دا ءومىردىڭ ولشەۋلى ەكەنىن ءتۇسىندىم. ال وكىنىشتىڭ ولشەۋسىز بولاتىنىن ۇقتىم. الدىڭداعى ارداقتى اعا كورمەگەن كوشەسىنە بارا جاتىپ تا سەنىڭ كوزىڭدى كوپ نارسەگە جەتكىزىپ كەتەتىن بولعانى دا. ادام بۇيرىقتان قالعان با؟ سۇم اجال كىمدى اينالىپ وتكەن؟ دەگەنمەن قۇدايىڭداي سىيلايتىن ادامنىڭ بەس كۇن جالعان دۇنيەنى اياقاستى, توسىننان تاستاپ كەتكەنىنەن قيىن ەشتەڭە جوق ەكەن. سول وزەكتى ورتەيدى.
كوڭىل ايتۋعا بارعانىمدا عايشا جەڭگەيدىڭ ايتقانى ءالى قۇلاعىمدا تۇر: «شارحان-اۋ, اعاڭنان ايىرىلىپ قالدىق. ەسىلدىڭ بويىندا ەندى كىممەن جۇرەسىڭ؟». مىنا سوزدەن كەيىن اياعىمنان ءال كەتىپ, ازەر تۇرعانىم ەسىمدە. ء«تىرى ادام تىرشىلىگىن ىستەيدى» دەگەندى دە ايتىپ كەتكەن قازاق. بۇگىن دە سەرۋەنگە شىقتىم. جالعىز ءوزىم. جاقسى ما, جامان با, ءبىر جۇمباق قۇبىل قالىپتاستى: سەرۋەنگە شىققاندا, اعام ەسىمە تۇسە بەرەدى. شارتتى رەفلەكسكە اينالىپ بارادى. ونىڭ ايتقان اسەرلى اڭگىمەلەرى قۇلاعىمدا قايتا جاڭعىرادى. وسى ءسات ول قاسىمدا بىرگە كەلە جاتقانداي كۇي كەشەمىن. سالدەن سوڭ بارىپ جانىمدا جوعىن سەزىنگەن كەزدە كوڭىلىم قايتا قۇلازيدى. تاعى دا ءوزىمدى الدايمىن: جوق, قازىر ەكەۋمىز ىلعي توقايلاساتىن اناۋ تۇيىق كوشەنىڭ وزەنگە شىعاتىن تۇسىنان قىلاڭ بەرىپ قالادى. بيە باۋىنداي جەرگە جەتكەنشە ءۇمىتىم ۇزىلمەيدى. امال نەشىك, اعام بوي كورسەتپەيدى. الگى جەردەن ءوتىپ كەتكەن سوڭ دا تىلسىم ويدىڭ جەتەگىنەن ارىلا قويمايمىن. ءبارىبىر مەنى قۋىپ جەتەتىندەي ەلەگىزىپ, ارتىما قارايلاي بەرەمىن. وسىنداي اسسوتسياتسيا!
بەردىبەك ماشبەك ۇلىمەن ۇكىمەت اپپاراتىنا جۇمىسقا ورنالاسقان 1994 جىلى تانىستىم. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىندە كونسۋلتانت بولىپ ىستەگەندىكتەن, اتقارۋشى بيلىكتىڭ الماعايىپ كەزدە اتقارىپ جاتقان جۇمىسىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ناسيحاتتاۋمەن كوبىرەك اينالىستىق. جۇمىستىڭ دەنى قارجى سالاسى مەن الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە بايلانىستى بولعاندىقتان, سول جىلدارى مينيسترلەر كابينەتىنىڭ قارجى, ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ەڭبەك ەتكەن ونى كوپ جاعالايتىنمىن.
ول كەزدە اپپاراتتا قازاق تىلىندە سويلەي الاتىن ادام جوقتىڭ قاسى ەدى. ال بەكەڭ ورىسشاسى ءوز الدىنا, قازاقشاعا دا اعىپ تۇر. بىلمەيتىن نارسەلەرىمدى سۇراپ الۋعا ارلانبايتىنمىن. كوپتەگەن ەكونوميكالىق سۇراقتاردى سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي قاراپايىم تىلمەن وڭاي ءتۇسىندىرىپ بەرەتىن. اسىرەسە تەلەارنالارعا سۇحبات ۇيىمداستىرعاندا قاتتى قىسىلاتىنمىن. بەلگىلى ءبىر وقيعاعا قازاقشا تۇسىنىك بەرۋدەن ء«تىلى شىقپاعان» قازاق شەنەۋنىكتەردىڭ ءبارى ات-تونىن الا قاشادى. امال جوق, تاعى دا سالىپ وتىرىپ, بەردىبەك اعامنىڭ الدىنا بارىپ, جاعداي ايتامىن.
كوپ ۇزاماي ۇكىمەتتىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىلىگىنە كوتەرىلدى. ودان سوڭ ۇكىمەت اپپاراتىنىڭ جەتەكشىسى بولدى. ال 1995 جىلى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ تاعايىندالدى. بەس جىلداي ارامىز الىستاپ كەتكەندەي بولدى. الايدا اللادان اسقان شەبەر بار ما؟ جاقسى ادامنان الىستاتپايمىن دەسە, الىستاتپايدى. اينالىپ كەلگەندە ونىمەن 2000-جىلداردىڭ باسىندا استانادا كورشى تۇرۋدى ماڭدايعا جازدى. بۇل – ەكى بىردەي وبلىستى باسقارىپ, ۇلكەن تاجىريبە جيناقتاپ ۇلگەرگەن بەردىبەك ماشبەك ۇلىنىڭ مەملەكەت قايراتكەرى دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ, حالىقتىڭ زور قۇرمەتىنە بولەنگەن كەزى. سوعان قاراماستان مەن سياقتى پاقىرمەن قوڭسى بولۋى ونىڭ قاراپايىمدىلىعىنان حابار بەرسە كەرەك. ءتورت-بەس جىل بويى كۇن سايىن بىرگە سەرۋەندەۋدى ادەتكە اينالدىرعانىمىز دا – ونىڭ ادام بالاسىن جاتىرقامايتىندىعىنىڭ ايقىن بەلگىسى.
كەشكىلىك ەسىپ اعاتىن ەسىل وزەنىنىڭ بويىندا اڭگىمە-دۇكەن قۇراتىنىمىز كۇنى كەشە. ەڭ الدىمەن, ونىڭ قاراپايىمدىلىعى قايران قالدىراتىن. كەز كەلگەن ادام قاراپايىم بولا المايدى. بۇل قاسيەت – قۇدايدىڭ سىيى. كۇن سايىن كەشكىلىك سەرۋەن قۇرىپ, توتاناعى كوپ تىرشىلىكتىڭ سان ءتۇرلى تاقىرىبىندا ەكەۋارا اڭگىمەلەسكەنىمنەن ۇققانىم, ونىڭ ەل باسقارۋ ىسىندە تاماشا تابىستارعا جەتۋىنىڭ باستى سىرى پسيحولوگيانى تەرەڭ مەڭگەرۋىندە جاتىر. «ادامدى تانۋ ءۇشىن ءوزىڭدى زەرتتەۋ جەتكىلىكتى, ال ادامداردى تانۋ ءۇشىن ولارمەن ارالاسۋ كەرەك». بەردىبەك ماشبەك ۇلى ستەندالدىڭ وسى قاناتتى ءسوزىن بەرىك ۇستانعان. وسىنى ايقىن بايقادىم.
2022 جىلى بەكەڭ استاناعا قايتا قونىس اۋداردى. ەكەۋمىز دە بۇرىنعى جەرىمىزدەن الدەقاشان كوشىپ كەتسەك تە, نيەتىمىزدىڭ تۇزۋلىگىنەن بولار, تاعى كورشى بولىپ شىقتىق. ۇيلەرىمىزدىڭ اراسى ءبىر كوشە ەكەن. كۇندەگىدەي سەرۋەن قۇرىپ جۇرگەنمىن. الدىمنان شىعا كەلمەسى بار ما؟ دەجاۆيۋدىڭ ناعىز ءوزى. وسىنىڭ الدىندا عانا جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى قىزمەتىن اياقتاپ, زەينەتكە شىققانىن ەستىگەنمىن. الايدا تەلەفون ءنومىرىن بىلسەم دە حابارلاسپاعان ەدىم. ويتكەنى قوڭىراۋ شالماسا, وزدىگىمنەن ەشقاشان مازالامايتىنمىن.
كورگەن كەزدە قۋانىشىم قوينىما سىيمادى. اۋزىم اشىلىپ قالدى. بەردىبەك ماشبەك ۇلى دا اڭ-تاڭ: «اۋ, شارحان, قايدان ءجۇرسىڭ؟». جاۋاپ بەردىم: «جاقىن ماڭدا تۇرامىن, بەكە». ءسوزىمدى ءىلىپ اكەتتى: «ماسساعان! مەن دە وسى ماڭايعا قونىستاندىم. ەكىنشى رەت كورشى بولعانىمىزدى قاراساڭشى!». بۇدان سوڭ ەسكى ادەتپەن سەرۋەنگە شىعۋدى جالعاستىرىپ كەتتىك. ءبىر كۇنى سۇراق قويعانىم بار: «بەكە, قۇرمەتتى دەمالىسقا شىقتىڭىز. وتكەن ءومىر جولىڭىز الپىس اتانعا جۇك بولعانداي. جاسىم كىشى بولسا دا, زەينەتكە سىزدەن بۇرىن شىقتىم. الەۋمەتتىك ستاتۋس وزگەرتۋ وڭاي ەمەس. ونىڭ ۇستىنە قاراپ وتىرا المايتىن ادام ەكەنىڭىزدى جاقسى بىلەمىن. ءوزىڭىزدى دەمالىستا قالاي سەزىنىپ ءجۇرسىز؟».
ول كوپ ويلانباستان جاۋاپ بەردى: «كوڭىلىڭنىڭ تىنىشتىعى ءۇشىن جانە ءوزىڭدى باقىتتى سەزىنۋ ءۇشىن ۇلتقا ادال قىزمەت ەتۋدەن اسقان ابىرويلى ءىس جوق. سانالى ءومىرىمدى وسى جولعا ارناعان ادام رەتىندە باتىل ايتا الامىن: ەلگە قىزمەت ەتۋ ىسىنە دەمالىس جات. دەسە دە ەلىڭە پايدالى بولۋ ءدايىم كرەسلودا وتىرۋ دەگەن ءسوز بە؟ اكىمنىڭ ورىنتاعىنسىز دا جۇرتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسۋگە بولاتىنىن تالاي تۇلعالار دالەلدەپ وتكەن. قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرا المايتىنىمدى ءوزىڭ دە ايتىپ قالدىڭ. ارينە, سولاي. تۇعىردان تايىپ تۇرعانداي بولىپ سويلەگەننەن قۇداي ساقتاسىن. ءالى دە بولسا, ەلىمە ەڭبەك سىڭىرەمىن دەپ ويلايمىن. سەبەبى مەن ءوزىمدى جۇمىس ىستەگەندە عانا باقىتتى سەزىنەمىن. جالپى, كەز كەلگەن ادامنىڭ پەشەنەسىنە ءوزىنىڭ سۇيىكتى ىسىمەن اينالىسۋدى جازسا, جەر بەتىندە باقىتتى جاندار كوبىرەك بولاتىنىنا ءباس تىگەمىن».
تۋراسىنان تارتار بولساق, بەردىبەك ماشبەك ۇلى فەنومەنىنىڭ سىرى نەدە دەسە, مەن ونىڭ, ەڭ الدىمەن, ەڭبەكقورلىعىن ايتار ەدىم. بالا كەزىنەن حالىقتىڭ اۋىر تۇرمىسىن كورىپ ءوستى. سول ورتادا ەڭبەككە ەرتە ارالاسىپ, شىڭدالدى. مۇنداي ادامنىڭ قاشاندا ەسىل-دەرتى جۇمىستا بولاتىنىن دا جاستايىنان بويىنا ءسىڭىردى. ءدال وسىدان كەيىن بەردىبەكتىڭ بيىك بەلەستەردى باعىندىرۋىنىڭ باستى سەبەبىنە تاپ بولاتىنىڭىز داۋسىز. ءسال جىميعان ساتىندە وتتى جانارىنان بايقالا كەتەتىن اقىقتىق ونىڭ جانىنىڭ سونشالىقتى تازا ەكەنىنەن ءاپ-ساتتە حابار بەرە قوياتىنى ادام قىزىعارلىقتاي ەدى. مۇنى اعامدى بۇرىننان تانيتىن كىسى بولسىن, ءبىرىنشى رەت كورىپ تۇرعان كىسى بولسىن, سالعان بەتتە ۇعاتىن. جانىنىڭ گراۆيتاتسياسى كەز كەلگەن كىسىنى وزىنە ەرەكشە تارتىپ تۇراتىن. نەگە؟ نەگەسى سول, جانىنىڭ تازالىعى ءوز الدىنا, بەردىبەك ماشبەك ۇلى بيلىك دالىزىندە جەتكەن بەلەستەرى بولسىن, ورەلى ىستەرى بولسىن, باعىندىرعان بيىكتەرى بولسىن, سولاردىڭ ءبارىن ۇلتىنىڭ تامىرىنان اجىراماي باعىندىرعانى – بۇگىنگى كۇنى ءبىز ءۇشىن باسى ءبۇتىن شىندىق. ەلدىڭ الدىندا ءجۇزى جارقىن جۇرگەنى دە سوندىقتان بولسا كەرەك.
جاراتقان يەم بەردىبەك ماشبەك ۇلىنا ءبارىن بەردى. اقىلمان ەدى. جايلى مىنەز بەردى. ۇنەمى اقجارقىن جۇرەتىن. كەز كەلگەن ويىن ات قۇلاعىن تەڭەستىرگەندەي ادەمى جەتكىزەتىن. الدىنا كەلگەن ادامدى سەندىرە بىلەتىن قاسيەتى تاعى بار. ويعا العان ماقساتىنا جەتۋ جولىندا سابىرلىعى دا, تاباندىلىعى دا سەزىلىپ تۇراتىن. قۇدىرەتتىڭ وسىنشاما سىيىن بىرەۋلەر كوتەرىپ جۇرە الماس ەدى. ول كوتەرە ءبىلدى. قاراپايىمدىلىق قاسيەتىمەن. قاناعاتشىلدىعىمەن. ءيا, تاپ وسى ەكى ارتىقشىلىعى تىرشىلىگىن ءارلى دە ءنارلى ەتتى. باسقالارعا ونىڭ ءومىرى تاقتايداي تەگىس كورىنگەنى – اقيقات. دەي تۇرا, ولاي ەمەس. باسشى رەتىندە دە, ادام رەتىندە دە ءومىردىڭ تالاي سىناعىنان ءوتتى. سونىڭ بارىنە توتەپ بەردى. ەكى اياعىن تەڭ باسىپ, ءار نارسەنى اقىلعا سالىپ شەشتى.
بەردىبەك ساپارباەۆ – قازاقستان تاۋەلسىزدىك تۋىن تۇعىرعا قوندىرعاننان كەيىن ساياسي ساحناعا شىققان ۇلتتىق كادرلاردىڭ العاشقى لەگىنىڭ وكىلى. ەلىنە شىن جانى اشيتىن تۇلعا حالىققا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋدەن شارشاعان جوق. ءوزىنىڭ انا ءتىلىن الدىمەن قاستەرلەيتىن, سالت-داستۇرگە قاشاندا بەرىك بەكەڭ ەل ءۇشىن جۇرەگىن سۋىرىپ بەرۋگە دايىن ەكەنىن سان مارتە دالەلدەگەن. بەس وبلىستى باسقارعان تۇستا وت پەن سۋدىڭ ورتاسىندا تالاي اقكوز ەرلىككە باردى. قاشاندا قازاقى قالپىنان اينىماعان بەردىبەك ماشبەك ۇلىن ومىرىندە شىنايى سىيلاپ وتكەنىم دە سوندىقتان. اينالىپ كەلگەندە ءار ادام ءبىلىم مەن ۇلتتىق قاسيەتتىڭ ءبىرتۇتاس ۇيلەسىمدىلىگىنە جەتكەن تۇستا ءبىز ۇلت بولىپ ۇيىسىپ, حالىق بولىپ قالىپتاساتىنىمىز راس بولسا, ءبىز, ەڭ الدىمەن, وسىنداي تۇلعالارىمىزدى باسقالارعا, اسىرەسە كەلەشەك ۇرپاققا ۇلگى ەتۋگە ءتيىسپىز.
ونىڭ ءومىرى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى دامۋ جولىمەن تىعىز بايلانىستى. ول ەل باسىنان وتكەن تالاي قيىندىققا قانىق, سونىڭ قاق ورتاسىندا ءجۇردى, كوپتەگەن ماسەلەنىڭ شەشىلۋىنە تىكەلەي ارالاستى. قازاقشا كەستەلەسەك, قازاقستاننىڭ جارتى اۋماعىندا ەل باسقارعان ونىڭ وسى جىلدار ىشىندە ەلىمىزگە قانشا ينۆەستيتسيا تارتىلۋىنا, قانشاما وندىرىستىك جانە الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ بوي كوتەرۋىنە, الىستاعى ونداعان اۋىلعا كوگىلدىر وتىننىڭ جەتكىزىلۋىنە, قانشا شاقىرىم جولدىڭ سالىنۋىنا باستاماشى بولعانىن, قانداي ءىرى جوبالار, يدەيالار مەن باعدارلامالاردى ىسكە اسىرعانىن جۇرت جاقسى بىلەدى.
ول وتە اشىق اكىم بولدى. حالىقتان بويىن اۋلاق سالعان جەرى جوق. جۇرت ورتاسىنان تابىلاتىن قاشاندا. كوپتەن ەشنارسەنى جاسىرمايتىن. كەز كەلگەن ماسەلە بويىنشا ءوز ۇستانىمىن ەل الدىندا كۇلبىلتەلەمەي تىكەسىنەن ايتاتىن. حالىق قامى مەن ەل نامىسىن قاتار قورعاي بىلەتىن بەكزاتتىلىعىمەن بەرەكەسىزدىكتىڭ بۇلتىن سەيىلتكەن بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ ءبىز بايقاعان باستى قاسيەتى قاي سالادا دا قاجىر-قايرات پەن ەرىك-جىگەر تانىتا الاتىندىعىنان ايقىن اڭعارىلدى. ەلىمىزدىڭ باس كەدەنشىسى رەتىندە دە ءتورت جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە تالاي شارۋانىڭ باسىن قايىرىپ ۇلگەردى. ەكى رەت پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى, قوس مارتە ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى قىزمەتىن اتقارعان كەزىندە دە بارلىق اۋىرتپالىقتى شەشۋدە بىلگىرلىك تانىتا ءبىلدى. وڭىرلەردى باسقارعانى – بولەك اڭگىمە. ول تۋرالى باسپاسوزدە دە كوپ جازىلعاندىقتان, قايتالاپ جاتقىم كەلمەيدى.
داۋ جوق, اتالعان قىزمەتتىڭ بارىندە دە ونىڭ كريزيس-مەنەدجەرلىك تالانتى كەڭىنەن اشىلدى. وسى تۇستا ونىڭ ءار كەز تابىسقا جەتۋىنىڭ باستى كىلتى ادامدارمەن تەز ءتىل تابىسا بىلەتىن ۇلكەن جۇرەكتىلىگىندە جاتتى. ونىڭ مىقتىلىعى سول, كەز كەلگەن الەۋمەتتىك توپپەن ءبىر قاتاردا تۇرىپ, سولاردىڭ تىلىندە سويلەسە ءبىلدى. وسى ونەردى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن مەڭگەرگەن ونىڭ ەل الدىندا ءوزىن-ءوزى باقىلاۋ تەتىگى دە بارىنشا دامىعانىن تالاي كوز كوردى. وعان قوسا حالىققا بەرگەن ۋادەسىنىڭ ورىندالۋىن قاتاڭ قاداعالايتىنى دا – تاباندىلىق قاسيەتى. قىزىلوردا, وڭتۇستىك قازاقستان, شىعىس قازاقستان, اقتوبە جانە جامبىل وبلىستارىندا اكىم بولعان تارلان تۇلعا سولاردىڭ بارىنە دە ابىرويمەن بارىپ, سولاردىڭ بارىنەن دە ابىرويمەن كەتۋىنىڭ باستى كىلتى وسىندا جاتسا كەرەك.
ونىڭ باستى قاسيەتى «حالىق – مەملەكەت – بيلىك» ۇشتاعانىن ۇشتاستىرا بىلگەنىندە جاتىر دەپ ويلايمىن. وسى سينتەزدى ءوزىنىڭ ەڭبەك جولىندا باستى ارقاۋ ەتىپ العان ول ءومىرىنىڭ ءمانىن ءدال تاپقان ساقا ساياساتكەر بولعانى – باسى اشىق اقيقات. شىنىندا دا, وسى تيىمدىلىگى جوعارى سيمبيوزدىڭ بارلىق تىلسىم تۇسىن اشا بىلگەن ادام عانا ءومىر ديالەكتيكاسىنىڭ سىرىن اۋدارىپ-توڭكەرۋگە شاماسى جەتەدى. قازاقستانداعى اكىمدىك ينستيتۋتتىڭ باستاۋىندا بولعان بەردىبەك ماشبەك ۇلى حالىققا جانە مەملەكەت ىسىنە ادالدىعىمەن اكىم سياقتى لاۋازىمنىڭ پلانكاسىن تىم بيىككە كوتەرىپ كەتتى. ەسىمە شارل دە گوللدىڭ «ۆسەگدا ۆىبيرايتە سامىي ترۋدنىي پۋت, نا نەم ۆى نە ۆسترەتيتە كونكۋرەنتوۆ» دەگەن ءسوزى ءتۇسىپ وتىر. قاشاندا باسەكەلەستەرى بارۋعا باتىلى جەتپەيتىن قيىن نۇكتەلەردى تاڭدايتىن بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ جۇلدىزى باسقالاردان وق بويى وزىق تۇردى. وسى قاعيداتتى ومىرىندە بەرىك ۇستانعان ول قاشاندا سۇرلەۋى كوپ سوقپاقتا ءوزىن الابوتەن تانىتا ءبىلدى. قاي وڭىرگە, قاي سالاعا بارسا دا, ونىڭ وزىنە ءتان جۇمىسىنىڭ ءىزى, ناتيجەسى بار. ولار – مەكتەپ, اۋرۋحانا سياقتى الەۋمەتتىك نىساندار بولسىن نەمەسە سپورتتىق, ونەر كەشەندەرى, جول قۇرىلىسى, كاسىپورىندار, جاڭا جۇمىس ورىندارى بولسىن, ءبارى-ءبارى – ەل-جۇرتتىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋعا قوسىلعان ەلدىك قور ءھام قازىنا.
ودان ۇيرەنەتىن نارسە كوپ ەدى. پايدالى كوەففيتسەنتى مول ادام بولاتىن. قاي جاعىنان الساڭ دا, ونىڭ بويىنداعى قۇشتارلىق اتاۋلىنىڭ ءبارى كوزگە ۇرىپ تۇراتىن. بىرىنشىدەن, ءوز ىسىنە قۇشتار بەردىبەك ماشبەك ۇلى قولعا العان كەز كەلگەن ءىسىن مۇقيات اتقارماي كوڭىلى جايلانا قويمايتىن. تىنىم كورمەيتىن. قولدى-اياققا تۇرمايتىن قاعىلەزدىك قاسيەتىن كوزى جۇمىلعانشا ساقتاپ كەتتى.
ەكىنشىدەن, ومىرگە قۇشتار ەدى. تىڭ كورىنەتىن. بويىن تىك ۇستاپ جۇرەتىنىن بىلاي قويعاندا, ەشقاشان كونسەرۆاتيزمگە بەرىلمەيتىندىگىمەن ءتانتى ەتەتىن. جاڭالىققا جانى قۇشتار ول وتكەنىن ايتىپ ماقتانبايتىن. سەنى ءدال قازىرگى تىرشىلىگىمەن وزىنە باعىندىرعىسى كەلەتىن. بۇل – بۇرىنعى جيناعان ۇپايلارىمەن مىسىڭدى باسامىن دەپ ويلايتىن كەيبىر كىسىلەردىڭ بويىنان مۇلدەم كەزدەستىرە المايتىن كەرەمەت قاسيەت. وسىنىڭ بارىنەن ونىڭ ومىرگە قۇشتارلىعى اتويلاپ تۇراتىن.
ۇشىنشىدەن, اينالاسىنداعى ادامدارعا قۇشتارلىعى تۋا بىتكەن ءتول قاسيەتىندەي كورىنەتىن قاراپايىمدىلىعىنان بايقالاتىن. كىسى جاتسىنبايتىن. قاسىنا كەلگەن ادامدى باۋىرىنا تارتا سويلەسەتىن.
الايدا بۇل قۇشتارلىقتىڭ ءۇش ءتۇرى دە مەن تانىمايتىن كوپ ادامداردا دا العاۋسىز ۇشىراسا بەرەتىن جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتار ەكەنىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. ونداي ادامدار قازاقتا جۇزدەپ, مىڭداپ كەزدەسەدى.
ال ەندى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ بويىنداعى ءتورتىنشى قۇشتارلىق ءبىزدىڭ قوعامدا وتە سيرەك كەزدەسەدى. بۇل قازاق بىتكەننىڭ بويىنا كەزدەيسوق قۇيىلا كەتەتىن قاسيەت دەپ ايتا سالۋعا اۋزىڭ بارمايدى. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن رۋح ىرىلىگى كەرەك. ودان قالدى ازاماتتىق مادەنيەت كەرەك. سوندا عانا ۇلتى مەن ادامزاتقا دەگەن قۇشتارلىق بويعا بىتەدى. ارينە, بۇل دارەجەگە جەتۋ وتە قيىن. بەردىبەك ماشبەك ۇلىنىڭ بويىندا وسى ۇلى قاسيەت بار ەدى. ۇلتىن دا, ادامزاتتى دا سۇيە بىلگەن ونىڭ تۇلعالىق بولمىسى مەن ءۇشىن وسىنىسىمەن قۇندى.
الگى رۋح ىرىلىگى ءبىر نە بىرنەشە ادامنىڭ بويىندا بولعانى جەتكىلىكسىز. ول بۇكىل قوعامنىڭ بويىندا بولۋعا ءتيىس. سوندا عانا ءبىز مىقتى مەملەكەت بولامىز. ازاماتتىق مادەنيەتى جوعارى ەل دارەجەسىنە كوتەرىلەمىز. قادىر-قاسيەتى كۇشتى حالىققا اينالامىز. قازاققا ءوزى دە, ءسوزى دە كوركەم كىسىلەردىڭ كوبىرەك بولۋى سول ءۇشىن كەرەك.
بەردىبەك ماشبەك ۇلى وسى كيەلى قاعيدانى ومىرىندە مولىنان قولداندى. ول قاشاندا اتالعان ەرەجەمەن ءومىر ءسۇردى. ءوز ەلى مەن جالپى ادامزاتتىڭ رۋح بىرلىگىنە جەتۋدى ارماندادى. سول جولدا جان تانىمەن كۇرەسكەن اياۋلى تۇلعانىڭ ادامي امپلۋاسى دا ءدال وسى جەردە ايقىندالا تۇسەتىنى – تىلسىم قۇبىلىس. بەردىبەك ماشبەك ۇلى ەلگە قىزمەت ەتۋ ىسىندە جىلى جەر ىزدەمەگەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلەدى. ەل ەرتەڭىن ەكشەگەن ەردىڭ ەتالونىنا اينالعان ول مەملەكەتتىك باسقارۋ باتالونىنىڭ سۇراپىل ساربازى بولعانىن ماقتان تۇتاتىن. قاي جەر كۇيىپ جاتسا, جوعارى باسشىلىق سوندا جىبەرىپ وتىردى.
جىلدار بويى سىرلاسقاندا, ونىڭ ەڭ باستى ومىرلىك نانىمى بوستان-بوسقا قاراپ وتىرا الماۋ ەكەنىن ۇقتىم. وندا كەرەمەت ءبىر تىلسىم كۇش جاتقانىن ءىشىم سەزەتىن. ادامنىڭ ايتقان ويىنان ونىڭ پاراساتتىلىق پارقىنىڭ قانشالىقتى دارەجەدە ەكەنىن اڭعارۋعا بولاتىنىمەن كەلىسەتىن شىعارسىز. شىنىندا دا, جەر بەتىنە شىر ەتىپ تۇسكەن پەندە ءومىر باقي ءوزىن-ءوزى تانۋمەن وتەدى. بىزگە دەيىن دە وسىلاي بولعان, بىزدەن كەيىن دە وسىلاي بولا بەرمەك. ادامنىڭ بەس كۇن جالعانعا كەلۋدەگى باستى ميسسيالارىنىڭ ءبىرى دە وسى. ول سول ارقىلى عانا مىنا دۇنيەنى جاقسىلىققا قاراي جىلجىتا الادى. ءوزىن دە, وزگەنى دە سىيلاي بىلەتىن ول بۇل ماسەلەنى ساناسىنان شىعارعان ەمەس. قاي كەزدە دە. لوگيكاسى مەن ەپاتياسى قاتار دامىعان بەردىبەك ماشبەك ۇلىنىڭ قاشاندا تابىسقا جەتۋىنىڭ فەنومەندىك فورمۋلاسى وسىندا جاتقانىندا كۇمان جوق.
باسقاسىن بىلاي قويعاندا, ەل ءۇشىن جاتپاي-تۇرماي ەڭبەك ەتكەندىكتەن بولار, حالىق ءۇشىن تيتتەي دە بولسا پايدام ءتيسىن دەپ تاڭنىڭ اتىسىنان كۇننىڭ باتىسىنا دەيىن تىنىم تاپپاعاندىقتان بولار, قۇرمەتتى دەمالىستا دا ەل بولاشاعىنا بەيجاي قاراي المادى. ەلدىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەن ساليقالى باسشى مەملەكەتتىك قىزمەتتەن كەتسە دە, قوعامنان قول ۇزگەن جوق. ۇزاق جىلعى قىزمەتىندە «ىسكەر اكىم», «توپ-مەنەدجەر» اتانعان تۇلعا 2023 جىلى پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىندا جاستارعا ءدارىس بەرە باستاعان. وقىعان ءار لەكتسياسى تۋرالى كەڭىنەن اڭگىمە قوزعاۋشى ەدى. بىلتىر مامىر ايىندا كەزەكتى ءبىر سەرۋەنگە شىققانىمىزدا بەكەڭنىڭ ەلەۋسىزدەۋ ايتا سالعان ءسوزى ءالى ەسىمدە: «بۇگىن اكادەميادا سوڭعى ساباعىمدى وتكىزدىم». نەگە ەكەنىن قايدام, ءبىر ايدان سوڭ بەردىبەك ماشبەك ۇلىنىڭ ومىردەن قايتقانى تۋرالى جايسىز حاباردى ەستىگەن ساتتە وسى سويلەم, ەڭ الدىمەن, ەسكە تۇسكەن.
ايتارى جوق, ءومىر انتونيمدەردەن تۇرادى: تۋ – ءولۋ, قۋانىش – قايعى, كەزدەسۋ – قوشتاسۋ, باستاۋ – اياقتاۋ. العاشقى ءدارىس – سوڭعى ساباق. وسىلاي كەتە بەرەدى. ارينە, ادام بالاسى انتونيمدەردىڭ جاعىمدى جاعىن ۇناتاتىنى راس. دەسە دە وزەن ءوز اعىسىمەن اعادى, ءومىر ءوز قاعيداتتارىمەن كوشەدى. پەندە بىتكەن سوعان امالسىز تاۋەلدى. وسىلاي بولسا دا, ءوزىڭ ەرەكشە ۇناتاتىن اداممەن قوشتاسقىڭ كەلمەيدى. اسا قيماس سەزىمنەن تۋعان نيەت بولار, بۇل ماقالانى جاقسى ويمەن بىتىرگىم كەلدى.
ءبىر انىق: تۋعان حالقىنىڭ ەرتەڭى جولىندا ەر ەكەنىن ءدايىم دالەلدەپ وتكەن ونىڭ عۇمىرى مەن قىزمەتى بولاشاق ۇرپاققا ونەگە بولىپ قالارىنا كۇمان جوق. سوندىقتان دا ونىڭ ۇيرەتەرى كوپ, ۇلگى بولار ساباقتارى ەشقاشان بىتپەك ەمەس. وتتى جۇرەگىمەن ءوزى جاعىپ كەتكەن ساۋلەلى جارىق بەردىبەك ماشبەك ۇلىنىڭ ىرگەلى ىستەرىنىڭ سيمۆولىنداي كوپ ادامعا جول كورسەتىپ تۇرارىنا سەنەمىن.
شارحان قازىعۇل
