قايران كوكسەركە!..

زايسان-ەرتىس سۋ باسسەينىندەگى بالىق تۇرلەرى ەكى ەسە ازايىپ كەتكەن تابيعات انا كەندى التايعا بالىعى تايداي تۋلاعان وزەن-كولدەردى اياماي سىيلاعان. قازىرگى كەزدە وڭىردە 80-نەن استام كولدەر مەن وزەندەر بار ەكەن. سونىڭ جارتىسىنان استامىندا تابيعي جولمەن بالىق وسىرىلۋدە. الايدا, سوڭعى بىرنەشە جىلدا زايسان-ەرتىس سۋ باسسەينىندەگى بالىق قورى ەكى ەسەگە ازايعان. بالىققا اجال تابيعات اپاتىنان ەمەس, سۋىق قولدى, جانى اشىماستاردىڭ كەسى­رى­نەن كەلىپ جاتىر دەسەك, قاتەلەس­پەيمىز. بۇل ماسەلە شىعىس قازاق­ستان وبلىستىق پروكۋراتۋراسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ نازارىنان شىققان ەمەس. وتكەن جىلى پروكۋراتۋرانىڭ القا جيىنىندا وبلىستاعى وزەن-كولدەردە با­لىق­تىڭ ازايىپ بارا جاتقانى, ونى قورعاۋمەن اينالىساتىن ءتيىستى ورگانداردىڭ ناشار جۇمىس ىستەي­تىنى سىن تەزىنە الىنعانىمەن, وڭ وزگەرىستەر ورىن الۋدىڭ ورنىنا, كەرىسىنشە, جاعداي كۇردەلىلەنە تۇسكەن. جاقىندا عانا وبلىس پروكۋرورى باعبان تايىمبەتوۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن القا وتىرىسىنا قۇقىق قورعاۋ, بالىق وسىرۋمەن جانە ونى قورعاۋمەن اينالىساتىن ءتيىستى مەكەمەلەر باسشىلارى, اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرى قاتىستى. شىعىس قازاقستان وب­لىس­تىق تابي­عاتتى قورعاۋ پروكۋرو­رى باقىت­جان ىزعۇت­دينوۆتىڭ بايانداماسىن تىڭدا­عانىمىزدا جاعا­مىزدى ۇستادىق. شىنىندا دا, زايسان-ەرتىس سۋ باسسەينىندەگى قازىر­گى جاعداي الاڭدات­ار­لىق ەكەن. ءبىر عانا مىسال. «قازنيرح» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىك­تەستىگى التاي فيليالى مامان­دارىنىڭ زەرتتەۋ­لەرى بويىنشا سوڭعى بەس جىلدا اسا باعالى كوك­سەركە بالىعى 14,2 ميلليون دانا­دان 6,9 ميلليون داناعا كەمىپ كەتكەن. كوكسەركە تمد ەلدەرى بويىنشا رەسەيدىڭ ەكى ءوڭىرىن­دە عانا, سوسىن شىعىستىڭ زايسان كولىندە عانا وسەتىن اسا باعالى بايلىق. وكىنىشكە وراي, ۇرىلار مەن «پىسىقايلاردىڭ» جىمىسقى ارەكەتتەرى ارقاسىندا كوكسەركە قىتايعا دا, رەسەيگە دە توقتاۋسىز جونەلتىلىپ جاتتى. ءتىپتى, وتكەن جىلى پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قىراعىلىعى ءناتي­جەسىندە تارباعاتاي اۋدانىن­داعى ءبىر اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اكىمى قىلمىستىق توپ قۇرىپ, بالىقتى قىتاي مەن رەسەيگە زاڭسىز ساۋدالاپ كەلگەنى انىقتالعان. ونىڭ مەملەكەتكە كەلتىرگەن زيانى جۇزدەگەن ميلليون تەڭگەدەن اسىپ جىعىل­عان. الايدا, جىلپوس اكىم تابانىن جالتىراتىپ ۇلگەرگەن, قازىر ونى ىزدەستىرۋ شارالارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ول, ول ما, زايسان كولى مەن بۇقتىرما سۋ قويماسىنداعى تابان بالىق, باسقا دا بالىق تۇرلەرى ەكى ەسە, ءتىپتى, ودان كوپكە قۇرىپ كەتكەن. ال وسى تابيعات بايلىعىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعايتىن بالىق ينسپەكتورلارى مەن بالىق اۋلاۋمەن شۇعىلداناتىن ءۇش-ءتورت اۋداننىڭ وزەن-كولدەردەگى بالىقتى ۇرلاۋشىلارمەن كۇرەس جۇرگىزەتىن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى قايدا قاراپ وتىر, ءوز جۇمىستارىنا نەگە سالعىرت قارايدى دەگەنگە كەلسەك, وعان جاۋاپتى وبلىس پروكۋرورى باعبان تايىمبەت ۇلى بەردى. – بۇل نە دەگەن ماسقارا. پوليتسيا جانە بالىق ينسپەكتورلارىنىڭ جۇمىسىن پروكۋراتۋرا نەمەسە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك  كوميتەتى قىزمەتكەرلەرى اتقارىپ وتىرعانى قالاي؟ ءبىر عانا مىسال. وتكەن جىلى پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرى پوليتسيامەن سالىستىرعاندا براكونەرلەردى اۋىزدىقتاۋدا ونداعان ەسە ارتىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزگەن. سوندا ولار ءوز قىزمەتتەرىن وزگەگە جۇكتەگەن بە دەگەن زاڭدى ساۋال تۋادى. ماسەلەن, كۇرشىم, تارباعاتاي جانە كوكپەكتى اۋداندارىنداعى پوليتسيا ينسپەكتورلارى بالىق ۇرلاۋشىلارمەن اۋىز جالاسىپ العان با دەگەن وي كەلەدى. ايتپەسە, تارباعاتايلىق پوليتسيا ينسپەكتورلارى ون ايدا نەبارى 688 كەلى بالىقتى تاركىلەسە, كۇرشىم اۋدانىنداعى ءتورت پوليتسيا قىزمەتكەرى ءبىر ايدا 1,2 كەلى بالىق ۇرلاعاندارعا حاتتاما تولتىرعان.  سوندا قولدى بولىپ جاتقان مىڭداعان توننا تابيعات بايلىعىنا كىم جاۋاپ بەرەر ەكەن؟ وبلىستىق تابيعات قورعاۋ پروكۋرورى باقىتجان ىزعۇتدينوۆتىڭ ايتۋىنشا, بالىقتى قىناداي قىراتىن قىتايدان زاڭسىز اكەلىنەتىن اۋ قۇرالدارىن براكونەرلەردەن تارتىپ الۋدا دا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن ءتيىستى مەكەمە باسشىلارى ەش ارەكەت جاساماي وتىرعان سىڭايلى. ال كەرىسىنشە, پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرى ۇزىندىعى 50 شاقىرىم بولاتىن اۋدى قۇرىقتاپ, زاڭسىز بالىق اۋلاعاندارعا شارا قولدانعان. وسى ورايدا, بالىق ينس­پەكتورلارى, اۋدان جانە اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرى ءوز ىستەرىنە نەگە نەمقۇرايدى قارايدى دەگەن وي تۋادى. تەك وتكەن جىلى عانا زاڭسىز اۋلان­عان 130 توننا بالىق تاركىلەنسە, 2006-2009 جىلدارى بۇل كورسەتكىش 22 مىڭ توننا­دان اسىپ تۇسكەن. القا وتىرىسىندا اۋلان­عان بالىق قورىن تولتىرۋ ماقسا­تىندا ۇساق ماي­شاباقتاردى كولگە جىبەرۋ جۇمىسىنىڭ ناشار جۇرگىزىلىپ وتىرعانى دا ءسوز بولدى. ماسەلەن, «تورە-تاعام» سەرىكتەستىگى ون ايدا 1328 توننا بالىق اۋلاعان. ال كولگە نەبارى 523 مىڭ دانا ماي­شاباق جىبەرىلگەن.  «ديگام» جانە «زايسان بالىقشىلارى» سەرىكتەستىكتەرى دە بالىق قورىن كوبەيتۋگە كوڭىل بولمەي وتىر. بالىق – تىرشىلىك كوزى. كول جاعا­لاعاننىڭ وزەگى تالمايدى, دەپ تەگىن ايتىلماسا كەرەك. وبلىس پروكۋرورى وتكەن جىلى تارباعاتاي اۋدانىنداعى تۇعىل, بايتوعاس, قابانباي, شورعا, كۇرشىم اۋدانىنداعى امانات, جولنۇسقاۋ, شەڭگەلدى اۋىلدارىن ارالاپ, ونداعى تۇرعىنداردىڭ بالىقپەن كۇن كورىپ وتىرعانىنا كوز جەتكىزگەن. ءتيىستى رۇقسات (ليتسەنزيا) الىپ, پايدا تاۋىپ, قازىناعا دا قارجى اۋدارىپ, بالىق اۋلاپ وتىرعاندار ساۋساقپەن سانارلىق, ال, براكونەرلىك جاساۋ ارقىلى پايدا تاۋىپ وتىرعاندار قاتارىنىڭ كوبەيگەنىنە  كوز جەتكىزگەن سوڭ موراتوري جاريالاۋ تۋرالى وي كەلگەنى شىندىق, دەيدى وبلىس پروكۋرورى باعبان تايىمبەت ۇلى. الايدا, ولاي ەتسەك, كول جاعالاپ, ءتىر­شى­لىك جاساپ وتىرعان ونداعان مىڭ ادامنىڭ كۇنكورىستەرى ناشارلاپ كەتەتىنى بە­لگىلى. اۋىل ادامدارىمەن كەزدە­سۋدە زاڭ اياسىنان شىقپاي, جەكە كاسىپ­كەرلىكپەن شۇعىلدانىپ, ليتسەنزيا الىپ, با­لىق اۋلاۋ جونىندە اقىل-كەڭەس بەردىك. وسى ورايدا, مىنا ءبىر جايعا توقتالا كەتكەن ءجون سياقتى. كەزدەسۋ كەزىندە تۇرعىندار جەرگىلىكتى جەردە جۇمىس تابۋدىڭ اۋىر ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. ول راس شىعار, بىراق جۇمىس مۇلدەم جوق دەگەنمەن كەلىسە المايمىن. ماسەلەن, كۇرشىمدە «وسكەمەن-قۇرىلىس» دەگەن ۇلكەن مەكەمە بار. تاجىريبەلى, ءوز ءىسىنىڭ بىلگىرى ەرجان سقاقوۆ باسقاراتىن فيرما وڭىردەگى ءىرى قۇرىلىس عيماراتتارىن سالۋمەن شۇعىلدانادى. قازىرگى تاڭدا اتالمىش كومپانياعا 124 سىرشى, سىلاقشى, كىرپىش قالاۋشى, تراكتورشى, باسقا ماماندىقتاعى  جۇمىسشىلار قاجەت. ولاردىڭ جالاقىسى 90-120 مىڭ تەڭگە. ىرگەدە تۇرعان قۇرىلىس ۇجىمى جۇمىسشىلارعا ءزارۋ بولعاندىقتان ولاردى قابىلداۋعا قارسى ەمەس. الايدا, سوڭعى ءتورت جىلدا كول جاعاسىنداعى اۋىلداردىڭ بىردە-ءبىر تۇرعىنى جۇمىسقا ورنالاسۋدى قاجەت دەپ تاپپاعان. تارباعاتاي اۋدانىنداعى «پمك-قۇرىلىس» سەرىكتەستىگىنە 12 ماماندىق بويىنشا 69 جۇمىسشى كەرەك. الايدا, سوڭعى بەس جىلدا شورعا جانە بايتوعاس اۋىلدارىنان بىردە-ءبىر ادام قۇرىلىسشى ماماندىعىنا قىزىقپاعان. دەمەك, اۋىر جۇمىستان بوي تاسالاپ, جەڭىل جولمەن پايدا تابۋدىڭ ءتيىمدى بولعانى عوي. قابانباي اۋىلىنان 14 ادام وتكەن جىلى قۇرىلىس مەكەمەسىنە جۇمىسقا ورنالاسىپتى. ال تۇعىل اۋىلىنان نەبارى 4 ادام 2012  جىلدان بەرى وسى مەكەمەدە ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. زاڭسىز بالىق اۋلاپ, ولاردى ساقتايتىن توڭازىتقىشتاردى تەكسەرۋدە توتەنشە جاعدايلار, سەس گاسكو مەكەمەلەرى  دە ەشقانداي ارەكەت جاساماي وتىر. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل كۇندەرى كۇرشىمدە – 49, كوكپەكتىدە – 15, تارباعاتايدا – 21 بالىق وڭدەيتىن تسەحتار مەن ءىرى-ءىرى توڭازىتقىشتار بار ەكەنى تىركەلگەن. ال وسى تسەحتاردى تەكسەرىپ, ونداعى ساقتالاتىن بالىق قانداي جولمەن اۋلانعان, سالىعى تولەنگەن بە, بيۋدجەتكە قانشا قارجى اۋدارعان دەگەن ماسەلەمەن اتى اتالعان مەكەمە قىزمەتكەرلەرى شۇعىلدانبايتىن سياقتى. ياعني, مۇندا دا ۇيىمداسقان قىلمىستىڭ ءيىسى اڭقىپ تۇر. وبلىس پروكۋرورى اۋداندىق اكىمدىكتەگى بالىققا جاۋاپ بەرەتىن  ادامداردىڭ, اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرى, اۋداندىق ىشكى ىستەر بولىمدەرى باسشىلارىنىڭ تابيعات بايلىعىن قورعاۋعا نەمقۇرايدى قاراپ وتىرعانىنا بۇدان ءارى شىدامايتىنىن ايتىپ, ولاردىڭ ءوز قىزمەتتەرىنە لايىق پا دەگەن ساۋالدى  وبلىستىق اكىمدىك, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى باسشىلارىنا جولدايتىنىن كۇيىنە حابارلادى. ءيا, تابيعات بايلىعى ۇرلاعاننىڭ ۋىسىندا كەتە بەرسە, ورنى تولماس وكىنىشكە قالارىمىز ءسوزسىز. وڭداسىن ەلۋباي, جۋرناليست. شىعىس قازاقستان وبلىسى.