ەلىمىزدىڭ جاس عالىمدارى جۋسان شوبىنەن ديابەتكە قارسى ءدارى دايىنداپ جاتىر. بۇل – ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دارىلىك وسىمدىكتەردى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى ءاليا نۇرلىبەكوۆانىڭ باستاماسى.
قازىر عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىندا ەل اۋماعىندا وسەتىن جۋسان تۇرلەرىنە كەشەندى زەرتتەۋ ءجۇرىپ جاتىر. بىزدە جۋساننىڭ 81 ءتۇرى وسەدى, ونىڭ ىشىندە ەندەميكتەر بار. جۋساننان الىنعان قوسىلىستاردىڭ ديابەتكە قارسى, قابىنۋعا قارسى, كوروناۆيرۋسقا قارسى بيولوگيالىق بەلسەندىلىگى زەرتتەلمەك. ال ءاليا ەلدە وسەتىن وسىمدىكتەردىڭ حيميالىق قۇرامىن زەرتتەيدى. عىلىمي ىزدەنىسى قىزىق. الدىمەن وسىمدىكتەردى انىقتاپ, ولاردى جۋىپ, كەپتىرىپ, ارتىنان ۇنتاقتايدى. بۇل – جۇمىستىڭ نەگىزگى بولىگى. ال سودان كەيىن ۇنتاقتالعان وسىمدىكتىڭ سىعىندىسىن شىعارادى. وسىلايشا, قولدانىسقا ادام دەنساۋلىعىنا پايدالى تابيعي ءونىم كەلەدى. دايىن سىعىندىنى وزگە وسىمدىكتەردىڭ سىعىندىلارىمەن قوسقاندا ماڭىزدى حيميالىق وزگەرىس جۇرەدى. جاس عالىم وسىعان ەرەكشە كوڭىل بولەدى.
«عىلىمي جۇمىس بارىسىندا الىنعان سىعىندىلاردىڭ بيولوگيالىق بەلسەندىلىگى زەرتتەۋگە جىبەرىلەدى. ال ءارى قاراي ونىڭ حيميالىق قۇرامىنداعى وزگەرىستەرگە نازار اۋدارىلادى. وزگەرىستەردىڭ ىشىندە وسىعان دەيىنگى عىلىمي ىزدەنىستەرىمىزدە كەزدەسكەن, ياعني بەلگىلىسى, سول سياقتى بەلگىسىزدەرى دە بار. بۇدان بولەك فارماكولوگيالىق بەلسەندىلىگى دە زەرتتەلەدى. جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى بويىنشا بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپالار, ءتۇرلى پرەپاراتتار دايىنداپ شىعارامىز. بۇل وتانداستارىمىز ءۇشىن وتە پايدالى بولماق. قانشا دەگەنمەن تابيعي ونىمدەر ارقىلى جاسالادى. قۇرامىندا سينتەتيكالىق ونىمدەر, حيميالىق قوسپالار جوق», دەيدى ءاليا.
بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپالار دارىلىك وسىمدىكتەردى عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىندا زەرتتەۋدەن تولىق ءوتىپ, ازىرلەنۋ ساتىسىندا تۇر. قازىر ورتالىقتا وندىرگەن ونىمدەردى مەملەكەتتىك تىركەۋدەن وتكىزىپ, ءارى قاراي قۇقىقتىق يەلىگى دۇرىس بولۋىن پاتەنتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ جاتىر. بۇل وتانداستارىمىزدىڭ نارىققا ەش قينالماي شىعۋى ءارى ەمىن-ەركىن ساتۋ ءۇشىن اسا قاجەت. الدىمەن ەل اۋماعىنا شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىر. ەگەر سۇرانىس ارتسا, الەمدىك نارىققا دا اياق باسۋ جوسپارلارىندا بار.
«العاش رەت ەل اۋماعىندا وسەتىن «Ligularia narynensis» جانە «Ligularia sibirica»-نىڭ فيتوحيميالىق قۇرامى زەرتتەلدى. وسى وسىمدىك تۇرلەرىنەن بيولوگيالىق بەلسەندى قوسىلىستار وقشاۋلاندى. سونىمەن قاتار وسىمدىكتەردىڭ وقشاۋلانعان سىعىندىلارى, قوسىلىستاردىڭ بيولوگيالىق بەلسەندىلىگى قارالدى. قوسىلىستار مەن سىعىندىلار تەرى اۋرۋلارىنا قارسى جوعارى تسيتوتوكسيكالىق بەلسەندىلىكتى كورسەتتى. بولاشاقتا وسى قوسىلىستار نەگىزىندە فيتوپرەپاراتتار مەن بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپالاردى ازىرلەۋ جوسپارلانىپ وتىر», دەپ ءتۇسىندىردى جاس عالىم.
كەيبىر دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە 5700-گە جۋىق وسىمدىك ءتۇرى بار ەكەن. ونىڭ 1500-گە جۋىعى سيرەك كەزدەسەتىن, قورعاۋعا الىناتىن وسىمدىكتەر قاتارىنا ەنگىزىلگەن. ال ونىڭ ىشىندە 760 ەندەميك وسىمدىك پەن 500-گە جۋىق ەمدىك ءشوپ بار. دالامىزدا وسەتىن كوپتەگەن دارىلىك وسىمدىك قانشاما سىرقاتقا شيپا بولاتىن ءدارى-دارمەك, دارۋمەن, بيولوگيالىق قوسپا, جاقپا ماي, جاپسىرمالار ازىرلەۋگە بولادى.
«قاندى سۇيىلتۋ, قان اينالىسى قىزمەتىن جاقسارتۋ, باۋىر جانە جۇرەك-قان تامىرلارىنا كومەگى بار, كوپ اۋرۋدىڭ داۋاسى بولاتىن دارىلىك وسىمدىكتەر ەلىمىزدە كوپ ەكەنىن بىلە بەرمەيمىز. قازاق شيپاگەرلەرى وسىنداي ءدارى تاعايىنداعاندا ناۋقاستىڭ قان اينالىسى قىزمەتىن جاقسارتۋدى نەگىزگى ماقسات ەتە وتىرىپ ەمدەيدى. سونىمەن بىرگە ناۋقاستىڭ ىشكى بەس مۇشەسى بايلانىس تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى. 5 مۇشە دەگەنىمىز – جۇرەك, وكپە, باۋىر, بۇيرەك جانە كوكباۋىر. وسىلاردىڭ ىشكى ءتىل الىسىمدىلىعى جاقسى بولعاندا ادام اۋىرمايدى, دەنساۋلىعى مىقتى بولادى. ادامنىڭ ىشكى اعزالارى دا ادامنىڭ ءومىر ءسۇرىپ جاتقان سول كەزدەگى قوعامىنا ۇقسايدى. مىسالى, باۋىر اۋىرسا, قان اينالىمى بۇزىلادى. بۇيرەكتە دەرت بولسا, تىزە جانە بۋىندار اۋىرادى, ادامنىڭ كوڭىل كۇيى بولمايدى. جۇرەك-قان تامىرىنىڭ تىعىندالۋى وكپە مەن كوكباۋىردىڭ السىزدىگىنەن بولادى. وسىلاردى نەگىزگە الا وتىرىپ, قازاق دالاسىندا وسەتىن دارىلىك شوپتەردەن ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا پايدالى ءدارى-دارۋمەندەر جاساپ شىعۋعا بولادى», دەيدى فارماتسەۆت-عالىم ارعىنبەك قابىلقاق.
عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, نەگىزى ءاربىر ءونىمنىڭ زەرتتەۋ ساتىسىنان ءوتۋى, ونىڭ ازىرلەنىپ, حالىققا جەتكىزۋ ۋاقىتى ءارتۇرلى. بولاشاقتا كوسمەتيكالىق ونىمدەردى ازىرلەۋ جوسپارلانىپ وتىر. جالپى, بۇل باعىتتا ادام دەنساۋلىعىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن ءونىم ازىرلەنەتىن بولعاندىقتان, سىناق جۇمىسىنا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. ەسكە سالا كەتەيىك, بىلتىر ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دارىلىك وسىمدىكتەردى عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىندا وسىمدىك شيكىزاتى نەگىزىندە يننوۆاتسيالىق ءونىم ازىرلەيتىن شاعىن ءوندىرىس اشىلعان-تىن. مۇندا شىعارىلاتىن ءونىم ءبىرشاما. سۇرانىستاعىسى – ادام اعزاسىنىڭ يممۋندىق جۇيەسىنىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىراتىن, ۆيرۋستىق تۇماۋ كەزىندە اسقىنۋ قاۋپىن ازايتۋعا كومەكتەسەتىن بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپا.
«شىنى كەرەك, ەلىمىز يمپورتتىق ونىمدەرگە وتە تاۋەلدى. ال ءدارى-دارمەكتەردىڭ اراسىندا سينتەتيكالىق ونىمدەرمەن ازىرلەنگەن تاۋارلار وتە كوپ. ءبىز وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ, وتاندىق تابيعي ونىمدەر ازىرلەۋدى دارىلىك وسىمدىكتەردى عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعى اشىلعان ساتتەن باستاپ الدىمىزعا ماقسات ەتتىك. بۇل ءوز كەزەگىندە ەل ەكونوميكاسىنا دا وڭ وزگەرىس بەرەرى ءسوزسىز. ءبىز ءوزىمىز ىزدەنەتىن باعىتتا عىلىمي جوبالارعا قاتىسىپ, جۇمىسىمىزدى ۇسىنىپ, جەڭىپ الىپ جاتامىز. بۇل – بىزگە قارجىلىق جاعىنان دا, وزگە دە ماسەلەلەردى شەشۋ جاعىنان دا مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان ۇلكەن قولداۋ. وسى جوبانىڭ اياسىندا وزىمىزگە قاجەت ءتۇرلى قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الا الامىز», دەدى ءا.نۇرلىبەكوۆا.
بۇرىن كەڭەس وداعىنىڭ فارماتسەۆتiك ونەركاسiبiنە وسiمدiك شيكiزاتىنىڭ 80 پايىزدان استامى قازاقستان مەن ورتالىق ازيادا دايىندالعان دەسەدى. دەمەك ءبىزدىڭ دارىلىك وسىمدىكتەردى ءوسىرىپ, باپتايتىن, ارنايى شارۋاشىلىق قۇراتىن مۇمكىندىگىمىز بار.
