كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ول زاماندا قىران كىسى توبەسىن تەكتەن-تەككە اينالىپ ۇشپاعان. شىڭعىس ايتماتوۆ جازاتىن «شىڭعىس حاننىڭ اق بۇلتىن» بىلەتىن شىعارسىز؟ سول اق بۇلت جوعالعان كۇنى قاھاننىڭ دا كۇنى وشەدى. سول سياقتى, الگى قىران باتۋ حاننىڭ توبەسىنەن تەككە اينالىپ جۇرگەن جوق, اياعىندا كەتكەن بالاقباۋىنىڭ باسىنا تۇيىلگەن بالداقتاي كەگى بار بولاتىن. بىراق ول باقيعا اتتانار الدىندا بوي جاساپ, استاناسى باتۋ-سارايدىڭ سىرتىنداعى توبەدە وتىرعان باتۋ حانعا «وسى تۇستان تۇلكى, الدە قويان, نە ءبىر بوتەن اڭدى كوزى شالىپ قالىپ, سونى اڭدىپ جۇرگەندەي كورىندى. ايتپەسە دالا بۇركىتى بوستان-بوسقا ءبىر جەردى شارىقتاي بەرمەسە كەرەك-ءتى» دەپ ءبىر كەتەدى جازۋشى.
وسى ماندەس تاعى ءبىر وقيعا قادىر مىرزا ءاليدىڭ «جازمىشىنان» كەزدەسەدى. «كونە, وتە كونە زامانداردىڭ بىرىندە ءوز ورتاسىنا ابدەن بەلگىلى ءبىر فيلوسوفتىڭ باسىنا بۇركىتتىڭ شەڭگەلىنەن شەتىنەپ شىققان ءداۋ تاسباقا ءتۇسىپ, سەسپەي قاتقان ەكەن. ول تاسباقا بۇركىتتىڭ شىمىر شەڭگەلىنەن شىنىندا دا بوساپ كەتتى مە, الدە بۇركىتتىڭ ءوزى تاستاپ جىبەردى مە, الدە ءبىر قۇدىرەت ءتۇرتتى مە؟ كەزدەيسوق شىعىپ كەتسە, نەگە ءدال وسى جەردە, فيلوسوف كەتىپ بارا جاتقان تۇستا شىعىپ كەتەدى؟ تاستاپ جىبەرسە, بۇركىت فيلوسوفتىڭ باسىنان باسقا باستى نەگە تاڭدامايدى؟ راس, اڭىز بويىنشا ول فيلوسوفتىڭ باسى ءبىر تال شاشى جوق, جۇمىر, جۇمىرتقاداي جاپ-جالتىر ەكەن. ەگەر ونى باس ەمەس, تاس دەپ ويلاعان كۇننىڭ وزىندە ونداي باستىڭ بۇكىل گرەكيادا بىرەۋ-اق بولعانى ما؟ جالعىز-اق بولعان كۇننىڭ وزىندە سوناۋ شىرقاۋ بيىكتەن قوزعالىپ بارا جاتقان پەندەنىڭ تاس توبەسىنەن ءدال ۇرۋ – اقىلعا سىيمايدى. قاراپايىم ادام, مىندەتتى تۇردە, وعان اللانىڭ ءوزى ارالاسقان دەپ تۇسىنەدى. قالاي دەسەڭىز دە سونىڭ لوگيكاسى دۇرىستاۋ» دەيدى قادىر اقىن.
جوعارىداعى ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ جازۋىندا باتۋ حان مەن بۇركىت كادىمگىدەي ارباسىپ, ايقاسادى عوي. بۇركىت باسىنا تاسباقا قۇلاتىپ ولتىرگەن قادىردىڭ فيلوسوفىنا قاراعاندا باتۋ حان باقىتتى ەكەن دەرسىز. ولاي ەمەس, ارينە!
اكەسى جوشى حان ەرتە دۇنيە سالعان سوڭ باتۋ حان دا تاققا جاپ-جاس كۇنىندە, جيىرما ءۇش جاسىندا عانا وتىرادى عوي دەيمىن. سودان بەرى وتىز جىل بيلىك قۇرعاندا جورىقتان كوز اشپاعان. ات ۇستىندە بارماعان جەرى, باسپاعان تاۋى جوق. ۇلىسىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا, اتا-بابا وسيەتىن ورىنداۋ جولىندا ەۋروپانىڭ جارىمىن باعىندىرعان باتۋ سوڭعى جورىقتارىنىڭ بىرىندە كاۆكازدا ما, باسقا جەردە مە كەلە جاتىپ, ومىرىندە ەسى كەتە عاشىق بولىپ, جاتجۇرتتىق ءبىر قىزدى جار ەتىپ الىپ كەلەدى. پەرىنىڭ قىزىنداي پەريزاتتى كورگەندە بۇعان دەيىن ايەل زاتىنا بۇلاي عاشىق بولماعانىن ورتا جاستان اسىپ بارىپ اڭعارعان ەدى دەسەدى. سول سۇلۋدان تۋعان باراق تا وسىعان دەيىن بىردە-ءبىر بالاسىن ەلجىرەپ شىن جاقسى كورە الماعان باتۋعا اكەلىك ماحابباتتىڭ نە ەكەنىن ۇقتىرعانى ايتىلادى. كىشى توقالىنان تۋعان باراق حاننىڭ بەسىنشى ۇلى عوي دەيمىن. سىرقات مەڭدەپ, كەسەل المايتىنىن ءبىلىپ, كۇندە بوي جازىپ قالا سىرتىنداعى توبەگە بارعاندا, جۇرەگىن ەلجىرەتكەن بالاسى بەس جاسار باراقتى قوسا الىپ شىعىپ جۇرگەن. وزىنەن ۇزاڭقىراپ ويناسا كەرەك. «دالا بۇركىتى ءبىر مەزەت كەرەگە قاناتىن جيناپ الدى دا, تومەن قاراي قۇلاعان تاس ءتارىزدى قۇلديلاي اعا ءتۇستى. «بەرى كەل, بەرى كەل» دەپ باراققا قاراي جۇگىرگەن اكە ءتورت-بەس ادىم اتتادى, بىراق ۇلگەرگەن جوق, الىپ قىران تومەن قاراي شۇيىلگەن بويى زۋلاپ كەپ, باتۋدىڭ ءدال كوز الدىندا, باراقتى ءىلىپ الىپ قاننەن-قاپەرسىز قاناتتارىن قايتا جايىپ, كوك اسپانعا قاراي سامعاي جونەلدى», دەيدى ءىلياس ەسەنبەرلين. جازۋشى مۇنى قيالىنان قيىستىرىپ وتىرعان جوق, ەل ىشىندەگى ەسكى اڭىزداردىڭ سورابىن تىرىلتكەن دەگەن ويدامىز. مۇمكىن باتۋ حان ءومىرىنىڭ سوڭى تۋرا وسىلاي اياقتالسا, ۇلى حان تۋرالى دەرەكتەر حاتتا دا, ەل اۋزىندا دا قالارى انىق قوي. ونسىز دا ءولىم ساعاتى جاقىنداپ, اجال اپانىنا ەڭكەيىپ اتتاي سالارداي قالعاندا, مىناداي سوققى كىمدى بولسىن كۇيرەتىپ جىبەرەرى جانە ءسوزسىز. بىراق حان جاتىپ قالمايدى. ۇيرەنشىكتى توبە باسىندا شوقيىپ, بالاسىن الىپ كەتكەن بۇركىتتى اڭدۋمەن بولادى. ماعان ءتۇسسىن دەگەن ويمەن قىزىل كيىنىپ شىعادى. اقىرى سولاي بولادى دا. بۇركىت بالامەن عانا تىنسا جاقسى ەدى. جوق, شارۋاسى بىتپەپتى. ەندى باتۋ حاننىڭ ءوزىن الۋدىڭ ارەكەتىن جاسايدى. تەگىن ادام حان بولا ما, مۇنى سەزگەن باتۋ توبە باسىندا اڭدىسۋدان تانبايدى. ءبىر كۇنى بۇركىت توبەسىنە ءشۇيىلىپ كەلىپ, تۇسپەي كوتەرىلىپ كەتكەندە, اياعىنداعى جىبەك بالاقباۋىنا تۇيىلگەن بالداعىنان تانيدى. كەزىندە ءوزى بالاپانىنان اسىراعان اتاقتى قىرانى. بىردە قانسوناردا اڭعا شىققاندا كوپتەن الدىرماي جۇرگەن قاسقىرعا سالعانى بار-تىن. بۇل جەتكەنشە ءبورىنى ءولتىرىپ, جۇرەگىنە توياتتاپ وتىرعان بۇركىتى. سوندا «وشتەسكەن جاۋىنىڭ جۇرەگىنە ءوز قولىمەن قانجارىن سالا الماعانىنا ىزالانعان باتۋ اتىنان سەكىرىپ ءتۇسىپ, قاسقىر ۇستىندە قونىپ وتىرعان بۇركىتتى توبىلعى ساپتى قامشىسىمەن تارتىپ-تارتىپ جىبەرگەن. قاندى كوز قىران شاڭق ەتىپ الابۇرتىپ, كوككە سامعاي جونەلگەن». سودان قايتىپ ورالماعان بۇركىتى بىرنەشە جىلدان سوڭ ۇمىتپاي تاۋىپ, سۇيىكتى بالاسىن الىپ كەتىپ جەمتىكتەگەنى ازداي, ەندى وزىنە ءتۇسىپ, جازىم ەتپەكشى. قىراندى تانىپ, الگى جايلاردى ەسىنە ءتۇسىرىپ, ەندى ەسىن جيعانشا, قىران قايتا ءشۇيىلىپ ۇلگەرگەن ەكەن. جاقىن قالعاندا, ج ۇلىن-تۇتاسىمەن سەزەدى. «باتۋ اق بەرەنىن ءبىر-اق سىلتەپ ۇلگەردى. ەكىنشى سىلتەۋگە ءالى جەتپەدى. ءبىر قاناتى قيىلىپ تۇسكەن الىپ بۇركىت ساڭق ەتىپ بارىپ اناداي جەرگە قۇلادى. اق بەرەنىن كەكتەسكەن دوسىنىڭ كەۋدەسىنە سالىپ, ءوشىن الۋعا باتۋدىڭ كۇشى جەتپەدى» دەيدى جازۋشى.
P.S. بۇدان كەيىن جوعارىداعى قادىر اقىن جازعان گرەكتىڭ فيلوسوفى تۋرالى نە ويلايسىز؟
