پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت – مەملەكەتتىلىكتىڭ تىرەگى

90-جىلدارى ءبىرپوليارلى الەم­گە جاھاندىق كوشۋ مەن «ترانس­­ۇلتتىق باسقارۋ» اياسىندا گەوسايا­سي جانە گەوەكونوميكالىق جاع­داي تىپتەن ۋشىعا ءتۇستى. دۇنيەجۇزىن­دەگىدەي بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىك­تە يدەولوگيادان باس تارتىپ, پراگ­ماتيكاعا دەن قويعان ءداۋىر باس­تالدى. ول ادامداردىڭ ساناسى­نان ولاردىڭ دارالىعىن, وتباسى­لىق داستۇرگە دەگەن بەرىك­تىگىن, ۇلت­تىق پاتريوتيزم مەن ءدىني دوگما­لاردى الاستاۋعا اكەلىپ سوقتى. بۇل ادامنىڭ مىنەز-قۇلقىن تۇبەگەي­لى وزگەرتتى. بارلىق سالادا سترا­تەگيالىق ەكىۇشتىلىق ۇستەمدىككە يە بولدى. دەمەك وسىدان دا بولار, تاۋەلسىزدىك جىلدارى كوپتەگەن مۇمكىندىكتى جىبەرىپ العانىمىز دا, وكىنىشكە قاراي, بەلگىلى.

مۇنداي جاعدايدا ۇلتتىق مەملەكەتتەردەن گورى الەمدىك نەمەسە جاھاندىق ۇكىمەتكە باسىمدىق بەرىلىپ, باسقا مەملەكەتتەردىڭ تاۋەلسىز شەشىم قابىلداۋ مۇمكىندىگى شەكتەلەدى جانە ولاردىڭ الەۋەتى السىرەيدى. ەڭ الدىمەن بالا تاربيەسى, ياعني وتباسى, ءبىلىم جۇيەسى, رۋحاني-مادەني قۇندىلىقتار مەن بيلىك نىساناعا الىنىپ وتىر. ونداعى باستى ماقسات – انانىڭ قىراعى­لىعى مەن پاراساتتىلىعىن جويۋ; مۇعالىمنىڭ ىقىلاسىن كەتىرۋ; كوشباسشىلاردىڭ ابىرويىن ءتۇسىرۋ. بۇل جەردە ۇرپاقتى جونگە سالۋ مەن ولاردى تاربيەلەۋ ماسە­لەسىن شەشۋدى قوسالقى دۇنيە قاتارى­نا قوسىپ, ىعىستىرىپ, ونى قوعام­نىڭ نازارىنان تىس قالدىرۋ ارەكەتىن بايقاۋ قيىن ەمەس. بۇل ءۇردىس تاۋەلسىز قازاقستانعا دا ءوز سالقىنىن تيگىزبەي قويمادى.

مىنە, قازاق ەلىندە وسى تۇيتكىل­دەردى ءتۇسىنىپ, ساراپتاپ, قورىتىپ, ونى مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ ىسىنە جۇمىلدىرا الاتىن بىردەن-ءبىر كۇش پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت بولىپ وتىر. وسى تۇستا مەملەكەت باسشىسى الەمدىك تاجىريبەگە ابدەن قانىق ادام رەتىندە الەمدەگى احۋالدىڭ, شىن مانىندە, شەكتەن تىس شيەلەنىسىپ كەتكەندىگىن, ونداعى ورىن الىپ وتىرعان جۇيەسىز سايا­سي ىرىقتاندىرۋلاردىڭ كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ىشكى ساياسي جاعدايىنىڭ تۇراقسىزدانۋىنا, ءتىپتى مەملەكەتتىلىكتىڭ جويىلىپ كەتۋىنە دەيىن اكەلەتىنىن جاقسى تۇسىنەدى. وسىنداي جاھاندانۋ زامانىندا قوعامدا پاتەرناليستىك كوڭىل كۇي جانە الەۋمەتتىك ماسىلدىق ءۇردىسى بەلەڭ الىپ بارادى. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ اتاپ كورسەتكەندەي, «ەل جات جۇرتتىڭ ىقپالىنا بەيسانالى تۇردە ىلەسىپ كەتكەنىن اڭعارمايدى. باسقاشا ايتقاندا, ماجبۇرلىكتەن ەمەس, ساناسىنىڭ ۋلانۋى ارقىلى ءوز ەركىمەن تورعا تۇسەدى».

مۇنداي جاعىمسىز ءومىر سالتى ۇرپاق تاربيەسىنە قازىردىڭ وزىندە كەرى اسەر ەتىپ جاتىر. سوندىقتان جاڭا زاماننىڭ جاقسى-جامانىن ەكشەپ, ارتىقشىلىقتارىن بويعا سىڭىرۋمەن قاتار تامىرىمىزدى بەرىك ساقتاۋىمىز قاجەت. «ۇلتتىق بولمىسىمىزدان, ءتول مادەنيەتى­مىز بەن سالت-داستۇرىمىزدەن اجىراپ قالماۋ – بارلىق وركەنيەت ميداي ارالاسقان الاساپىراندا جۇتىلىپ كەتپەۋدىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى», دەدى مەملەكەت باسشىسى. ەندەشە, بىزگە تۇبەگەيلى وزگەرىس كەرەك ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. زاڭ دا, قوعام دا, ادامداردىڭ سانا-سەزىمىن دە وزگەرتۋگە جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. سوندىقتان تاۋەلسىزدىكتى دامۋدىڭ ساپالى جاڭا دەڭگەيىنە شىعارۋ قاجەت. ول ءۇشىن ءبىزدى قانداي قاۋىپ-قاتەر مەن سىننىڭ كۇتىپ وتىرعانىن بىلگەنىمىز ابزال. مۇنداي باعىت-باعداردى پرەزي­دەنتتىك ينستيتۋتتىڭ الەۋەتىنەن, ونى باسقارىپ وتىرعان مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ساياساتى مەن ۇستانى­مىنان كورۋگە دە, تابۋعا دا بولادى.

كونستيتۋتسيالىق رەفورمادان كەيىن زامان تالابىنا ساي ءتيىمدى مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن تۇبەگەيلى وزگەرىستەردىڭ كەرەكتىگى كۇدىك تۋدىرمايتىن قاجەتتىلىككە اينالدى. پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ باس­تاماسىمەن ەلiمiزدە كەشەندi رەفورمالار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل ساياسي وزگەرىستەردىڭ باس­تى باعىتىن مەملەكەت باسشىسى انىقتاسا, ارتىنشا وتكەن رەفەرەندۋم مەن ودان كەيىنگى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا ونى قازاقستان حالقى قولدادى. پرەزيدەنتتىڭ باستى ۇستانىمى – ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىرىن جاڭعىرتىپ, تابىستى ەكونوميكالىق رەفورما­لاردى ىسكە اسىرۋ ارقىلى قوعام­­دىق سانا-سەزىمدى قولايلى الەۋمەت­تىك-ساياسي جاعدايدا دامىتۋ­عا قول جەتكىزۋ. العا قويىلعان باستى مىن­دەت – زامان تالابى­نا بەيىم­دەل­گەن ۇلتتىڭ جاڭا بول­مىسىن قا­لىپ­تاستىرۋ. ەندەشە, مەملەكەت باس­شىسىنىڭ قۇرىلتاي مىنبەرىنەن ۇسىن­عان قۇندىلىقتارىنىڭ ىشىندە زاڭ مەن قۇقىقتىق ءتارتىپ – ماڭىزدى ءارى نەگىزگى سالا. ولار بارلىق باسقا قۇن­دىلىقتى جۇ­زەگە اسىرۋ ءۇشىن قاجەت. انى­عىن­دا, قوعام­دىق ءومىر مەن قاتىناس­تار ءۇشىن تىكە­لەي ماڭىزدى زاڭ مەن تارتىپ­كە كوپ نارسە بايلانىستى. ول ادىلەتتى قوعام ورناتۋ ءۇشىن قا­جەت. مۇندا ادىلدىك – قوعام دامۋى­­نىڭ ماڭىزدى شارتى, ال ادىلەت­­تىلىك حالىقتىڭ تاعدىرىن شەشۋ­دىڭ قۇرالى رەتىندە ۇلت بول­مى­سىنىڭ جاڭا قاعيداتتارىن ورنىق­تىرۋ مىندەتىن ورىنداۋى كەرەك. تەك جاڭعىرعان قوعامدا عانا جات ادەتتەردەن بىرتىندەپ ارىلىپ, سوندا عانا ادامنىڭ ابىرويى وسپەك.

سونىمەن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قوعامنىڭ دامۋىن تەجەيتىن كەلەڭسىزدىكتەردەن ارىلۋ ءۇشىن قازاقستاندا «جاۋاپتى مەملەكەت – جاۋاپتى قوعام – جاۋاپتى ادام» جۇيەسىن بەرىك ورنىق­تىرۋ سايا­­ساتىن قولعا الدى. بۇل باعىتتى ىسكە اسىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر ءتيىمدى تەتىگى رەتىندە مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ الەۋەتىن پايدالا­نىپ, حالىقتىڭ ءوزىنىڭ رۋحاني باع­دارى­نان ايىرىلىپ قالماۋىن قام­تاما­سىز ەتىپ, ونى مەملەكەتتىلىك­تىڭ نەگىزىن نىعاي­تۋعا جۇمىلدى­رىپ وتىر. ۇلتتىق قۇرىلتاي ەڭ الدىمەن ازاماتتىق قوعاممەن بايلانىس ورناتۋ­دىڭ نەگىزىندە مەملەكەت جۇمى­سى­نىڭ اشىقتىعىن, تيىمدىلىگى مەن ناتيجەلىلىگىن ارتتىر­ماق. حالىقپەن ديالوگ ورناتۋدىڭ ناتيجەسىندە قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەر قوزعالىپ, ەڭ ماڭىزدى جانە باسىمدىلىعى بار ءىس-شارالار ناقتى ايقىندالىپ وتىر. وندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر جانە قولداۋ تاپقان باستامالار مەن ۇسىنىس­تار يدەولوگيالىق مانگە يە بولىپ كەلەدى. ول ءوز كەزەگىندە تاۋەل­سىزدىكتى قاستەر­لەۋگە, حال­قى­مىزدىڭ الەۋمەتتىك ۇستا­نى­مىن نى­عاي­تىپ, باعدارلانىپ, ونىڭ قوعام­دىق ءۇمىتىنىڭ اقتالۋىنا وڭتاي­لى جاع­داي قالىپتاستىرماق. وسى­­لاي­شا, ول ەل ازاماتتارىنىڭ بويىن­­دا رۋحاني قۇندىلىقتار مەن وتان­س­ۇيگىشتىككە نەگىزدەلگەن ادام­گەر­شىلىكتىك قوعامدىق سانا-سەزىم­نىڭ ورنىعۋىنا وڭ ىقپال ەتەرى انىق. سونىڭ ناتيجەسىندە ازامات­تار­دىڭ ومىرگە دەگەن ىنتاسى, قۇلشى­نىسى مەن جاقسىلىققا دەگەن ۇمتىلىسى­نىڭ ارتاتىنى دا اقيقات. ولاي بولسا, پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت مەملە­كەت­تىلىكتىڭ شىن مانىندەگى تىرەگىنە اينالىپ وتىرعاندىعى ءسوزسىز.

جاپسارباي قۋانىشەۆ,

قوعام قايراتكەرى