ۇرپاقتىڭ قاسيەتتى پارىزى

2021 جىلى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشتىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە بايلانىستى ۇندەۋىندە قاسىم-جومارت توقاەۆ: «كوميسسيا سولاقاي ساياساتتان جاپا شەككەن قازاقستاندىقتارعا قاتىستى تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەل­تىرۋگە ءتيىس. بۇل – مەملەكەتتىڭ عانا مىندەتى ەمەس, بۇكىل قوعامنىڭ پارىزى. تاريحتان تاعىلىم الىپ, مۇنداي تاۋ­قىمەت ەشقاشان قايتالانباۋى ءۇشىن ءبارىن جاسايتىن بولامىز», دەگەن ەدى.

2020 جىلى 23 جەلتوقساندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ وكىمىمەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جوبالىق كەڭسەسى تۋرالى ەرەجە بەكىتىلدى. جوبا­لىق كەڭسە جەتەكشىسى «قاھارماندار» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق قورىنىڭ پرە­زيدەنتى سابىر قاسىموۆ بولدى. جوبالىق كەڭسە باسشىسى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ىسىنە قاتىستى 3 كوميسسيا جۇمىسىنا قاتىسقان, بۇل ماسەلەدە تاجىريبەسى مول عالىم. ول اتال­عان كوميسسيالار جۇمىسىندا ال­عان مول تاجىريبەسى مەن عىلىمي تۇجى­­رىمدارىن 2020 جىلى قۇرىلعان مەم­لە­كەتتىك كوميسسيا جۇمىسىندا وڭتايلى قولداندى.

2020-2023 جىلدار ىشىندە ساياسي قۋ­عىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ توراعالارى قىرىمبەك كوشەرباەۆ پەن ەرلان قاريننىڭ باسشىلىعىمەن كوپ دەڭگەيلى, اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلدى.

مەملەكەتتىك كوميسسيا شەشىمى­مەن ادىستەمە بويىنشا كىشى كوميسسيا قۇرىلدى. وڭىرلىك كوميسسيالاردىڭ جۇ­مىسىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن ءادىسناما جو­نىندەگى كىشى كوميسسيا «مەملەكەتتىك كوميسسيا مۇشەلەرى, كىشى كوميسسيا مەن جۇمىس توپتارى ءۇشىن ءادىسناما (جالپى)», سونىمەن قاتار استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارى مەن وبلىستار ءۇشىن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تو­­لىق اقتاۋ جونىندەگى وڭىرلىك كوميس­سيالاردىڭ جۇمىسىنا ارنالعان «جا­دى­ناما» (نۇسقاۋلىق), «ساياسي قۋعىن-سۇر­گىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ بو­­يىنشا وڭىرلىك كوميسسيالاردىڭ قىز­­مە­تىن ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى ءادىس­­نامانى» ازىرلەدى. قۇجاتتاردا وڭىر­­لىك كوميسسيالاردىڭ مىندەتتەرى, ىزدەس­­تى­رۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ ەرەك­­شە­لىكتەرى, وڭىرلىك كوميسسيالار قىز­مەتىنىڭ نەگىزگى تاسىلدەرى مەن قاعيداتتارى جازىلدى. وڭىرلىك كوميسسيالاردى قۇرۋدىڭ باستى ماقساتى – تىڭ دەرەكتەردى جيناۋ, قۋعىن-سۇرگىن تۇرلەرى مەن تەتىكتەرىن انىقتاۋ, اۋىلدارداعى قۋعىن-سۇرگىن ورىندارىن ىزدەۋ, اقتالماعان قۇرباندار مەن زارداپ شەككەندەردىڭ ەسىمدەرىن انىقتاۋ جانە وسى تاقىرىپقا قاتىستى باسقا دا اقپاراتتى ايقىنداپ, تالداۋ جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلى­عىن جەر­گىلىكتى جەرلەردە تولىققاندى ىسكە اسى­رۋ ءۇشىن ۇسىنىستار دايىندادى.

عىلىمي زەرتتەۋلەردى ۇيىمداستىرۋ جانە زەردەلەۋدىڭ وسى ءادىسناماسىن ءتۇ­سىندىرۋ ءۇشىن جوبالىق كەڭسە وڭىرلىك كوميسسيالاردىڭ باسشىلارىمەن – وبلىستار مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارى, وبلىستىق ارحيۆ ديرەكتورلارى, وڭىر­لىك كوميسسيالاردىڭ جۇمىس توپتارى مۇشە­لەرىمەن تۇراقتى تۇردە كەڭەستەر, سونداي-اق قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ جەكەلەگەن ساناتتارى بويىنشا سەمينارلار وتكىزدى. وڭىرلىك كوميسسيالار شەتەلدىك جانە قازاقستاندىق عالىمدار مەن ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن عى­لىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالار, دوڭگەلەك ۇستەلدەر ۇيىمداستىردى.

جوبالىق كەڭسە باسشىسى س.قاسىموۆ مەملەكەتتىك جانە وڭىرلىك كوميسسيا­نىڭ عالىمدارى مەن ساراپشىلارىنان, كونفەرەنتسيالاردا, سەمينارلاردا, ماجىلىستەردە اۋىزشا باياندامالار جاساعاندا مەملەكەت باسشىسى العا قويعان مىندەتتەردى – جاپ­پاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ جازىق­سىز قۇرباندارىنا قاتىستى تاريحي ادى­لەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋگە, دالى­رەك ايتقاندا, قۇرباندار مەن زارداپ شەككەندەردى تولىق اقتاۋدى باسشىلىققا الۋدى تالاپ ەتتى.

مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇپياسىز­داندىرۋ جونىندە كىشى كوميسسيالاردى, 10 عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىس توبىن, سونىمەن قاتار قۋعىن-سۇرگىننەن زارداپ شەككەندەر مەن قۇربانداردىڭ نەگىزگى ساناتتارىن كەشەندى زەرتتەۋ ءۇشىن وبلىستار مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردا وڭىرلىك كوميسسيالار, ال ولار­دىڭ جانىنان تاقىرىپتىق باعىت­تار بو­يىنشا جۇمىس توپتارىن قۇر­دى. مەم­لەكەتتىك كوميسسيا اياسىندا 10 عى­لىمي-زەرتتەۋ توبى جۇمىس ىستەپ, كەيىن 3 عىلىمي-زەرتتەۋ توبىنا قىسقار­تىلدى.

مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلعاننان كەيىن ەڭ الدىمەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە قاتىستى ارحيۆ دەرەكتەرىنە كوپتەگەن زەرتتەۋشىنىڭ قولى جەتىپ, تىڭ دەرەكتەر تالاي زەرتتەۋ تاقىرىپتارىنا ارقاۋ بولىپ, كوپتەگەن عىلىمي ەڭبەك دۇنيەگە كەلدى. بۇل ەڭبەكتەر كەڭەستىك سانانىڭ قالدىقتارىمەن كۇرەسۋگە قوماقتى ۇلەس قوسادى.

كەڭەستىك ۇلگىدەگى توتاليتارلىق ءتار­تىپ ەكى ۇرپاقتىڭ ساناسىنا وشىرۋگە كەلمەيتىن جاراقات سالدى. مەملەكەتتىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعى, كاپيتالى – ادام. ادامىن قۇرمەتتەۋگە قابىلەتى جەتپەگەن قوعامنىڭ بولاشاعى كۇڭگىرت. ادامنان ايىرىلۋ – ۇلكەن قاسىرەت. كەڭەستىك بيلىك ادام قۇندىلىعىن ەسكەرمەدى, ادام­نىڭ ءومىر سۇرۋگە دەگەن تابيعي قۇقىق­تارىن اياق استى ەتتى. قوعامدا اتا-اجەلەرى قۋعىن-سۇرگىننەن قاسىرەت شەكپەگەن ادام ساناۋلى بولار. 1920-1950 جىلدارى ساياسي قۋعىن-سۇرگىننەن امان قالعان ەلدى مەكەن, وتباسى كەمدە كەم. وتاندىق تانىمال عالىمدارىمىز قۋعىن-سۇرگىن تاقىرىبى توڭىرەگىندە ىرگەلى عىلىمي ەڭبەكتەرىن جاريالاپ, ۇلتتىق سانانىڭ تۇگەلدەنۋىنە زور ۇلەسىن قوستى, ءالى دە قوسىپ كەلەدى. كەيىنگى بۋىن جاستار دا شاما-شارقىنشا قۋعىن-سۇرگىن تاقىرىبىنا قالام تارتىپ ءجۇر. الايدا كەڭەستىك بيلىك تاراپىنان جۇرگىزىلگەن قۋعىن-سۇرگىننىڭ اۋقىمدىلىعى سونشالىق, ونى زەرتتەپ ءبىتىرۋدىڭ شەتى مەن شەگى كورىنبەيدى. بالكىم, بۇل ماسەلەنى تياناقتى زەرتتەۋ كەمى 30 جىلعا سوزىلار... بۇگىنگى كۇننىڭ ەڭ باستى ماسەلەسى – 1917-1950 جىلدارى جازىقسىز قۇربان بولعان جانداردى تولىق اقتاۋ. ء«بىز جازىقسىز جازالانعانداردىڭ ارقايسىسىن ەستە ساقتاۋ ارقىلى عانا كەمەل كەلەشەككە جول اشامىز», دەپ پرەزيدەنت ايت­قانداي, ولاردىڭ ارقايسىسىن ەستە ساقتاۋ ءۇشىن الدىمەن جازىقسىز قۇر­بانداردى تۇگەلدەي اقتاۋىمىز كەرەك. وسى ماق­ساتتا مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قىز­مەت­ىن اقپاراتتىق قولداۋ اياسىندا ەلىمىز­دىڭ بارلىق وڭىرىندە وبلىستىق تەلەارنا­لاردىڭ, وبلىستىق, قالالىق جانە اۋدان­دىق گازەتتەردىڭ, جاڭالىقتار پورتالدارىن, الەۋمەتتىك جەلىلەردى پايدالانا وتىرىپ, اقپاراتتىق, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. تەك ارحيۆ ماتەريالدارى ەمەس, كوزى ءتىرى قۇرباندار مەن زارداپ شەككەندەردەن (ولاردىڭ ۇرپاقتارىنان) سۇحبات, ساۋالناما الىنىپ, «حالىق جادى» دەپ اتالاتىن 20 تومدىق جيناققا ەنگىزىلدى. ساۋالناما جوبالىق كەڭسە تاراپىنان دايارلانىپ, ادىستەمەلىك كەڭەس بەرىلگەندىگىن دە ايتا كەتۋىمىز كەرەك.

كەڭەستىك بيلىك «حالىق جاۋى», «الەۋ­مەتتىك قاۋىپتى ەلەمەنت», «كونتررەۆو­ليۋتسيونەر», «بۋرجۋازيالىق ۇلتشىل» جانە وزگە دە دىلىمىزگە جات تۇسىنىكتەردى ەنگىزىپ كەتكەنى بەلگىلى. قىزىل يمپەريا كەزىندە تاريحي اينالىمعا ەنگەن «تەرميندەردى» زامانا بيىگىنەن زەر­دەلەيتىن «گلوسساري» ازىرلەندى. مەم­لەكەتتىك كوميسسيا اياسىندا جۇمىس ىستە­گەن زاڭگەر عالىمدار قۋعىن-سۇر­گىن مەن اقتاۋ ۇدەرىستەرىن زەرتتەۋدە را­سىم­دەلگەن قۇرباندارمەن عانا شەك­تەلۋگە بولمايتىنىن دالەلدەپ, جاڭا تۇجىرىمدامالىق عىلىمي جاڭا­لىق­تار مەن قورىتىندى ازىرلەدى. ناقتى ايتقاندا, قازاق ۇلتى وكىلدەرىنىڭ ازامات رەتىندە دە, قازاق حالقىنىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋشى رەتىندە دە قاتارىنان ەكى مارتە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانىن دالەلدەدى. وسى ءبىر ىرگەلى ماسەلە وسىعان دەيىنگى عىلىمي زەرتتەۋلەردە دە, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردە دە مۇلدەم ەسكەرىلمەگەن ەدى. كسرو تۇسىندا پارتيالىق-كەڭەس­تىك ورگاندار قابىلداعان نەگىزگى مەم­لەكەت­تىك اكتىلەرگە, سونداي-اق قازاق­ستان­دىقتاردىڭ جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇر­­گىنگە ۇشىراۋىنا نەگىز بولعان نەگىزگى اكتىلەرگە (جازالاۋشى ورگاندار قابىلداعان) عىلىمي-قۇقىقتىق تالداۋ جاسالىندى. جازىقسىز قۇربانداردى تولىق اقتاۋ ماقساتىندا بيلىك پەن جازالاۋشى ورگانداردىڭ قىزمەتى كەڭەستىك كونستيتۋتسيا مەن زاڭدار تاراپىنان تالداندى.

مەملەكەتتىك كوميسسيا جۇمىسى اياسىندا قازاقستانداعى قۋعىن-سۇرگىن قۇر­باندارىن تولىق اقتاۋدىڭ جاڭا تۇ­جى­رىمداماسى, زەرتتەۋدىڭ ادىستەمەسى ازىر­لەنىپ, ەلىمىزدەگى قۋعىن-سۇرگىننىڭ ەرەك­شەلىكتەرى ايقىندالدى; ساياسي قۋ­عىن-سۇر­گىننەن زارداپ شەككەندەر مەن قۇر­­بانداردىڭ نەگىزگى (بازالىق) ساناتتارى بەلگىلەنىپ, ءاربىر بازالىق ساناتتى اقتاۋدا ارنايى ادىستەمە, ىرگەلى عىلىمي-تەوريالىق قاعيداتتار مەن ولشەمدەر جاسالىندى.

مەملەكەتتىك جانە ارناۋلى ارحيۆتەردە قۇجاتتاردى قۇپياسىزداندىرۋ بو­يىنشا كوميسسيالار جۇمىس ىستەدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن ءباسپاسوز بەتتەرىندە مەم­لەكەتتىك كوميسسيانىڭ جۇمىسى­نا ەلى­مىزدەن 240-تان استام عالىم مەن سا­راپشى تارتىلعانى, ولاردىڭ 150-ءى قۇ­­پيا قۇجاتتارعا قول جەتكىزگەنى, 2 ملن 600 مىڭنان استام ارحيۆ قۇجاتى قۇ­­­پيا­­­سىزداندىرىلعانى, جاپپاي سايا­سي قۋ­عىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋ­­را­­لى قولدانىستاعى زاڭ اياسىندا 311 مىڭ­­­نان استام قۇربان مەن زارداپ شەك­كەن­دەر اقتالعاندىعى دا جازىلعان-دى. مەم­­لەكەتتىك كوميسسيا تاراپىنان جۇر­­گىزىلگەن جۇمىستاردىڭ بارلىعى حا­لىق­ارالىق ستاندارتتار مەن قۇقىقتىق نور­مالارعا, قۇندىلىقتارعا ساي.

جۇرتشىلىققا كەڭىنەن تانىمال زاڭگەر ي.بورچاشۆيلي جەتەكشىلىگىمەن جۇمىس توبى بۇرىنعى زاڭعا كىرمەگەن ­اۋىلدار مەن سەلولارداعى قۋعىن-سۇر­گىننەن زارداپ شەككەندەر مەن قۇر­بان­داردىڭ نەگىزگى ساناتتارىن قامتيتىن «ساياسي قۋعىن-سۇرگىننەن زارداپ شەككەندەر مەن قۇربانداردى تولىق اقتاۋ تۋرالى» جانە قاھارماندارىمىزدى, ۇلت ازاتتىعى, تاۋەل­سىزدىگى جانە قازاق­ستانننىڭ تەر­ري­تو­ريالىق تۇتاستىعى جو­لىندا قۇربان بولعانداردى, ءدىنىن قورعا­عان ەرلەردى ساياسي تۇر­عىدان اقتايتىن «قا­زاقستاننىڭ سايا­سي تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەندەر مار­تەبەسى جانە سايا­سي اق­تاۋ تۋرالى», شەتەلدە جۇرگەن قان­داس­تارىمىز اڭساپ, ساعىنا كۇتكەن «1920-1930 جىلدارى قازاقستاننان كەتكەن ءماج­بۇرلى بوس­قىندار تۋرالى» زاڭ جوبالارىن ازىر­لەندى. ازاتتىق ءۇشىن كۇرەس­كەن تۇل­عالار, عالىمداردىڭ يدەيا­لارى, قو­عام­دىق-ساياسي قىزمەتتەرىن, ۇيىمدار, گازەت-جۋرنالدار ساياسي تۇرعىدان اقتاۋ­دى كۇتۋدە. قۋعىن-سۇرگىن تاقىرىبى توڭى­رەگىندە ساياسي باعا بەرىلمەگەن ماسەلەلەر جەتكىلىكتى.

ءبىرىنشى زاڭ جوباسى قابىلدانسا, اقتالماعان قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى مەن زارداپ شەككەندەردىڭ 10-نان استام نەگىزگى (بازالىق) ساناتى تولىق قۇقىقتىق تۇرعىدان اقتالادى. ەكىنشى زاڭ جوباسى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىن ساياسي اقتاۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋىندادى. سوندىقتان دا, عىلىمي يدەيا­لارى ءۇشىن جازىقسىز قۇربان بولعان عالىمدار مەن شىعارماشىلىق ادامدارىن, ءدىن قىزمەتكەرلەرىن, قازاقستاننىڭ بوستاندىعى, تاۋەلسىزدىگى مەن اۋماق­تىق تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەسكەن ەرلەردى ساياسي اقتاۋ قاجەت. ءۇشىنشى زاڭ جوباسى ءماجبۇرلى بوسقىنعا ۇشىراپ, توز-توز بولىپ سىرت جەرلەرگە بىتىراپ, شەتەلدەردى مەكەن ەتكەن تۇلعالار مەن ولار­دىڭ ۇرپاقتارىنا قاتىستى. بوس­قىندار دەگەنىمىز – قوعامدا بەلگىلى ءبىر كۇشتەردىڭ (ساياسي, ەكونوميكالىق, ەتنوستىق قىسىم, سوعىس, تابيعي اپات) قىسىمىنا قارسى تۇرۋعا, توزۋگە شاراسىز بولىپ, ءوز ەلىنەن باسقا ءبىر ەلگە كوشۋگە ءماجبۇر بولعان ادامدار. بوسقىندار مارتەبەسى حالىقارالىق جانە ۇلتتىق زاڭدار بويىنشا بەرىلەدى.

مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ 3 جىلدا اتقارعان جۇمىسىن شاعىن ماقالا تولىققاندى جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. پرە­زيدەنت باستاماسىمەن قولعا الىنعان وسى ءبىر قاسيەتتى جۇمىسقا مەملەكەتشىل سا­ناسى بيىك ادامداردىڭ بارلىعى اتسا­لىستى. ءتىپتى كوميسسيا قۇرامىندا, جۇ­مىس توپتارىندا بولماسا دا جوبالىق كەڭ­­سە­گە وزدىگىنەن حابارلاسىپ, تىڭ دەرەك­تەر­دى قۋانا-قۋانا جولداعان ازاماتتار دا بولدى.

زەرتتەۋشىلەردىڭ ىشىندە ارحيۆتەگى قۇجاتتاردى «كوزىمەن» قاراعاندار دا بولدى. ماسەلەن, كەڭەستىك ساياساتكەرلەر­دىڭ «اشتان ولگەنشە سوعىسىپ ولەيىك» دەپ اشىنعاننان قولىنا بار قارۋىن الىپ, جاۋىز بيلىكپەن سوعىسقان ادامداردى «بانديت», «قاراقشى» جا­عىم­سىز كە­يىپتە كورسەتەتىن اتاۋلارمەن اتاعا­نى بەلگىلى. وسى اتاۋلاردى قاز قالپىن­دا قولدانعاندار دا بولدى. تۇ­راقتى جۇر­گىزىلىپ وتىرعان سەمينارلار با­رى­سىندا قاتە كوزقاراستار دا تۇزەلدى. الايدا تىڭ دەرەكتەردى قازبالاعان زەرت­تەۋشىلەر كاسىبي شەبەرلىكتەرىن شىڭداپ, تىڭ كوزقاراستارمەن قارۋلاندى. ار­كىم ءوز باعىتىمەن ىزدەندى. جوبالىق كەڭسە جەتەكشىلىگىمەن, دەمالىسسىز ىز­دە­نىس تياناقتى جۇمىستىڭ ارقا­سىن­دا «مەملەكەتتىك كوميسسيا ماتە­ريال­دارىنىڭ توپتاماسى» كوپتومدىعى جاريالاندى. 2021 جىلى العاشقى 2 جي­ناق جارىق كورگەن بولسا, 2022 جىلى 14 مىڭ 107 قۇجات قامتىلعان 29 جيناق باسپادان شىقتى. جيناقتاۋدى ازىرلەۋگە 121 ادام تارتىلىپ, 28 رەسپۋبليكالىق جۇمىس توبى, 67 وڭىرلىك كوميسسيا, 16 جو­با­لىق وفيس مۇشەلەرى جانە 11 ش.ءۋالي­حانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەت­نو­لو­گيا ينستيتۋتى قىزمەتكەرى قاتىس­قان ەكەن.

31 جيناقتىڭ ىشىندە «ۇلت ازاتتىعى, تاۋەلسىزدىگى جانە قازاقستانننىڭ تەر­ري­توريالىق تۇتاستىعى جولىنداعى كۇرەس­كەرلەر» اتتى ارحيۆ قۇجاتتارى مەن ما­تەريالدار جيناعى تۇڭعىش رەت جا­ريالانىپ وتىر. بۇل – ءبىر تاريحقا زەرەك قوعام ءۇشىن اسا قۋانىشتى جاڭالىق. اتالارىن ىزدەگەن ادامداردىڭ سانى ارتتى. 2023 جىلى تىڭ دەرەكتەردەن جيناقتالعان 19 توم جارىق كوردى. بۇل جاڭالىقتى دا قاراپايىم حالىقتىڭ قۋانىشپەن قارسى الاتىنى ءسوزسىز. سە­بەبى ءبىزدىڭ قوعامدا اتاسىن ىزدەگەن ادام كوپ... وسى سەبەپتەن دە جوبالىق وفيس باسشىلىعىمەن «حالىق جادى» 20 تومدىق جيناعىن قۇراستىرۋ جۇمىسى ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە قارقىندى قولعا الىنىپ, ازىرلەندى. جوبالىق كەڭسە ۇجىمدىق مونوگرافيا جوسپارىن ازىرلەپ, ونىڭ بولىمدەرىن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ زەرتتەلىنەتىن ساناتىنا سايكەس جوبا ورىنداۋشىلارى جازىپ شىقتى.

قاسىرەت كورىپ, جازىقسىز قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان اتا-اجەلەرىمىزدىڭ الدىنداعى پەرزەنتتىك پارىزىمىز – اقتالماعاندارىن تولىق اقتاپ, ەسىمدەرىن تۇگەلدەي قايتارۋ. قاسىرەتتىڭ بولاشاقتا قايتالانباۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن تاريحي ادىلەتتىلىكتى تولىق قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك. اركىمدى ءوز بيىگىنەن كور­سەتۋ كەرەك. كەڭەستىك بيلىك كەلمەسكە كەتتى, تاريح جۇزىنەن وتكەن مەملەكەتتىڭ جازىقسىز قۇربانى بولعان تۇلعالاردى جاپپاي اقتاۋ ولاردىڭ ۇرپاعىنىڭ جۇرەگىندەگى جاراعا ەم بولار ەدى. بۇل حالىقتىڭ كوڭىل كۇيىن كوتەرىپ, بىرلىك-ىنتىماعىمىزدىڭ, ەلدىگىمىزدىڭ ارتۋىنا دا سەبەپ بولادى. بۇل – ماسەلەنىڭ ءبىر قىرى. ال قۋعىن-سۇرگىن تاقىرىبى توڭىرەگىندە ءالى دە تولىقتاي زەرتتەلمەگەن ماسەلەلەر جەتكىلىكتى. ماسەلەن, اۋىلداردىڭ ساندارمەن تاڭبالانىپ, وزگەرىستەرگە ۇشىراۋى, كەيبىر اۋىل­داردىڭ جويىلۋى; ءدىني حالىقتىق كوتەرى­لىستەر, الاش زيالىلارىن قول­داعان ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى تۇلعالار; گولوششەكيننىڭ حالىقتى اياۋسىز قىرعان «كىشى قازان» تراگەدياسى; اشتىق كەزىندە بالالار ۇيىندە قىرىلعان بالالار; ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان وتباسىلار (ايەلدەر, بالالار) سەكىلدى ىرگەلى تاقىرىپتار. سونىمەن قاتار اۋىلدار مەن اۋدانداردا اشتىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىندا اتىلعان ادامدار جەرلەنگەن ورىنداردى تۇگەندەپ, ەسكەرتكىش بەلگى قويۋ ءىسى دە كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە.

وتكەن جىلى 31 مامىردا مەملە­كەت باسشىسى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشتىق قۇر­باندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە وراي Twitter جەلىسىندە: ء«بىز بۇگىن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشتىق قۇرباندارىن ەسكە الامىز. ءتوتاليتاريزمنىڭ بۇل قىرعىنى حالقىمىزعا وراسان زور قا­سىرەت اكەلدى. تاريحىمىزدىڭ قايعىلى كەزەڭدەرىن تەرەڭ زەردەلەپ, جازىقسىز جاپا شەككەن بوز­داقتاردى اقتاۋ ءىسىن جالعاستىرۋ – وتە ماڭىزدى ماسەلە», دەپ جازىپ ەدى. اق­تاۋ ءىسىن جالعاستىرۋ – ۇلتتىق سانانى بيىك­تەتۋدە وتە ماڭىز­دى ءىس.

قۇرالاي سارسەمبينا,

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى