تۇتاستاي العاندا, وڭىردە 597 مەملەكەتتىك مادەنيەت مەكەمەسى جۇمىس ىستەپ تۇر. داتكە قۋات بەرەر جاي, جاڭا مادەنيەت وشاقتارىنىڭ اشىلۋى. ماسەلەن, ءۇش مىڭعا تارتا تۇرعىنى بار تسەلينوگراد اۋدانىنىڭ تايتوبە اۋىلىندا اۋىلدىق كلۋب اشىلىپ, جۇمىس ىستەي باستادى. حالىققا وتە قاجەتتى وسى سالانى قارجىلاندىرۋعا 12,3 ملرد تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ وتىر. ەندىگىسى مول قارجىنى جونىمەن جۇمساپ, ەل مادەنيەتىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن ەكشەپ, كادەگە جاراتۋ. ءسوزىمىزدىڭ باسىندا جاڭا نىسانداردىڭ قاتارعا قوسىلۋى تۋرالى ءسۇيىنىشتى جايدى ايتقان بولاتىنبىز. ءسوزىمىزدى ءتىرىلتۋ ءۇشىن بيىل 6 223 180,0 مىڭ تەڭگەگە 27 مادەنيەت وشاعىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ جانە جوندەۋ جۇمىستارى جوسپارلانىپ وتىرعاندىعىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. بۇل تاراپتاعى قىرۋار جۇمىس قولعا الىنىپ, ساتىمەن جۇزەگە اسسا, ەل ەڭسەسى ءبىر كوتەرىلىپ قالاتىنىن اڭعارۋعا بولادى. «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جەتى نىسان سالىنباق. ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك ەل ىشىندەگى, شالعايداعى شاعىن اۋىلدارداعى مادەنيەت وشاقتارى. استراحان اۋدانىنىڭ نوۆوچەركاسكوە اۋىلىندا, ارشالى اۋدانىنىڭ ارشالى اۋىلىندا, ستەپنوگور قالاسىنىڭ قارابۇلاق اۋىلىندا مادەنيەت وشاقتارى سالىنباق. سونداي-اق بۇرىننان جۇمىس ىستەپ تۇرعان مادەنيەت وشاقتارىن جوندەۋگە دە جەتە كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسى اياسىندا 8 جوبا قولعا الىنىپ, ەل ىشىندەگى مادەنيەت ۇيلەرىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. وسىنداي وڭ ءىس, وڭدى جوبالار وبلىس ورتالىعىندا دا بار. كوكشەتاۋ قالاسىنداعى بىرنەشە مۋزەيگە اعىمداعى جانە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ مەجەلەنگەن. وبلىستىق بيۋدجەتتەن 7 مادەنيەت نىسانىنا 818 971,0 مىڭ تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ وتىر.
مادەنيەت وشاقتارىن قىسقى ماۋسىمعا دايىنداۋ ايرىقشا ماڭىزعا يە. سول سەبەپتى وبلىستىق بيۋدجەتتەن قوماقتى قاراجات ءبولىنىپ, جاقسى اۋدانىنىڭ كيەۆ سەلولىق كلۋبىنا, ەرەيمەنتاۋ اۋدانىنىڭ تايباي مادەنيەت وشاعىنا بلوكتى-مودۋلدىك قازاندىقتار ورناتىلماق. تسەلينوگراد اۋداندىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن دا نىعايتۋ كوزدەلگەن.
كىتاپحانالار دا كوپ-كورىم جاقسارىپ قالدى. وڭىردەگى كىتاپحانالاردا 42 كوۆوركينگ ورتالىعى بار. 86 مودەلدىك كىتاپحانا جۇمىس ىستەيدى. ءبىر جاقسىسى, ولاردىڭ 57-ءسى اۋىلدىق جەردە ورنالاسقان. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جاي, 311 كىتاپحانا كومپيۋتەرمەن جابدىقتالعان. جالپى كولەمنىڭ 94 پايىزىن قۇرايدى. مەملەكەتتىك كىتاپحانالارداعى كىتاپ قورى جىل سايىن تولىقتىرىلۋدا. قازىرگى كۇنى 4 458 640 دانا كىتاپ بار. مەملەكەتتىك تىلدەگى ۇلەس سالماعى مولايىپ كەلەدى. كىتاپحانا رۋحاني ازىق ورتالىعى عانا ەمەس, جالپاق جۇرتتى جاقسىلىققا جۇمىلدىراتىن, ىزگىلىككە ۇندەيتىن ورىن. جىل باسىنان بەرى 298 437 ادامدى قامتيتىن 6 509 ءىس-شارا وتكىزىلىپتى. مۇنداي كوپشىلىك جينالاتىن يگى ءىستىڭ ءبىر پاراسى اكتسيالار اياسىندا وتكىزىلۋدە. ماسەلەن, ء«بىر ەل – ءبىر كىتاپ» اكتسياسى اياسىندا 20 370 ادامدى قامتيتىن 1 139 ءىس-شارا وتكىزىلگەن. ايتۋلى مەرەكەلەر دە نازاردان تىس قالماي, ءماندى دە مازمۇندى شارالار ۇيىمداستىرىلۋدا. سونىڭ ءبىرى – العىس ايتۋ كۇنى. بۇل كۇنى وڭىردەگى كىتاپحانالاردا 4 313 ادامدى قامتيتىن 247 ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلعان. كوپشىلىكتىڭ ىقىلاسىن اۋدارىپ, قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزعان شارانىڭ ءبىرى – ناۋرىز مەرەكەسى. بيىل بۇل مەرەكەگە ايرىقشا كوڭىل ءبولىندى. سونىڭ ىشىندە قايىرىمدىلىق كۇنى اياسىندا وبلىس كىتاپحانالارىندا كوپبالالى وتباسىلارعا, زەينەتكەرلەرگە, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى وقىرماندارعا ارنالعان «جاقسىلىق جاسا» اكتسياسى بولدى. وبلىستىق كىتاپحانا ناۋرىز مەرەكەسىن اتاپ وتۋگە بايلانىستى ۇلتتىق داستۇرلەردى دارىپتەيتىن شارالار دايىندادى. اۋداندىق كىتاپحانالاردا قازاقتىڭ ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرى, ۇلتتىق ستيلدە جۇمىس ىستەيتىن ساندىك-قولدانبالى ونەر شەبەرلەرىنىڭ كورمەلەرى ۇيىمداستىرىلدى. «كەلىنى جاقسى ءۇيدىڭ كەرەگەسى كەڭ» بايقاۋى كوپ ادامعا وي سالارلىقتاي مازمۇندى بولسا, «اسىل اجەلەر» بايقاۋى عيبراتقا تولى, ونەگەمەن ورىلگەن شارانىڭ ءبىرى ەدى. وسى ورايدا اقكول ورتالىقتاندىرىلعان كىتاپحانا جەلىسى «شاڭىراق كۇنى», «جەتى اتا – جەتى ۇرپاق» ادەبي ساباعى, «ناۋرىز – جىلدىڭ باسى» كىتاپ كورمەلەرىن وتكىزىپ, ەل ەڭسەسىن ءبىر كوتەرىپ تاستادى. مۇنداي قاداۋ-قاداۋ شارالار وبلىستىڭ ءار اۋدانىندا ۇيىمداستىرىلدى. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن «جىل باسى كۇنى» كىتاپحانا قىزمەتكەرلەرى وڭىردەگى اۋداندار مەن قالالاردىڭ باستى الاڭدارىندا جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ ءمانى مول, مازمۇنى تەرەڭ, ىلكى زاماننان بەرى حالقىمەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان عاجايىپ داستۇرلەرىن كورسەتە ءبىلدى. ونىڭ ىشىندە كورەرمەن قاۋىمعا وي سالىپ, كوڭىلدەرىن ساۋلەلەندىرگەن تۇستارى از ەمەس ەدى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, «اۋىلىم – تازا ولكەم» ەكولوگيالىق اكتسياسى. وسى ءىس-شارا ارقىلى ءوڭىر تۇرعىندارىنا تۋعان ەلدىڭ ءتۇتىنىن ءتۇزۋ ۇشىرۋ, ءسانى مەن سالتاناتىن كەلتىرۋ اركىمگە پارىز ەكەندىگىن ۇقتىرعان ساليقالى اڭگىمە ساباقتالدى.
وسىنشاما جۇمىس ىستەپ وتىرعان كىتاپحانالاردىڭ تىنىسىن كەڭەيتۋگە باعىتتالىپ وتىرعان قامقورلىق تا بار. ماسەلەن, وبلىستاعى كىتاپحانالاردى جوندەپ, كىتاپ قورىن كوبەيتۋگە مەيلىنشە ءمان بەرىلىپ وتىر. اۋىلدىق جەرلەردە جاستار نەگە تۇراقتامايدى دەيتىن سويىلداي ساۋالدىڭ جاۋابى رەتىندە مادەنيەت وشاقتارىنىڭ جوقتىعىنان دەيتىن جاۋاپ ايتىلاتىنى جاسىرىن ەمەس. تارازى باسىنا تارتساق, سوڭعى جىلدارى قوردالانىپ قالعان ساۋالدار ساتىمەن شەشىلىپ جاتقاندىعىن ايتا كەتۋ پارىز. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا وڭىردەگى كلۋب نىساندارىن دامىتۋعا 1 873 507,0 مىڭ تەڭگە ءبولىنىپ وتىرعاندىعىن ايتا كەتەتىن بولساق, قامقورلىقتىڭ كولەمى بىردەن كورىنەر ەدى. اۋىلدىق كلۋبتار ءۇشىن 1 329 692,2 مىڭ تەڭگە قارجى ءبولىنىپ وتىر. بيزنەس قۇرىلىمدارى مەن ەل مەرەيىن ۇستەم ەتۋدى ماقسات ەتكەن مەتسەناتتار دا شەت قالىپ وتىرعان جوق. ولار مۋزىكالىق جانە جارىق اپپاراتۋرالارىن ساتىپ الۋعا 5 036,0 مىڭ تەڭگە قاراجات قاراستىرسا, ساحنالىق كوستيۋمدەرمەن قامتاماسىز ەتۋگە 776,0 مىڭ تەڭگە باعىتتاعان. ءتىپتى شتات بىرلىكتەرىن, عيماراتتاردى ۇستاۋعا, ءىس-شارالار وتكىزۋگە دە قامقورلىق كورسەتۋدە. وسىنداي ىزگى نيەتتىڭ ارقاسىندا سالا سەرپىندى دامۋ ۇستىندە. قازىرگى كۇنى وبلىستا 2 476 كلۋب جۇمىس ىستەپ تۇر. اۋىلدىق جەرلەردە 2 065 كلۋب بار. مادەنيەت وشاقتارىنىڭ وتىمەن جىلىنۋشىلار دا از ەمەس. وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, كلۋبتاردا 8 078 ءىس-شارا وتكىزىلىپ, 1,1 ملن ادام قامتىلعان. قىزعىلىقتى شارالار دا از ەمەس.
– ء«ان اعا – ءشامشى اعا» وبلىستىق بايقاۋى انسۇيەر قاۋىمنىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەندى, – دەيدى وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باسشىسى ايگۇل ءسابيتوۆا, – بايقاۋعا ەجەلدەن ءان-جىردىڭ التىن بەسىگى اتانعان وڭىردەن جۇزدەن استام ءانشى قاتىستى. وسى ءبىر عانا شارانىڭ ارقاسىندا ءبىز ءان ونەرىنىڭ اسپانىن بيىكتەتىپ, جاس تالاپكەرلەردى قولداپ, ەل ەڭسەسىن ءبىر كوتەرىپ تاستادىق.
ايتسا ايتقانداي, ءداستۇرلى ءاندى ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا جىل سايىن ارقيلى بايقاۋلار وتكىزىلۋدە. ءسوز ونەرىن سۇيەككە ءسىڭىرۋ دە ۇمىت قالماعان. «بالا اقىن – جاس دارىن» وبلىستىق وقۋشىلار ايتىسى دا وسى قاتاردا. بيىل ءانشى, كومپوزيتور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى مۇسا اسايىنوۆتىڭ, حالىق اقىنى كوكەن شاكەەۆتىڭ ەسىمدەرى ۇلىقتالىپ, شىرايلى شىعارماشىلىقتارىن ناسيحاتتاعان ادەمى كەشتەر وتكىزىلدى.
كەيبىر نازاردان قاعىس قالعان ماسەلەلەردىڭ مانىنە تەرەڭىرەك ءۇڭىلۋ دە بار. زەرەندى اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە فولكلورلىق انسامبلدەردىڭ قوردالانىپ قالعان جايلارى اشىق ايتىلىپ, سول ءبىر تۇيىندەردى شەشۋ تالداندى. كوپ بولىپ كەڭەسكەن مۇنداي شارۋا ءوز جەمىسىن بەرەرى انىق.
مادەنيەت سالاسىندا تالماي جۇمىس ىستەپ جۇرگەن, وسى ءبىر بەينەتى مول باعىتتاعى بار شارۋاعا جان-تانىمەن بەرىلە قىزمەت ەتكەندەردىڭ ەڭبەگى ەلەنگەن تۇستارى دا بارشىلىق. ايتالىق, شىعارماشىلىق ۇجىمداردىڭ 50 جەتەكشىسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى اتاندى.
بالالاردىڭ رۋحاني ءنار الىپ وسۋىنە مەيلىنشە ءمان بەرىلىپ وتىر. بالالار شىعارماشىلىعى ۇيىرمەلەرىن قولداۋ ءۇشىن اعىمداعى جىلى وبلىستىق بيۋدجەتتەن 1,6 ملرد تەڭگە قاراجات بولىنگەن. ۇيىرمەلەردىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋ, مازمۇنىن بايىتۋ دا نازاردا.
ول ءۇشىن وتكەننىڭ ونەگەسىن ساتىمەن ساباقتاپ, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ كوكىرەگىنە قۇيۋ كەرەك دەيتىن بولساق, تۇلعالاردىڭ تاماشا ونەرى جاڭعىرتىلۋدا. ادەبيەت جانە ونەر مۇراجايىنىڭ ۇجىمى جىل باسىنان بەرى قىرۋار ءىس-شارا ۇيىمداستىردى. اتاپ ايتاتىن بولساق, «بالاسى قوجاعۇلدىڭ ءبىرجان سالمىن» ادەبي مۋزىكالىق كومپوزيتسياسى, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى ساكەن ءجۇنىسوۆتىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولۋىنا ارنالعان «سەكسەن كولدىڭ سەرىسى», بەلگىلى جۋرناليست سارباس اقتاەۆپەن وتكىزىلگەن سىرلى سۇحبات. مىنە, وسىنداي مازمۇندى شارالار كوپشىلىكتى وزىنە تارتىپ, ىستىق لەبىمەن ءۇيىرىپ, جان دۇنيەلەرىن بايىتىپ تۇرماق.
وسكەلەڭ ۇرپاققا پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ دە قولعا الىنعان. مالىك عابدۋللين اتىنداعى مۋزەي 1995 جىلى ۇيىمداستىرعان «جاس ۇلان» اسكەري-پاتريوتتىق كلۋبى وسكەلەڭ ۇرپاق اراسىندا ايرىقشا بەدەلگە يە. كراسنويار اۋىلىنداعى №3 مەكتەپ-ليتسەيىندەگى اسكەري-پاتريوتتىق كلۋب تا تابىستى جۇمىس ىستەۋدە.
پاتريوتتىق تاربيەنىڭ قاينار كوزى ارۋاقتى اتالارىمىزدىڭ وشپەس ەرلىك ىزدەرىندە جاتىر. وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسى جانىنداعى تاريحي مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جونىندەگى ورتالىعى ورىندى ماسەلەلەر كوتەرۋدە. سونىڭ ءبىرى حالىق قاھارمانى راقىمجان قوشقارباەۆقا بيۋست ورناتۋ. ەرلىگىن ناسيحاتتاۋ. مۇنداي شارۋا شاشەتەكتەن.
وبلىس ورتالىعىنداعى شاحمەت قۇسايىنوۆ اتىنداعى وبلىستىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىندا الاشتىڭ ايتۋلى پەرزەنتى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ شىعارمالارى نەگىزىندە قويىلعان «الاش» پلاستيكالىق دراماسىنىڭ پرەمەراسى تابىستى ءوتتى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, تەاتر سالاسىنداعى كاسىبي قوعامداستىقتى جاڭا ۇردىستەرمەن تانىستىرۋ, وزەكتى ماسەلەلەردى تالداۋ ماقساتىندا «كوكشەتاۋ – مادەنيەت پەن دوستىقتىڭ مەكەنى» حالىقارالىق فورۋمى ۇيىمداستىرىلعان ەدى.
شيىرىپ ايتقاندا, كيەلى كوكشە باۋرايىنداعى جالپاق جۇرت ءماندى مادەنيەتتىڭ مايەگىمەن سۋسىنداپ, ەلدىك ءداستۇردى ورىندى جالعاستىرىپ كەلەدى.
اقمولا وبلىسى
