جۇمىس كۇنى تاڭعى التىدان باستالادى. جاۋاپتى ماماندارعا سەنبەگەندىگى ەمەس, قۇرىلىس نىساندارىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن ارالاپ, جۇمىستىڭ بارىسىن ءوز كوزىمەن كورمەيىنشە كوڭىلى كونشىمەيدى. «وۋ, مەن جۇمىس ىستەمەسەم, قارىزدارىمدى بانككە كىم قايتارادى؟» دەيدى. وسى ايتقانداعى جايدارى جۇزىنە قاراعاندا قارىزى باستان اساتىن ادامنىڭ كەيپى ەمەس. «قايداعى قارىز, ءسىز باتپان بايلىققا باتىپ وتىرعان باي ادام ەمەسسىز بە؟» دەيمىن عوي ءسوزىنىڭ استارىنا تۇسىنە الماي. وسى تاڭدانىسىمدى بايقاعان نيزامحان سۋلايمان ۇلى: «مەنىڭ موينىمدا ون ميلليارد تەڭگە نەسيە بار. جەتى ايدا ون مەكتەپتىڭ قۇرىلىسىن ءبىتىرۋ وڭاي دەيسىز بە, قاراجاتىڭىز بولماسا قالاي بىتىرەسىز؟» دەيدى. باقسام, ول كىسى ءبىر نىساننىڭ قۇرىلىسى تولىق بىتكەن ساتتە بانككە كەپىلگە قويىپ, كەلەسى نىساندى باستاۋ ءۇشىن نەسيە الاتىن بولىپ شىقتى. قارىزىن دەر كەزىندە قايتاراتىنىن بىلەتىن بانكتەگىلەر دە ەكى سوزگە كەلمەي, سۇراعانىن بەرەتىن كورىنەدى. ەسەسىنە حالىق يگىلىگى ءۇشىن قاجەتتى قانشاما نىسان بوي كوتەرگەن. ونىڭ ىشىندە قازاق تىلىندە ءتالىم-تاربيە مەن ءبىلىم بەرەتىن مەكەمەلەر قانشاما؟ جەتىپ-ارتىلادى. ءوزى قازاقشاعا سۋداي. اعىپ تۇر. وزبەكشە قوسىپ سويلەمەيدى. تازا قازاقشا.
«مەن جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقان سايرام اۋلىنىڭ ءۇش مىڭ جىلدىق تاريحى بار. تاريح دەمەكشى, ءسىز بىلەسىز بە, قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ اكە-شەشەسى ءبىزدىڭ اۋىلدا جەرلەنگەن. بۇل ەلدى مەكەندە وزبەكتەر كوپ. ءبىز ءۇشىن قازاقستان – ورتاق وتانىمىز. قۇشاعى كەڭ, جۇرەگى دارقان قازاق ەلىندە تۇرىپ جاتقاندىقتان, قازاق ءتىلىن ءبىلۋ – مىندەت. مەن 1964 جىلى №19 پاحتاكور اتىنداعى سەگىز جىلدىق مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ, شىمكەنت قالاسىنداعى ناۋاي اتىنداعى №16 ورتا مەكتەپتىڭ توعىزىنشى سىنىبىنا قابىلداندىم. ونى ۇزدىك ءبىتىرىپ, 1967–1972 جىلدار ارالىعىندا سامارقان قالاسىندا ساۋلەت-قۇرىلىس ينستيتۋتىندا ينجەنەر-قۇرىلىسشى ماماندىعى بويىنشا جوعارى ءبىلىم الدىم. مەكتەپتە قازاق ءتىلىن جاقسى وقىدىم. ينستيتۋتتا وقىپ جۇرگەندە دە قازاقشانى ۇمىتقان جوقپىن. ويتكەنى ارالاس-قۇرالاس جۇرگەن دوستارىم مەن اۋىلداستارىمنىڭ اراسىندا قازاق جىگىتتەرى كوپ بولدى دا, ولارمەن انا تىلىندە سويلەسەتىنمىن. ەڭبەك جولىمدى شىمكەنت قالاسىنداعى №1 قۇرىلىس-جوندەۋ ۋچاسكەسىندە بەتونشى بولىپ باستاعان كەزدە دە ۇجىمدا قازاق جىگىتتەرى باسىم بولدى. ولارمەن قازاق تىلىندە ەمىن-ەركىن, تازا سويلەسۋىمنىڭ ارقاسىندا بولار, بىتە قايناسىپ, اينىماس دوس-جارانعا اينالدىق. ءتىپتى بۇل ۇجىم مەنىڭ ەكىنشى ۇيىمە اينالدى. وسىندا تابان اۋدارماستان وتىز جىلعا جۋىق شەبەر, پروراب, باس ينجەنەر بولىپ ەڭبەك ەتتىم. ۋچاسكە قۇرىلىس باسقارماسىنا اينالىپ, اۋقىمى كەڭەيگەن تۇستا باسشى بولىپ جيىرما جىل ابىرويلى ەڭبەك ەتكەنىمدى ماقتانىشپەن ايتا الامىن. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قۇرىلىسشىسى» دەگەن اتاعىم بار. زەينەت دەمالىسىنا 2010 جىلى شىقتىم. وسى كەزدە بالاباقشا مەن مەكتەپ سالۋ تۋرالى تولىققاندى ويلانا باستادىم. زايىبىم اروفاتحان – 45 جىل مەكتەپتە شاكىرت تاربيەلەگەن ونەگەلى ۇستاز. ول دا «تويحانا, دۇكەن سالعانشا, ءبىلىم وردالارىن سال» دەدى. سودان باستاپ سالا باستادىم», دەيدى نيزامحان مىرزا.
بۇل ەلىمىزدە «بالاپان» باعدارلاماسى قولعا الىنعان ۋاقىت. وسى كەزدە نيزامحان سۋلايمان ۇلى ەرەكشە قۇلشىنىس تانىتىپ, 2010–2018 جىلدار ارالىعىندا شىمكەنت قالاسىنىڭ سايرام تۇرعىن الابىندا «جامالاي انا», «جان-بالاجان», «گۇل-استانا», ء«نازيرا انا», «سۋلايمان اتا», «اروفات», «جانناتاي انا», سايرام اۋدانىنىڭ قارابۇلاق اۋلىندا «جاس ۇلان» سياقتى بارلىعى 8 بالاباقشا سالعان. مەكتەپكە دەيىنگى وسى ءبىلىم مەكەمەلەرىندە بۇگىندە بەس مىڭنان استام بالا تاربيەلەنىپ جاتىر.
نيزامحان سۋلايمان ۇلى 2018 جىلدان باستاپ بارلىعى 14 زاماناۋي مەكتەپ سالىپ, حالىقتىڭ العىسىنا بولەندى. شىمكەنت قالاسىنىڭ سايرام تۇرعىن الابىندا 1000 ورىندىق «اروفات», شىمكەنت قالاسىندا 2500 ورىندىق اباي قۇنانباەۆ اتىنداعى, شىمكەنت قالاسىندا 1200 ورىندىق «نيزامحان» مەكتەبى سالىندى. سايرام اۋدانىنىڭ قارابۇلاق اۋلىندا 2500 ورىندىق «سايرام» مەكتەبى, سايرام اۋدانىنىڭ مانكەنت اۋلىندا 1200 ورىندىق ءال-فارابي, ءا.ناۋاي, ءا.مولداعۇلوۆا, ا.ياساۋي, اقسۋكەنت اۋلىندا 1200 ورىندىق م.اۋەزوۆ پەن د.قوناەۆ اتىنداعى مەكتەپتەر, شىمكەنت قالاسىنىڭ سايرام تۇرعىن الابىندا 3500 ورىندىق ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى, 1200 ورىندىق «استانا» جانە «تۇركىستان» مەكتەپتەرى, شىمكەنت قالاسىنىڭ ء«نۇرسات» شاعىن اۋدانىندا 3500 ورىندىق د.قوناەۆ اتىنداعى مەكتەپ سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. قازىر شىمكەنت قالاسىندا تاعى ءبىر 3500 ورىندىق جاڭا مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل ءبىلىم مەكەمەلەرىندە بارلىعى 2000-نان استام مۇعالىم ەڭبەك ەتىپ, 18 مىڭنان استام وقۋشى ءتالىم-تاربيە الادى.
مەكتەپتەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتالۋى جوعارى دەڭگەيدە. زاماناۋي تەلەديدار, كومپيۋتەر, ينتەراكتيۆتى تاقتا بارلىق ءبىلىم مەكەمەلەرىندە جەتكىلىكتى. مۇعالىمدەردىڭ جۇمىس جانە دەمالىس بولمەسى بار. مەديتسينالىق بولمە, پسيحولوگ, لوگوپەد كابينەتتەرى قاراستىرىلعان. باسسەين, سپورت جانە ءماجىلىس زالدارى, شاشتاراز, كەڭ دە جايلى اسحانالار جۇمىس ىستەيدى.
مەكتەپتەردە وقۋ قازاق, ورىس, وزبەك تىلدەرىندە اقىسىز جۇرگىزىلەدى. اعىلشىن ءتىلى تەرەڭدەتىلىپ وقىتىلادى. ۇزارتىلعان كۇن توپتارى بار. سونىمەن قاتار ءتىل ۇيرەنۋ كۋرستارى, شاحمات, دويبى, حورەوگرافيا, مۋزىكا جانە ءتۇرلى ءپان بويىنشا ۇيىرمەلەر جۇمىس ىستەيدى. ۇزدىك وقۋشىلارعا توقسان سايىن قۇرىلتايشى ەسەبىنەن شاكىرتاقى بەرىلەدى. وقۋ جىلىنىڭ سوڭىندا وقۋ وزاتتارىنىڭ اتا-انالارى مەن بىلىكتى ۇستازدارعا استانا, الماتى, تۇركىستان, تاشكەنت, سامارقاند, بۇحارا قالالارى مەن ءتۇرلى دەمالىس ورتالىقتارىنا تەگىن جولداما بەرىلەتىنى تاعى بار.
جالپى, «نس» كورپوراتسياسىنا قاراستى مەكتەپتەردە ءبىلىم ساپاسىنا باسا نازار اۋدارىلادى. سوندىقتان وقۋشىلاردىڭ ناتيجەسى وتە جوعارى. كورپوراتسيا مەكتەپتەرى رەسپۋبليكاداعى جەكە وقۋ ورىندارى اراسىندا الدىڭعى ورىندا.
«مەن ومىردە بەلگىلى ءبىر جەتىستىككە جەتسەم, بۇل – اتا-انامنىڭ ارقاسى. ولار دۇرىس جول كورسەتىپ, اقىل-كەڭەسىن اياعان جوق. بالالارىنىڭ ءبارىن كىشكەنتاي كەزىنەن ەڭبەككە باۋلىدى. ادال ەڭبەكتىڭ نانى ءتاتتى ەكەنىن ۇعىندىرا ءبىلدى. اسىپ-تاسپاۋعا, بارعا قاناعات ەتىپ, جانى قينالعان جاندارعا جىلى جۇزبەن, مەيىرىمدى كوزبەن قاراپ, كومەك قولىن سوزۋعا تاربيەلەدى. ارداقتى جامالاي انام مەيىرىمدى, جۇرەگى كەڭ, قاناعاتشىل, كىشىپەيىل جان ەدى. ول اللاعا شۇكىرشىلىك ەتۋدەن جالىققان جوق. ارنايى ءبىلىمى بولماسا دا, ناماز وقىعاندا وعان تەڭ كەلەر ەشكىم بولمادى. دۇعانى جۇرەككە جاعىمدى داۋىسپەن, ۇيقاسىن كەلتىرىپ, شەبەر وقيتىن. اكەم سۋلايمان ۇزاق جىل ۇجىمشاردا استىق بريگاداسىن باسقاردى. ول ماۋسىمدىق جۇمىستار قىزعان كەزدە ءتۇن ورتاسىندا ۇيگە قايتاتىن. ءبىز ول كىسىمەن سويلەسۋ بىلاي تۇرسىن, اي بويى بەت-ءجۇزىن دە كورمەيتىن ەدىك. ويتكەنى ءبىز ۇيقىدان تۇرعاندا اكەمنىڭ الا تاڭنان قايتا جۇمىسقا كەتكەنىن انامىزدان ەستيتىنبىز. جارىنىڭ جايلى مىنەزى مەن بىزگە دەگەن شەكسىز ماحابباتىنا بولەنگەن بالالارىنا ول كىسىنىڭ الاڭدايتىن دا ءجونى جوق ەدى-اۋ», دەيدى نيزامحان سۋلايمان ۇلى.
ولار وتباسىندا التى ۇل, ءۇش قىز. جامالاي انا ءومىرىن بالالارىنا ارنادى. ولاردىڭ ارمانى ورىندالعانىن ويلادى. شۇكىرشىلىكپەن ءومىر ءسۇرىپ, دۇنيەگە قىزىققان جوق. شىدامدىلىق پەن قاناعاتتىڭ, وتباسىنا دەگەن شەكسىز ماحاببات پەن سۇيىسپەنشىلىكتىڭ شىنايى بەينەسىن كورسەتىپ, كەلىندەرىنە اياۋلى ەنە بولدى. ولارعا بىلگەنىن ۇيرەتتى. ءۇي شارۋاسىنداعى ايەلدىڭ تازالىققا ءمان بەرۋى ماڭىزدى دەپ ەسەپتەپ, اۋلانى كۇندە سىپىرىپ-جيناپ, قوناقتى اشىق جۇزبەن قارسى الۋدى تالاپ ەتتى. جۇبايى جۇمىستان كەلگەندە جاقسى كوڭىل كۇيمەن قارسى الۋ كەرەك دەگەندى ەش ۇمىتقان ەمەس.
«شۇكىر, انامىز سالىنىپ جاتقان بالاباقشالار مەن مەكتەپتەردى ءوز كوزىمەن كوردى. ءبىزدىڭ جەتىستىكتەرىمىزگە كۋا بولىپ, ەڭبەگىمىزدى باعالاپ, اق باتاسىن بەرىپ, ەڭبەگىمىزگە ريزا بولدى. بالا ءۇشىن اتا-اناسىنىڭ قوشەمەتىن ەستىگەننەن ارتىق باقىت بار ما», دەيدى كاسىپكەر.
اناسىنىڭ اق باتاسىن العان نيزامحان سۋلايمانوۆ 2010 جىلى سايرامدا اشىلعان تۇڭعىش بالاباقشانى اياۋلى اناسىنىڭ قۇرمەتىنە «جامالاي انا» دەپ اتادى.
اكەسى سۋلايمان يۋلداشەۆ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسىپ, ەرلىك كورسەتىپ, جەڭىسپەن ەلگە ورالعان سوڭ, ادال ەڭبەگىمەن قۇرمەتكە بولەنىپ, ۇلگىلى وتباسىنىڭ يەسى رەتىندە ەلگە تانىلعان تۇلعا ەدى. ونىڭ بالالىق شاعى اشتىق پەن قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىنا تۇسپا-تۇس كەلگەن. زەرەك بالا سۋلايمان جولى بولىپ, جەتى جاسىندا مەكتەپكە بارادى. ول كەزدە ساۋاتتى ادام از بولعاندىقتان, ۇجىمشارداعى ەسەپشىنىڭ دە جۇمىسىن قوسا اتقارۋىنا تۋرا كەلگەن. سوعىس باستالعاندا ون جەتىگە ەندى عانا تولعان بوزبالا وتان قورعاۋعا اتتانىپ, ماسكەۋ, لەنينگراد, پۋشكينو, كالينينگراد, ريگا, كەنيگسبەرگ ءۇشىن قان مايداننىڭ بەل ورتاسىندا بولىپ, ءۇش رەت «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان. جاۋىنگەر يۋلداشەۆ ەستونيا, لاتۆيا, ليتۆا, بەلارۋس, باسقا دا رەسپۋبليكالاردى جاۋدان ازات ەتۋگە قاتىسادى. 1947 جىلى تۋعان اۋلىنا ورالىپ, ەڭبەك جولىن قاراپايىم حاتشىدان باستايدى. اۋداندىق پارتيا كوميتەتىندە قىزمەت ەتىپ, ودان كەيىن جەتى جىل سايرام اۋىلدىق كەڭەسىن باسقارادى.
«سول جىلدارى اۋىلدا جاڭا وقۋ ورىندارىنىڭ سالىنۋى اكەمنىڭ ەسىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى. الدىمەن مەكتەپ-ينتەرنات اشىلىپ, 1956 جىلى كالينين مەكتەبىنىڭ ىرگەتاسى قالاندى. ول ۋاقىتتا مەن بالامىن, ەمىس-ەمىس ەسىمدە بار, اكەم اسار جولىمەن مەكتەپ قۇرىلىسىن باستايدى. وسىعان اۋىل تۇرعىندارىن تارتۋعا بارىن سالىپ كىرىسكەن كورىنەدى. سوعىستان كەيىنگى قيىن كەزەڭ, ەركەك كىندىك اۋىلدا از بولعانىنا قاراماستان, ادامداردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, جۇمىلا جۇمىس ىستەۋدىڭ ونەگەسىن كورسەتسە كەرەك. اكەمنىڭ باستاماسىمەن اۋىلداعى اۋرۋحانا كەڭەيتىلىپ, مەديتسينالىق پۋنكتتەر قاتارى بەسكە دەيىن كوبەيىپ, ۇيلەرگە راديو نۇكتەسى تارتىلىپ, كوشەلەرگە تاس توسەلىپ, ورتالىقتاعى مەشىت قىزمەتىنە رەسمي رۇقسات الىنعان ەكەن. اكەمنىڭ وسىنداي قاسيەتتەرى ماعان جۇعىستى بولعانداي. قۇرىلىسشى ماماندىعىن تاڭداۋىمنىڭ دا ءبىر سەبەبى وسى. مەكتەپتەر مەن بالاباقشالاردىڭ قۇرىلىسىن باستاۋىما دا وسى جاعداي تۇرتكى بولعانى ايقىن», دەيدى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرمەتتى قۇرىلىسشىسى, «قۇرمەت», «پاراسات» وردەندەرىنىڭ يەگەرى, شىمكەنت قالاسىنىڭ, سايرام اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى نيزامحان سۋلايمانوۆ.
زاكىرجان مومىنجانوۆ
شىمكەنت
