ۇلتتىق سيپاتتاعى سونى جوبانىڭ اۆتورى «ۆۆ» كۇندەلىكتىڭ بالاعا ۇلتتىق قۇندىلىقتى ۇيرەتەتىن تاربيە قۇرالى ەكەنىن ايتادى. كۇندەلىكتىڭ مازمۇنىنداعى ۇلتتىق قۇندىلىق – ۇلتتىق ادەبيەتتى ءسۇيۋدى, مادەني ۇستانىمعا بەرىك بولۋدى, ءداستۇرلى تاعىلىمدى قاستەرلەۋدى ۇيرەتەدى. بىلايشا ايتقاندا, تاربيە قۇرالىندا تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋعا قاجەتتى دۇنيەلەر جيناقتالعاندىقتان, ونى وقىعان وقۋشى وتانىن قاستەرلەيتىن, جەرىن سۇيەتىن ازامات دەڭگەيىندە قالىپتاسادى. مادەنيەتتى ادام تۇسىنىگىن بويىنا سىڭىرەدى. «وقىعان ازامات» ۇستانىمىن يگەرەدى.
– مەملەكەت باسشىسى اتىراۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا «قازاقتى ءبولىپ-جارۋعا بولمايدى. ءبىز جالپىۇلتتىق دەڭگەيدە ويلاۋعا ۇمتىلۋىمىز كەرەك. مىسالى, ءاربىر قازاق اتا-باباسىن قۇرمەتتەيدى, رۋحىنا تاعزىم ەتەدى. سوندىقتان شەجىرە ءبىزدىڭ مادەني كودىمىزدىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالعان. بىراق ءبىز تەك قانا وسى تۇسىنىكپەن شەكتەلىپ قالماۋىمىز قاجەت» دەگەن بولاتىن. كۇندەلىكتە ءار توقساندا بەلگىلى ۇلتتىق باعىتتار بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلەدى. ۇيگە تاپسىرما بەرىلەدى. مىسالى, «جەتى اتاڭدى جازىپ, جاتتاپ كەل!» دەگەن تاپسىرما بەرىلەدى. ونى مازمۇندى, دۇرىس تولتىرۋى ءۇشىن اتا-اجە, اكە-انا جانە اعا-جەڭگەنىڭ ۇلەسى قاجەت. ساباق بارىسىندا قولداناتىن كۇندەلىك سەكىلدى وتباسى مۇشەلەرى نازار سالىپ, بالامەن جۇمىس ىستەيدى. سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرەدى. كۇندەلىك ارقىلى وقۋشى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى سىڭىرگەننەن كەيىن الەمدىك ادەبيەتتى وقىتۋعا كوشەمىز, – دەيدى ە.سىزدىقوۆا.
كۇندەلىكتە ءار توقسان بەلگىلى ءبىر باعىتقا نەگىزدەلگەن. اۆتور ءبىرىنشى توقساندى «اتا-اجەنىڭ وسيەتىنە» ارناپتى. بۇل باعىت حح عاسىردا ەرەكشە قۇبىلىس بوپ كورىنگەن قازاق زيالىلارىنىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ بالا كەزىنەن سۋسىنداپ وسكەن ءداستۇرلى تاربيە مەكتەبىن جانداندىرادى. وقۋشىلار باتا, ساناماق, وتىرىك ولەڭ, جاڭىلتپاش جاتتاۋ, قازاق ەرتەگىلەرىنىڭ مازمۇنىن تالداۋ ارقىلى رۋحاني بايدى.
ال «اكە-انا اقىلى» باعىتىندا مۇعالىم مەن وتباسى مۇشەلەرى بىرىگىپ, كۇندەلىك ارقىلى بالاعا قازاقتىڭ سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپ, ىرىم-تىيىمىنىڭ ماعىناسىن تۇسىندىرەدى. تانىم كوكجيەگىن كەڭەيتكەن بالا باتا بەرۋدىڭ قاراپايىم بىرنەشە ءتۇرىن ۇيرەنەدى.
«ەڭبەك پەن كاسىپ» باعىتى ارقىلى بالانى بولاشاق ەڭبەك جولىن دۇرىس تاڭداۋعا باۋليدى. كۇندەلىكتە كاسىپتىڭ مال باعۋ, ەگىن سالۋ, ساۋلەت ونەرىنە ۇيرەتۋ, زەرگەرلىك, توقىماشىلىق سەكىلدى ءتۇرلى ماماندىق تۋرالى اقپارات بەرىلىپ, بالالاردىڭ ىنتاسىن اڭعارادى. ءار سالانىڭ بىلىكتى ماماندارىمەن شەبەرلىك سىنىپتارى, شىعارماشىلىق كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرادى, ەڭبەككە باۋلىپ, كاسىپكە باعىتتايدى.
ءتورتىنشى توقسانداعى «مەن تانيتىن الەم» باعىتىندا بالالار الەم ادەبيەتىندەگى شىعارمالاردى قازاق تىلىندە وقيدى. دجەك لوندون, دانيەل دەفو, گارري پوتتەر, گۋلليۆەردىڭ ساياحاتى سەكىلدى شەتەل شىعارمالارىن تالدايدى. «وقۋشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى گارري پوتتەر ءفيلمىن كورگەن. اسەرلى, قىزىقتى, تاڭعاجايىپ وقيعالار مەن سيقىرعا تولى فيلم ءار ادامنىڭ ەسىندە ەرەكشە قالعان. ال كىتابىن وقىعان وقۋشىلار وقىرمان رەتىندە وزىندىك تالعامىن قالىپتاستىرادى دەگەن ويدامىن. تانىم تۇيسىگىن كەڭەيتىپ, سوزدىك قورىن مولايتا تۇسەدى», – دەيدى ەلميرا قارعابايقىزى.
«ۆۆ» كۇندەلىگىن وتباسىمەن بىرگە اقىلداسىپ, تولتىرىپ كەلگەن بالا جىل سوڭىندا جەڭىمپاز اتانباق. سىنىپ جەتەكشىسى اپتاسىنا ءبىر مارتە, دۇيسەنبىدەگى سىنىپ ساعاتىندا ءار وقۋشىنىڭ كۇندەلىگىن تەكسەرىپ, اشىق اڭگىمە ءوربىتىپ, كەرى بايلانىس جاسايدى. وقۋ جىلىنىڭ سوڭىندا كۇندەلىكتى ۇزدىك تولتىرعان بالا ماراپاتتالىپ, ىنتالاندىرىلادى. سول ساتتە بالانىڭ ۇلتتىق ءداستۇردى قانشالىقتى جەتىك مەڭگەرگەنى انىقتالادى.
ەلميرا قارعابايقىزىنىڭ بۇل جوباسىنا قاراپ, كۇندەلىك ارقىلى ءداستۇرلى تاربيە مەكتەبىن جانداندىرىپ جۇرگەنىن اڭعارامىز. ەرەكشە كۇندەلىك ءار وقۋشىنىڭ قازاقتىڭ كونە ادەت-عۇرپىنا, ۇلتتىق مادەنيەتى مەن داستۇرىنە قۇرمەتىن مولايتادى. كۇندەلىكتى تالقىلايتىن كۇنى وقۋشىلار مەكتەپ فورماسى نەگىزىندە دايىندالعان ۇلتتىق كيىم كيىپ كەلەدى.
«بالالار سىنىپ ساعاتىندا كۇندەلىكتى تالقىلاعاندى ۇناتادى. كەيدە ءبىر ساعات ازدىق ەتەدى. تاريحي دەرەكتەرگە قىزىعادى. كەيىن اتقا مىنەيىك, ساداق اتىپ ۇيرەنەيىك دەپ ءجۇر. باتا بەرۋدى بارلىعى ۇيرەندى», دەيدى ء«بىزدىڭ بولمىس» جوباسىنىڭ اۆتورى ە.سىزدىقوۆا.
6 «ا» سىنىبىنىڭ وقۋشىسى توقتار ەرسىن ۇلى كۇندەلىكتى قۇلشىنا تولتىراتىن وقۋشىلاردىڭ قاتارىنان.
– بالامىز كۇندەلىكتى العاش اكەلگەندە ءىشىن پاراقتاپ, ءوزىمىز دە تولتىرۋعا ابدەن قۇشتار بولدىق. مۇعالىمى ۇلتتىق قۇندىلىققا نەگىزدەپ, مازمۇنىن بايىتقان ەكەن. ساباقتان كەلگەن سوڭ, كەشكىلىك وتباسىمىزبەن وتىرىپ, سونى تولتىرامىز. مىنەكي, ءتورتىنشى توقساندى دا اياقتاپ قالدىق. بالامىز كىتاپ وقىپ, اسقا باتا قايىرىپ, قازاقتىڭ سالت-داستۇرلەرىن جەتىك مەڭگەرىپ كەلەدى, – دەيدى توقتاردىڭ اناسى گۇلدانا قاميقىزى.
مەكتەپ ۇجىمى بۇل كۇندەلىكتى ايماقتاعى ءبىلىم وشاقتارىنا تاجىريبە رەتىندە تاراتىلسا دەيدى. راسىمەن, ەل ەرتەڭىنە ەرەكشە كۇندەلىك ارقىلى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن مۇعالىمگە قولداۋ كورسەتىلسە, «ۇلتتىق» كۇندەلىك ۇلىقتالسا, قۇبا-قۇپ.
قاراعاندى وبلىسى
