جۇلدىزسىز باتىر

بۇدان جارتى عاسىر بۇرىنعى جاعداي كوز الدىمىزدا تۇر. 1965 جىلدىڭ كۇزى ەدى. اتىراۋدىڭ اقيىق اقىنى اتانعان ءابۋ سارسەنباەۆتىڭ 60 جىلدىق مەرەيتويى قۇرمانعازىلىق جەرلەستەرى ورتاسىندا باقانداي ءبىر اپتاعا جالعاسقانى بار. اتاعى ابۋگە ارنالعانىمەن, قازاق زيالىلارىنىڭ سول كەزدەگى قايماقتارى قاجىم جۇماليەۆ, عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ, حامزا ەسەنجانوۆ, تاحاۋي احتانوۆ, ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, زەينوللا قابدولوۆ جانە باسقالارى اۋدان تۇرعىندارىمەن ەمەن, جارقىن ديدارلاسقان ەرەكشە ءبىر كەزدەسۋلەر جاسالعان-دى. وسىنداي كورىنىس بىردە قيعاش وزەنى بويىنا جايعاسقان «كراسنايا ارميا» كولحوزىنىڭ كلۋبىندا بولدى. بۇلاردىڭ بارلىعى كەزىندە تالاي-تالاي جازىلدى, ءبىر-ەكى كىتابىما دا ەنگىزگەنمىن. ال قازىر ەرەكشە ءبىر جاعدايدى ەسكە الىپ وتىرمىن. اعاشتان جاسالعان ءتورت دوڭعالاقتى الاسا قولارباعا ەكى قاراسانىنان تاڭىپ, بايلاپ وتىرعىزعان ەڭگەزەردەي ازاماتتى ەكى جىگىت بالاشا كوتەرىپ, ادامدار لىق تولى زالعا الىپ كەلدى. مۇنى كورگەن ءابۋ سارسەنباەۆ ورنىنان اتىپ تۇرىپ, قولارباعا قۇنداقتالعان مۇگەدەك جاۋىنگەردى قاۋسىرا قۇشاقتادى. – قايران قۇسايىنىم-اي, قىرانىم-اي, بار ەكەنسىڭ عوي. ەلىڭدى قورعاپ,نەمىستىڭ وعىنا ەكى اياعىڭدى بايلاعان ەرىم-اي! اۋ, حالقىم, مۇنى ءبىلىپ قويىڭدار, بۇعان تاعزىم ەتىڭدەر. مەن ەندىگى ءسوزىمدى ولەڭمەن جەتكىزەمىن, مۇنىڭ ءومىرى ەشقاشان اياقتالمايتىن داستان! اقيىق اقىن تولعانا تۇرىپ جىر جولدارىن توككەن-ءدى. سەن قۇرمەتتە ونى, ءتۇسىندىڭ بە, قاراعىم! كەشە ەلگە قاتەر تونگەندە, ول جاۋعا قارسى شاپتى. ءبىزدى جالماماق بولعان تاجالدى, ول كەۋدەسىمەن قاقتى. ول ارىستانشا الىستى, ءولىم سوققىسىن ءوز ۇستىنە الدى. دەنەسىن وق پارشەلەسە دە, ول نامىسىن قورعاپ قالدى. سەن قۇرمەتتە ونى, ءتۇسىندىڭ بە, قاراعىم. سەنىڭ كەلەشەگىڭ ءۇشىن بەردى ول ازاتتىق جولىندا اياعىن! ابىز اقىن تولعانا توقتالعان-دى. ەكى اياعى تىزەدەن جوق جاۋجۇرەك جاۋىنگەر قۇسايىن وتەشقاليەۆتىڭ مايداندا كورسەتكەن جانقيارلىق ەرلىك ىستەرى, قايسارلىق پەن قاجىماس كۇرەسكە تولى ءومىر حيكاياتتارىنا ارنالعان «ەشقاشان اياقتالمايتىن داستان» جازبالارى وسىلاي باستالىپ, ءوزىنىڭ مايدانداس قاندى كويلەك جولداسى بولعان قۇسايىننىڭ ەرلىگى ءابۋ اقىننىڭ بىرقاتار شىعارمالارىنىڭ باس­تى تاقىرىبىنا اينالدى. مىنە, ەندى سول تۋىندىلار كەيىنگى ۇرپاقتىڭ قولىنا جەتەر مۇراعات كوزىنە اينالىپ وتىر. قۇرمانعازى اۋدانىنداعى جۋرناليستەر دە «جۇلدىزسىز باتىر» اتانعان وتەشقاليەۆ قۇسايىن جايلى ءار جىلدارى مەزگىل-مەزگىل قالام تارتىپ وتىردى. سەبەبى, بۇل جازبالار جاۋجۇرەك جاۋىنگەر قۇسايىن وتەشقاليەۆتىڭ جۇلدىزسىز باتىر بەينەسىن, ونىڭ ەسىمى اۋىلداستارى ورتاسىندا ماڭگىلىككە ساقتالسا دەگەن جەرلەستەرىنىڭ ۇسىنىس-تىلەكتەرىن جاماعاتقا جاريا قىلۋدى تولىقتىرا تۇسەدى. اقيىق اقىن ءابۋ سارسەنباەۆ سوعىسقا قاتىسا ءجۇرىپ, مايداندىق گازەتتەردىڭ ءتىلشىسى بولدى, تالاي-تالاي جاۋجۇرەك جاۋىنگەرلەردى كوزىمەن كورىپ, قويىن داپتەرىن ەرلىك شەجىرەسىنە تولتىردى. سولاردىڭ ءبىر كورىنىسىندەي «جاۋىنگەر مونولوگى» كىتابىن جازدى. سوندا ول: «ءبىز كەۋدەسىنە التىن جۇلدىز» تاققانداردى عانا باتىر دەپ تانيمىز. ال التىن جۇلدىزى جوق باۋىرجان مومىش ۇلى قۇساعان باتىرلارىمىز قانشاما! سولاردىڭ ءبىرى – وتانىن قورعاۋ جولىندا ەكى اياعىن كەسىپ بەرگەن قۇسايىن قۇساعان قىراندارىمىزدىڭ كەزىندە كوزگە تۇسپەي قالعاندارى دا جەتىپ ارتىلادى», دەپ جازادى مايدان وقيعالارىنىڭ كۋاگەرى بولعان ابىز اقىن. قۇسايىن وتەشقاليەۆ استراحان وبلىسىنىڭ زەلەنگا (قازىر ۆولودار) اۋدانىندا ساقما سەلوسىندا 1915 جىلدىڭ 24 قازانىندا اعاش شەبەرى, بالتاشى وتەشقاليدىڭ وتباسىندا ومىرگە كەلدى. ول 1941 جىلى 12 قىركۇيەكتە 26 جاسقا قاراعان شاعىندا اسكەر قاتارىنا الىندى. 1147-موتواتقىشتار پولكىندە كىشى سەرجانت شەنىندە بارلاۋشى مىندەتىن اتقاردى, توپ باسقاردى. باتىل بارلاۋشىنىڭ 14 نەمىس سولداتىن تۇتقىنداپ, بىرەۋىن ءتىرى اكەلگەنى قۇجاتتارىندا جازىلعان. 1942 جىلعى 18 ماۋسىمدا وسى اتقىشتار پولكىنىڭ قۇرامىندا باسقىنشىلارمەن قيان-كەسكى شايقاستا ءجۇرىپ, جەڭىل جاراقات الادى. 1942 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ستالينگراد ماڭىنداعى جويقىن سوعىستا بۇعان دەيىن تاعى دا جيىرما شاقتى «ءتىل» اكەلىپ, باتىل بارلاۋشى اتانعان قۇسايىن العاش رەت گوسپيتالعا ءتۇستى. ەمدەلىپ شىققان سوڭ جورىق جولدارى جالعاسا بەردى. مايدان تاريحىندا «مەليتوپول وپەراتسياسى» اتالعان كۇندىزدى تۇنگە ۇلاستىرعان جويقىن شابۋىلدا 1943 جىلى 13 اقپاندا اۋىر جارالانىپ, قوس اياعىنان ايىرىلدى. 1945 جىلى ەلگە ورالدى. وسىلاي 34 جىل بويىنا قولارباعا قۇنداقتالعان تىرشىلىكتە عۇمىر كەشكەن قايسار بارلاۋشى قۇسايىن وتەشقالي ۇلى 62 جاسىندا, 1977 جىلدىڭ 22 جەلتوقسانىندا باقي دۇنيەگە اتتاندى. وسى جىلدىڭ قاراشا ايىندا ءىرى دەنەلى ءبىر جىگىت ۇيىمە ىزدەپ كەلىپ سالەمدەستى. انىق تانىماي, اڭتارىلىپ قالسام كەرەك: – اعا, مەن ەكى اياعى جوق, جارىمجان جاۋىنگەر اتانعان قۇسايىن وتەشقاليەۆتىڭ بالاسىمىن. ەسىمىم ماعزوم, بىراق بەرتىن كەلە ماكسيم اتالدىم, – دەپ تانىستىردى ءوزىن. – اكەمىزدىڭ بار عۇمىرى ەرلىك پەن ورلىكتىڭ, قايسارلىق پەن توزىمدىلىك­تىڭ  ەرەكشە قۋاتتىلىعى جاعدايىندا, تىنىمسىز كۇرەسپەن ءوتتى عوي, – دەدى ول امان-ەسەندىك سۇراسقان سوڭ. – ەكى اياعى كەسىلگەننەن كەيىن وتكەن 34 جىل ءومىرى قيىندىق پەن قورلىققا تولى بولدى... كەيدە تۇنىمەن ۇيىقتاي الماي مازاسى كەتەتىن. انامىزدىڭ ونى جاس بالاشا ماپەلەپ باعىپ-كۇتۋىنىڭ ارقاسىندا اكەمىز پايعامبار جاسىنا دەيىن عۇمىر كەشتى. جارالى, جارىمجان جاۋىنگەردىڭ ادال جارى, وتباسىنداعى قامقورشىسى, شاڭىراقتىڭ جارىلقاۋشىسى بولعان مارقۇم ناعيما مەڭدەشقىزىنىڭ بەكزاتتىق ءىس-قيمىلى كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە. قۇسايىن سىندى ازاماتىن الاقانىندا ايالاپ, بارىن الدىنا توستى. ال قۇسايىن مەن ناعيما 1940 جىلى وتاۋ قۇرعان ەدى. 1941 جىلى ومىرگە تۇڭعىشتارى مۇقامەتجان, ودان كەيىن احمەتجان, اقجان, جۇماجان, ماعزوم (ماكسيم), ايجان, زيناحان, گۇلنار, ەسىمجان اتالاتىن ۇل-قىزدارى ومىرگە كەلدى. قۇسايىن اعادان تاراعان ۇرپاقتار بۇگىندە ءار سالادا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. بىراق تاعدىردىڭ تارپاڭدىعى تالايدى تارشىلىققا تىرەگەن عوي. وتەشقالي مەن ءناسىپ اجەنىڭ وتباسىندا13 پەرزەنت كورىنگەنىمەن, شەتىنەن شەتىنەپ كەتە بەرىپتى. قۇسايىن دا ەكى اياعىنان ايىرىلعان جارىمجان. وتەشقالي اقساقال قونىس اۋدارىپ, شاڭىراق جاڭعىرتۋدى ءجون سانايدى. ءسويتىپ ونىڭ وتباسى 1947 جىلى ساحمادان شورا وزەنىنىڭ بويىنداعى زورماتا قونىسىنا كوشىپ, وسىنداعى مولوتوۆ اتىنداعى كولحوزدا ەڭبەككە ارالاسادى. بىراق كولحوزدار ىرىلەندىرىلىپ, كوشۋ-قونۋ باستالعاندا, قۇسايىننىڭ قالاۋىمەن بۇلار قيعاش وزەنىنىڭ جاعاسىنا ىرگە جايعان مرس (ماشينا – جوندەۋ ستانساسى اتالعان) اۋىلعا كوشىپ كەلەدى. بۇل ەلدى مەكەن ول كەزدە «قىرىق ءۇيلى» اتالاتىن. بالىق-شاباعى وتە مول, ءوندىرىسى, كولحوزى بار بەرەكەلى قيعاش بويىنا سوناۋ نارىننان ۇدەرە جۇرت اۋدارۋشىلار كوپ بولادى. قۇسايىن شاڭىراعى 65 جىلدان بەرى ۇلكەن اۋلەتتىڭ بەرەكەلى بايتەرەگىنە اينالىپ وتىر. وسى ەلدى مەكەندە «جۇلدىزسىز باتىر» قۇسايىن وتەشقاليەۆ عۇمىر كەشتى. تۇرعىندار ونىڭ اتىنا ءبىر كوشە بەرىلۋىن سۇرايدى. بۇل ماسەلە كەزىندە كوتەرىلگەن دە بولاتىن. وسى جىلدىڭ اقپانىندا سوعىس ارداگەرىنە كوشە اتىن بەرۋ جونىندە تاعى ءبىر جيىن ءوتتى. سوعان سايكەس حاتتاما تولتىرىلىپ, ءتيىستى ورىندارعا جولداندى. ال قۇسايىننىڭ ۇرپاقتارى العا ۇلكەن ۇمىتپەن قارايدى. ولار ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى قارساڭىندا تۋعانىنا 100 جىل تولاتىن جاۋجۇرەك جاۋىنگەر قۇسايىن وتەشقاليەۆتىڭ ءبىر عاسىرلىق مەرەيتويىن اۋداندىق دەڭگەيدە اتاپ وتۋگە دايىندالىپ جاتىر. راحمەت يمانعاليەۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى. اتىراۋ وبلىسى, قۇرمانعازى اۋدانى.