سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «ەQ»
كونستيتۋتسيا – مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق ىرگەتاسى عانا ەمەس, قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى باستى كەلىسىم. ونىڭ جاھاندىق ۇردىسكە ساي جاڭارۋى نە تولىقتىرىلىپ وتىرۋى ەلدىڭ ساياسي-قۇقىقتىق دامۋ دەڭگەيىن كورسەتەدى. وسى باعىتتى ۇستانعان باس قۇجات شىلدەنىڭ بىرىنەن باستاپ تولىق كۇشىنە ەنەدى. ال وعان دەيىن پارلامەنت دەپۋتاتتارى بىرقاتار زاڭ قابىلداپ ۇلگەرۋگە ءتيىس.
ءماجىلىس دەپۋتاتى داۋلەت مۇقاەۆ بۇل رەتتە جاستارعا دا ايرىقشا مىندەت جۇكتەلىپ وتىرعانىن ايتادى.
– مەملەكەت جاستاردى قولداپ قانا قويماي, ولاردى شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنە كەڭىنەن جۇمىلدىرۋعا باسىمدىق بەرەدى. ماسەلەن, بۇگىندە مەملەكەتتىك باسقارۋ ىسىنە تارتۋ باعىتىندا وڭ وزگەرىستەر بار: ءماسليحاتتار مەن پارلامەنتتە ارنايى كۆوتالار ەنگىزىلگەن, مەملەكەتتىك قىزمەتتە جاس كادرلار ارتىپ كەلەدى. الايدا بۇل ۇدەرىس ءالى دە جۇيەلى سيپاتقا تولىق يە بولعان جوق. وسىعان بايلانىستى جاستاردى بيلىككە تارتۋ مازمۇندى بولۋعا ءتيىس. رەفەرەندۋم كەزىندە وسى ساناتتاعى ازاماتتار ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتتى. بۇل ەسكەرىلىپ, الداعى قۇرىلتاي قۇرامىندا ولاردىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ كەرەك. بىراق جاس بۋىندا ءوز كەزەگىندە ناقتى ىقپال ەتەتىن, شەشىم قابىلدايتىن دەڭگەيگە كوتەرىلۋى قاجەت, – دەي كەلە ماجىلىسمەن جاستار پىكىرىنىڭ ەسكەرىلۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ناقتى تەتىكتەر قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
اتا زاڭ جاستاردىڭ ءبىلىم الۋىنا, ويىن ەركىن ايتىپ, ءوزىن دامىتۋعا تولىق جاعداي جاسايدى. ماڭىزدى قۇجات جاس ۇرپاققا باعىت-باعدار سىلتەيدى. بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسى دا بىرنەشە مارتە اتاپ ءوتتى. ياعني قازىرگى جاھاندىق تۇراقسىزدىق پەن تەحنولوگيالىق وزگەرىس تۇسىندا ۇرپاق بولاشاعىنا كەپىلدىك بەرەدى.
د.مۇقاەۆ بۇگىنگى جاستار ەرتەڭگى شەشىم قابىلداۋشىلار, سوندىقتان مەملەكەت پەن قوعام ءۇشىن ءتيىمدى مودەل تاجىريبەلى بۋىن مەن جاس ۇرپاقتىڭ ۇيلەسىمى ەكەنىن ايتادى. تەك وسىنداي ساباقتاستىق بولعان جاعدايدا رەفورمالار تۇراقتى ناتيجەلى بولادى.
سۋرەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنەن الىندى
– بىرىنشىدەن, جاستار – رەفورمالاردىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى. كونستيتۋتسيادا ايقىندالعان ادىلەت, زاڭ ۇستەمدىگى جانە ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ سياقتى قۇندىلىقتار ءدال وسى بۋىن ارقىلى قوعامعا تەرەڭ سىڭەدى. ەكىنشىدەن, جاستار – جاڭا ويلاۋ جۇيەسىنىڭ يەلەرى. ولار اشىقتىقتى, ادىلدىكتى, مەريتوكراتيانى تالاپ ەتەدى. بۇل تالاپتار كونستيتۋتسيالىق نورمالاردىڭ ومىردە ناقتى جۇزەگە اسۋىنا ىقپال ەتەدى. ۇشىنشىدەن, جاستاردىڭ بەلسەندى ازاماتتىق ۇستانىمى – رەفورمالاردىڭ تابىستى بولۋىنىڭ باستى كەپىلى, – دەيدى دەپۋتات.
جاڭا كونستيتۋتسيادا جاستاردى قولداۋعا باعىتتالعان بىرقاتار ماڭىزدى نورما قامتىلعان. اتاپ ايتقاندا, ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋعا, يننوۆاتسيالىق باستامالاردى جۇزەگە اسىرۋعا, ۆولونتەرلىك قىزمەت پەن جاس مامانداردىڭ كاسىبي تۇرعىدا قالىپتاسۋىنا جاعداي جاساۋ كوزدەلگەن. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل ىرگەلى باستامالار جاس ۇرپاقتىڭ ەل بولاشاعىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرىپ, ءوز الەۋەتىن تۋعان جەردە جۇزەگە اسىرۋىنا جول اشادى.
وسى ورايدا ساياسي ساراپشى عازيز ابىشەۆ جاڭا كونستيتۋتسيا ۇزاقمەرزىمدى جوبا, ونى جۇيەلى جۇزەگە اسىرۋ مىندەتى نەلىكتەن جاستاردىڭ ەنشىسىندە ەكەنىن بىلايشا ءتۇسىندىردى.
– بۇرىن كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر بيلىكتىڭ جوعارى جۇيەسىندە شەشىلىپ, قابىلداناتىن. بيىل ەل ازاماتتارى قۇجاتتى جان-جاقتى بىرلەسە تالقىلاپ, ۇسىنىستارىن اشىق جەتكىزىپ, كەيىن سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە بارىپ, تاڭداۋ جاسادى. وزگەرىستەرگە اركىم وزىنشە ەركىن پىكىر ءبىلدىرىپ, داۋىس بەردى. دەمەك اتا زاڭ – جوعارىدان تۇسكەن پارمەن ارقىلى جاسالعان ديرەكتيۆا ەمەس, قوعامدىق ديالوگتىڭ ناتيجەسى. ەندى جاس ۇرپاق كونستيتۋتسيا ايقىنداعان قاعيداتتار اياسىندا ءومىر سۇرەدى. سوندىقتان اتالعان ءار قۇندىلىقتىڭ ورنىعۋىنا الدىمەن ءوزى قاجەت ەتەتىن بولاشاق ءۇشىن اتسالىسۋى قاجەت, – دەيدى ول.
مويىنداۋ كەرەك, بۇگىنگى بۋىن قايىرىمدى ىستە شەت قالماي, ەكولوگيالىق باستامالارعا بەلسەندى قاتىسادى. وعان قوسا ءتۇرلى الەۋمەتتىك جوبالاردى جاساپ, قوعامدا پىكىرىن اشىق بىلدىرۋگە ۇمتىلادى. جاستار جاناشىرى توقتار بولىسوۆ مۇنىڭ ءبارى جاڭا كونستيتۋتسياداعى ازاماتتىق ۇستانىم, پىكىر الۋاندىعى, ورتاق جاۋاپكەرشىلىك قاعيدالارىنىڭ ناقتى كورىنىسى ەكەنىن العا تارتادى. ياعني كەز كەلگەن رەفورما سانادا, ورتادا, قوعامدىق تاجىريبەمەن ورنىعاتىنىن ەسكە سالدى.
– جاستار – جاڭا قوعامدىق مادەنيەتتىڭ نەگىزگى تاسىمالداۋشىسى. ەگەر ولار «ماعان مەملەكەت نە بەرەدى؟» دەگەن سۇراقپەن شەكتەلسە, كونستيتۋتسيالىق مادەنيەت قالىپتاسپايدى. كەرىسىنشە, «مەن قوعامعا نە بەرە الامىن؟», «قالاي ەلىمنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسا الامىن؟» دەگەن دەڭگەيگە كوتەرىلگەندە عانا تولىق ورنىعادى. مىسالى, ءبىلىم الۋ قۇقىعى – جاي عانا ديپلوم الۋ مۇمكىندىگى ەمەس. بۇل – ادامنىڭ ءوز الەۋەتىن اشۋعا, قابىلەتىن مەملەكەت يگىلىگىنە اينالدىرۋعا بەرىلگەن مۇمكىندىك. ال قۇجاتتا اتالعان وتباسى ۇعىمىن تەك جەكە ءومىرى ەمەس, ۇلت بولاشاعىنىڭ تىرەگى رەتىندە تۇسىنگەنى دۇرىس. سەبەبى ادام ادىلەتتىلىك, سىيلاستىق, جاۋاپكەرشىلىك, ءتارتىپ سىندى سەزىمدى العاشقى ينستيتۋت وسى وتباسىدا قالىپتاستىرادى. ىزىنشە زاڭ ۇستەمدىگى دە جاستار ءۇشىن ابستراكتىلى ۇعىم بولماۋعا ءتيىس. «بارىمىزگە ورتاق ءتارتىپ بار» دەگەن ساناعا ءوتۋ قاجەت. قازىرگى «تازا قازاقستان» اكتسياسى – تەك كوشەنى, اۋلانى, تابيعاتتى تازا ۇستاۋ ەمەس, ادامنىڭ ىشكى مادەنيەتى, ار تازالىعى, نيەت تازالىعى, ارەكەت تازالىعى. ەگەر ادام زاڭدى اينالىپ ءوتۋدى ەمەس, زاڭدى قۇرمەتتەۋدى تاڭداسا, ول ءوز قۇقىعىمەن بىرگە جاۋاپكەرشىلىگىن دە سەزىنسە, مىنە, بۇل – ناعىز تازالىق. وسىلاردى ەسكەرسەك, جاستاردىڭ ۇلەسى قۇقىقتىق ساۋاتتى كۇشەيتۋدە, قوعامدىق باستامالارعا بەلسەندى ارالاسۋدا, زاڭ مەن ءتارتىپ قاعيداتىن الدىمەن وزىنەن, كەيىن ورتاسىندا قالىپتاستىرۋ ارقىلى كورىنەدى, – دەيدى ت.بولىسوۆ.
كەيدە رەفورما ۇلكەن مىنبەردەن ەمەس, قاراپايىم ورتادان باستالادى: وقۋ ورنىنداعى ادالدىق, قوعامدىق جەرلەردە ءتارتىپتى ۇستانۋ, پىكىرتالاستاعى مادەنيەت, وتباسىنداعى جاۋاپكەرشىلىك – بۇلاردىڭ ءبارى رەفورما. ەگەر ءبىز جاڭارعان اتا زاڭدى شىن مانىندە ومىرلىك قۇندىلىققا اينالدىرعىمىز كەلسە, جاستاردى تەك تىڭداۋشى ەمەس, سپيكەرلەر اتاپ وتكەندەي, سول وزگەرىستىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى, تىرەگى ەتۋىمىز كەرەك. دەمەك كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتاردى نىعايتۋدا جاس بۋىننىڭ ىقپالى اۋاداي قاجەت.
