ەكى قوعام, ءۇش مىسال

جيىرماسىنشى عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي گولليۆۋدتىڭ سوعىستىڭ داۋىلدى جىلدارىن ارقاۋ ەتكەن «سپاسەنيە ريادوۆوگو رايانا» اتتى تاماشا ءفيلمى ەكراندارعا شىققانى جۇرتتىڭ ەسىندە بولار...

كورەرمەننىڭ جۇرەگىن شىمىرلاتىپ, الۋان ءتۇرلى وي سالعان بۇل فيلم بەس مارتە وسكار سىيلىعىن العانىن ەستى­گەن­بىز. ءفيلمنىڭ بۇلايشا قالىڭ ەلدىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنىپ, سونشا­لىق­تى اسەرلى شىعۋى – ونىڭ ستسەناريىنىڭ جالاڭ قيالدان ورىلمەي, ومىردە ناقتى بولعان وقيعانى نەگىز ەتىپ العانىنان دەيدى ماماندار. راسىندا, ادامزات بالاسىنا دەگەن ىزگى ماحاببات, دوستىققا ادال نيەت, ۇلاعاتتى گۋمانيزم رۋحىندا تۇسىرىلگەن بۇل فيلم قانداي دا ءبىر مىقتى ماراپات پەن ماقتاۋعا لايىق شىعارما ەكەنى داۋسىز!

جالپى, ءفيلمنىڭ قىسقاشا مازمۇنى مىناعان سايادى.

سوعىس جىلدارىندا كونتورعاي تىرلىك كەشكەن امەريكالىق قاراپايىم وتباسىدان اعايىندى ءتورت جىگىت قاتارىمەن اسكەرگە شاقىرىلىپتى. سول تورتەۋدىڭ العاشقى ۇشەۋى مايدان دالاسىندا قازا تابادى.

قازا بولعان سولداتتاردىڭ بارىنە «قارالى قاعاز» تولتىرىپ جاتقان ماشي­نيستكا قىز ءۇش بىردەي بالاسىنان اي­رىلعان الدەبىر كەيۋاناعا ءوزىنىڭ ءۇش مارتە حات جازعانىن بايقاپ قالادى. قايىرا تەكسەرىپ جىبەرسە – راسىندا ۇشەۋى دە ءبىر شاڭىراقتىڭ تۇلەكتەرى, ءايمۇيىز اعايىندى جاندار بولىپ شى­عا­دى.

ماشينيستكا سيرەك كەزدەسەتىن بۇل جاعدايدى ءوزىنىڭ تىكەلەي سەرجانت باستى­عىنا جەتكىزەدى. سەرجانت – كىشى وفيتسەرگە, كىشى وفيتسەر ۇلكەنىنە, ۇلكەنى بارىپ گەنەرالعا, گەنەرال ودان جوعارىعا بايان ەتەدى. الدىمەن ارىستاي ءۇش ۇلىنىڭ قازاسىن اناسىنا قالاي جەتكىزۋ جونىندە اقىل­داسادى. ءۇش بىردەي ايبوزىنان اي­رىل­عان انا جۇرەگى ءزىلباتپان مۇنداي سال­ماقتى كوتەرە الار ما ەكەن؟

سوڭىنان انانىڭ ءتورتىنشى ۇلى – كەنجە بالاسى بارى, ول دا اعالارى سياقتى مايداندا جۇرگەنى انىقتالادى.

مۇنى ەستىگەن قولباسشى دەرەۋ كەنجە ۇلدى مايداننان الىپ, امان-ەسەنىندە ۇيىنە قايتارۋ جايىندا بۇيرىق بەرەدى. ءسويتىپ ءبىر بولىمشە – ونشاقتى سولدات ارتىنىپ-تارتىنىپ كەنجە ۇل راياندى ىزدەۋگە شىعادى. استى-ۇستىنە شىققان مايدان دالاسى, ورتەنگەن ۇيلەر, شاڭى بۇرقىراپ قيراعان كوشە, ايتەۋىر سوعىسا ءجۇرىپ, كوپ قيىندىقتارمەن بولىمشە ءورىمتال كەنجە ۇلدى اقىرى تابادى عوي.

ءفيلمنىڭ فينالىندا جالعىز جاۋىن­گەردى ىزدەپ شىققان الگى بولىمشە جاۋمەن ايقاسا ءجۇرىپ, تۇگەلدەي قازاعا ۇشى­رايدى. وزدەرى قازا بولسا دا كەنجە ۇل­دىڭ امان-ەسەن ەلىنە قايتۋىنا ولار بار مۇمكىندىكتى جاساپ كەتەدى.

ءفيلمنىڭ نەگىزگى وقيعا جەلىسى وسىنداي قيان-كەسكى سوعىس جاعدايىندا, كەنجە ۇلدى ىزدەۋ توڭىرەگىندە ءوربيدى.

ءبىزدىڭ ايتايىن دەگەنىمىز – وقىرمانعا ءفيلمنىڭ مازمۇنىن تاپتىشتەپ بايانداۋ ەمەس. ماسەلە – ءوزىمىز باستان كەشكەن كوممۋنيستىك قوعامنىڭ سونشالىقتى تاسباۋىر, قاتىگەزدىگىن بىرەر مىسالمەن سالىستىرا قاراپ, جەتەلى جۇرتقا وي تاس­تاۋدا بولماق.

* * *

اناۋ ءبىر جىلدارى «شىندىعاتاي» اتتى جولجازبامىزدا ءبىز كاتونقاراعاي اۋدانىندا ورىن العان, وسى رايانعا ۇقساس ءبىر احۋالدى جازعانىمىز بار.

اۋدان ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندەگى قابىرعا دەيتىن اۋىلدىڭ يىعىندا سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, شەجىرەشى قاريا بوشاي كىتاپباەۆتىڭ پارمەنىمەن ورناتىلعان, ۇلى وتان سوعىسىندا قازا تاپقاندارعا ارنالعان وبەليسك جارقىراپ ءالى تۇر. ونىڭ ءمارمار تاقتاسىنا اۋدان بويىنشا قازا بولعانداردىڭ قالىڭ ءتىزىمى ويىپ جازىلعان. سول ءتىزىمنىڭ ورتا تۇسىندا قابىرعادان شىققان اعايىندى ءتورت ازاماتتىڭ اتى دا جازىلىپتى:

تۇمارباەۆ قالىم,

تۇمارباەۆ قابانباي,

تۇمارباەۆ ءتۇسىپ,

تۇمارباەۆ قۇسايىن.

مىنەكي, ءبىر تۇتىننەن ءتورت بىردەي ازامات مايداننان قايتپاي قالىپتى.

وسىلايشا, ءبىر وتباسىنىڭ شاڭىراعى وپىرىلىپ ورتاسىنا ءتۇسىپتى.

وسىلايشا, ۇلكەن ءبىر اۋلەتتىڭ تۇقىمى مىناۋ جالعاننان جالعاسىن تابا الماي, ماڭگىگە ءۇزىلىپ كەتىپتى.

ءمارمار تاقتاداعى بۇل ءتىزىمدى كورگەن عافۋ قايىر­بەكوۆ اعامىز «قا­زاق­­تىڭ قاسىرە­تىنىڭ ولشەمىندەي, قايت­پاپ­تى ءتورت بالاسى تۇمار­بايدىڭ» دەپ ەگىلە وتىرىپ ولەڭ جازعان ەكەن.

وسىنى ويلاعاندا «اپىرماي» دەپ قا­راداي وپىنادى ەكەن­سىڭ... اناۋ اتاسى بو­تەن شەتەل سەكىلدى, ءبىزدىڭ قولباسشىلار دا قازاق­تىڭ ءبىر كەنجە بالاسىن نەگە ۇيى­نە قايتارمادى ەكەن؟

* * *

كەڭەس زامانىندا راسۋل عامزاتوۆتىڭ سوزىنە جازىلعان يان فرەنكەلدىڭ «جۋراۆلي» دەيتىن ءانىن ءبارى ءبىلۋشى ەدى.

بۇل ءان كونەدەن جەتكەن كومبەلى حيكايا ىسپەتتى الابوتەن شىعارما, دارا تۋىندى, جۇرەك قىلىن شەرتكەن نازىك ليريكا. تىڭداعان جاندى ەشقاشان بەيجاي قالدىرمايتىن, كوزگە شىم-شىمداپ جاس ۇيىرەتىن اسقاق رۋحتى, شابىتتى, سەرپىندى ءان-رەكۆيەم. ەڭ عاجابى – بۇل ءان ومىردە ناقتى بولعان وقيعا جەلىسىندە جازىلىپتى.

1963 جىلى سولتۇستىك وسەتيانىڭ تاۋ باۋرايىنداعى ءبىر اۋىلدا سوعىس قۇباندارىنا ەسكەرتكىش ورناتىلادى. ەسكەرتكىشتە ۇشىپ بارا جاتقان جەتى قۇس پەن ونىڭ تۇبىندە قايعىعا باتقان قارتاڭ انا بەينەلەنەدى. بۇل – مايداندا جەتى بىردەي ازاماتىنان ايرىلعان گازدانوۆتار اۋلەتىنە ارنالعان وكسىكتى بارقىن بولاتىن.

ءيا, شىندىعى دا سولاي ەكەن... وسى اۋىلدان شىققان گازدانوۆتاردىڭ ارىس­تانداي جەتى ۇلى – ماگومەد, ماحاربەك, قاجىسىمال, حاسانبەك, جارامەت, سوزىر­كە, ءشامىل – ءبارى دە مايدان دالاسىنان قايتپاي قالىپتى.

الدىمەن مايدانعا اتتان­عان ۇلكەن ۇل –  1941 جىلى ماسكەۋ تۇبىندە قازا تابادى.

ەكىنشى ۇل سەۆاستوپول قالاسىن قورعاۋ كەزىندە 1942 جىلى وققا ۇشادى.

ءۇشىنشى ۇلدىڭ دا قازا بولعان حابارىن ەستىگەن ساتتە اۋىلداعى اناسى قايعىدان قايىسىپ, اقىرى دۇنيە سالادى.

قالعان ءۇش ۇل دا, ءبىرى – نوۆوروسسيس­كىدە, ەكىنشىسى – كيەۆ تۇبىندە, ءۇشىنشىسى بەلورۋسسيا ورماندارىندا قازا تابادى.

اسكەرگە ەكى جىل بۇرىن عانا شاقى­رىلعان گازدانوۆ­تىڭ جەتىنشى ۇلى – جيىرماعا جاڭا تولعان كوگەنكوز كەنجە بالا ەكەن. ول سوعىس اياقتالىپ قالعان شاقتا, 1945 جىلدىڭ كوكتەمىندە بەرلين ءۇشىن ۇرىستا وققا ۇشادى.

وسى سوڭعى جەتىنشى ۇلدان «قارالى قاعاز» كەلگەندە, اۋىل پوشتابايى ونى اكەيگە اپارۋعا ءداتى شىدامايدى. بۇل جاعداي تاۋ باۋرايىنداعى شاعىن اۋىل ءۇشىن اتان تۇيەنىڭ بەلى كەتەردەي اۋىر قاسىرەت ەدى. ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان پەندە بالاسى ونداي قامىرىقتى قايعىنى قالاي كوتەرمەك؟ امال جوق, قازا قان­شا­لىقتى قاپالى بولسا دا حاباردى جا­سىرىپ قالا المايدى عوي, ءبارىبىر اكە­سىنە ەستىرتۋ مىندەت. سول ءۇشىن اۋىل اقساقالدارى جينالىپ, ءماسليحات قۇرادى. ءسويتىپ, ەرتەڭىندە كۇن شىعا بەتتىڭ ارىن بەلبەۋگە ءتۇيىپ, گازدانوۆتاردىڭ ۇيىنە قاراي توبىمەن جىلجيدى عوي.

بۇل كەزدە گازدانوۆ-اكەيدىڭ التى بوزدا­عىنان بىردەي ايرىلىپ, وعان قوسا بايبىشەسىن دە جەر قوينىنا تاپسىرىپ, قايعىدان قامىعىپ, ويدان تورىعىپ جۇرگەن شاعى عوي... سونىڭ وزىندە ول تاعدىردىڭ تالكەگىنە مويىنسىنباي, قو­لىنداعى جالعىز نەمەرە قىزىن مەدەت ەتكەن قاراجون مىقتى كىسى بولىپتى. اۋىلدىڭ اقساقالدارى مەن قاراساقالدارى ءۇيدى بەتكە العان كەزدە ول كىشكەنتاي نەمە­رەسىن ويناتىپ, ەسىك الدىنداعى ساكىدە جايباراقات وتىرادى. وزىنە كەلە جاتقان توپتى كورگەن بەتتە, وپاسىز جالعان-اي دەسەڭشى, اكەيدىڭ ونسىز دا كۇپتى جۇرەگى ءبارىن سەزىپ قويىپتى. سول وتىرعان جە­رىندە تىلگە كەلمەي, جۇرەگى جارىلىپ ءولىپ كەتىپتى.

ادامنىڭ باسىنا سالماس شەرلى اڭگى­مەنىڭ ۇزىن-ىرعاسى وسى!

ەل اۋزىنداعى اڭىز­­عا قاراعاندا, اعا­يىن­دى گازدا­نوۆ­تار­عا ور­ناتىلعان ەسكەرت­كىشتى سول جىلدارى راسۋل عامزاتوۆ كەلىپ كورىپ, قايعى مەن مۇڭعا تولى الگى وقيعانى ەستىپ, قاتتى تەبىرەنسە كەرەك. سونىڭ اسەرىمەن كۇڭىرەنە وتىرىپ, قالا­مىن قانعا مالعانداي كۇي كەشىپ, «جۋراۆلي» دەيتىن ولەڭ­دى جازىپتى.

ىلە راسۋل اقىننىڭ شاندوز جەتەۋگە ار­نالعان بۇل ولەڭى ناۋم گرەبنەۆتىڭ ورىس تىلىن­دەگى اۋدارماسىمەن «نوۆىي مير» جۋرنالىندا باسىلادى. سوڭىنان ول جۋرنال ايگىلى ءانشى مارك بەرنەستىڭ كوزىنە تۇسەدى. بەرنەستىڭ ءوزى دە سوعىستىڭ نە ەكەنىن جاقسى بىلەتىن, ونىڭ تاۋقىمەتى مەن ازابىن ءبىر كىسىدەي تارتقان جان ەكەن. ول وزىنە سونشالىقتى ۇناعان راسۋلدىڭ الگى ولەڭىنە ءان جازىپ بەرۋدى ءوتىنىپ, سىرلاس دوسى, كومپوزيتور يان فرەنكەلگە ۇسىنىسپەن شىعادى.

ارادا ەكى اي وتكەن سوڭ ءاننىڭ العاشقى نۇسقاسى دايىن بولعانىن ايتىپ, فرەن­كەل بەرنەسكە حابار بەرەدى. بەرنەس اۋى­رىپ جۇرسە دە وزگە شارۋانىڭ ءبارىن تاس­تاپ, دەرەۋ كومپوزيتوردىڭ ۇيىنە جە­تەدى.

جالپى, بەرنەس مىنەزى قاتتى, كۇيرەۋىك سەزىمگە, اياۋشىلىق احۋالعا بەرىلە قويا­تىنداي ادامدار سويىنان ەمەس ەكەن. بىراق تىڭداعان جاننىڭ كوكەيىندە ءبۇر جارعىزعان فرەنكەلدىڭ تۇڭعيىق ليريكاسى – راسۋلدىڭ جۇرەك قىلىن شەرتكەندەي الاۋلى سوزدەرىمەن ۇلاسا مايەكتەلگەنىن ۇعادى. ول سونىڭ الدىندا جەتى ازاماتتىڭ قازا بولعان وقيعاسىن دا ەستىگەن ەكەن. سوندىقتان دا ءوزىنىڭ ىشتەي كوكسەگەن ويى مەن وبرازدىڭ تۇتاسا شىققانىن بارشا جان-تانىمەن سەزىنەدى. ءاننىڭ العاشقى نوبايىن فرەنكەلدىڭ ايتۋىمەن تىڭداپ وتىرعان ساتتە بەرنەس ەگىلىپ تۇرىپ جىلاپ جىبەرىپتى.

وكپەسى قابىنىپ, جازىلماس جامان دەرتكە ۇشىرعان بەرنەس ءومىرىنىڭ تىم از قالعانىن بىلەدى ەكەن. سوسىن دا ول بۇل ءان ءوزىنىڭ اقىرعى دەمى, ەلىمەن قوشتاسۋ سازى بولارىن سەزىپ, دوستارىن اسىقتىرا تۇسەدى. ءوزى دە مازاسىز تولقۋ ۇستىندە وسى ءاندى جازۋعا دايىندالادى. بۇل كەزدە ءانشىنىڭ قۋاتى مۇلدەم السىرەپ, ازەر قوزعالاتىن جاعدايدا ەكەن. سولاي بولا تۇرا, بالاسى ونى قولتىعىنان سۇيەمەلدەپ, 1969 جىلدىڭ 8 شىلدەسىندە مۋزىكا جازاتىن ستۋدياعا الىپ بارادى.

ارقانى كەڭگە سالىپ اسىقپاي جۇرەتىن بۇرىنعىداي ۋاقىت جوق, ءومىر قۇرعىرى ساعاتتىڭ سىرتىلىنداي ولشەۋلى بوپ قالدى, قايتالاپ ايتۋعا دا, وڭدەۋگە دە شاما كەلمەيدى. سوندىقتان بەرنەس ءاندى جالعىز دۋبلمەن جازدىرىپ شىعادى.

قازىرگى تەلەديدار مەن الەۋمەتتىك جەلىدە بەرنەس ايتىپ جۇرگەن «جۋراۆلي» ءانى سول كەزدە جازىلىپ الىنىپ قالعان جالعىز نۇسقا ەكەن.

ارادا نەبارى ءبىر اي وتكەن­دە – سول جىلدىڭ 16 تامى­­زىندا بەرنەس دۇنيەدەن وتەدى. جينالعان جۇرت سۇيىكتى ءانشىسىن ءوزى ايتقان وسى سوڭعى انىمەن اقىرعى ساپارىنا شىعارىپ سالادى.

كەيىنگى جىلدارى ء«جۋراۆ­ليدى» ءبىراز انشىلەر رەپەرتۋارلارىنا قوسىپ, ەل ىشىنە كەڭىنەن تاراتىپ جىبەرەدى. الايدا بارشا بوياۋىمەن, ناقىشىنا كەلتىرىپ مارك بەرنەس شىرقاعان العاشقى نۇسقاسى كەيىنگى انشىلەرگە ەتالون بولىپ قالسا كەرەك.

قازىر دە پاتريوتتىق الۋان ءىس-شارا كەزىندە بۇل ءان شارىقتاي قالسا – جۇرت قول شاپالاقتاپ, ورىندارىنان تۇرىپ قۇرمەت كورسەتەتىندەرىنە ءوزىمىز دە كۋا بولعانبىز.                

* * *

ءبىز تىلگە تيەك ەتىپ وتىرعان, وزەكتى ورتەگەندەي وكىنىشتى وسى ءۇش جاعداي دا ومىردە بولعان وقيعالار ەكەنىن جوعارىدا وقىرمانعا ەسكەرتتىك.

پەندە بولعان سوڭ – «اناۋ امەريكا­لىق­تار سەكىلدى سوڭعى ەكى جاعدايدا ءبىزدىڭ ەلدە دە كەنجە ۇلداردى وبەكتەپ امان الىپ قالسا عوي شىركىن» دەپ قيالدايدى ەكەنسىڭ. امال قانشا, ولاي بولماپتى! كەڭەستىڭ كەرزى ەتىكتى كەڭكەلەس يدەولوگياسى ۇستەمدىك قۇرعان ءبىزدىڭ قوعامدا ونداي كىسىلىك ويدىڭ بىردە-ءبىر ازاماتتىڭ باسىنا كەلمەگەنىنە قىنجىلاسىڭ دا قوياسىڭ!

الىبەك اسقاروۆ,

جازۋشى