كوللاجدى جاساعان – امانگەلدى قياس, «EQ»
ەلىمىزدە قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل, بىراق ءتىل توڭىرەگىندەگى كولەڭكەلى ماسەلەلەردەن ارىلا الماي كەلەمىز. نەگە؟ قازاق ءتىلى اقپاراتتىق-تەحنولوگيالىق تۇرعىدا قارىشتاپ دامىعان بۇگىنگى قوعامنىڭ ادىمىنا ىلەسە الماي كەلە مە, الدە ءتىلدىڭ يەسى – ءبىزدىڭ قاتەلىگىمىز بار ما؟ ارينە, ەكىنشىسى. قازاق ءتىلى – قاي عاسىرعا اپارىپ, قاي سالاعا, قاي دامۋعا سالساڭ دا ساۋىرىنا قامشى سالدىرمايتىن جۇيرىك ءتىل. قازاق ءتىلى – ەش مۇراگەرىن ءسوز تابا الماي داعداراتىنداي جاقتان جاڭىلتىپ, سوزدەن ءسۇرىنتىپ, تىلدەن توسىلتپايتىن قۇنارلى قاسيەتكە يە.
...بەس-التى جىل بۇرىن ەكى ايەلدىڭ اڭگىمەسىن ەرىكسىز تىڭداۋعا ءماجبۇر بولدىم, تىڭداماس پا ەدىم, ەگەر تاقىرىپ تىلگە قاتىستى بولماعاندا. «اۋىلدان كوشىپ كەلگەن سوڭ بالامدى ورىس سىنىپقا بەردىم, تەك قازاقتىلدى بالام قاتتى قينالدى, جىلادى. «بالانى قيناپ قايتەسىڭ, قازاق سىنىپقا بەرسەيشى» دەگەن اقىلماندار از بولعان جوق, تىڭدامادىم. قازاق ءتىلى نە ءۇشىن كەرەك, تەك وسەك پەن كەرىس ءۇشىن عانا كەرەك!» دەگەن كەلىنشەكتىڭ ورەكپىگەن: «بۇگىندە بالام ماسكەۋدە وقيدى, ماعان ورىس سىنىپقا بەرگەنىم ءۇشىن العىس ايتادى, جان-جاعىما بالالارىڭدى ورىس مەكتەپكە بەرىڭدەر دەپ ايتىپ جۇرەمىن» دەگەن ءسوزى جادىمدا ساقتالىپ قالىپتى. وزگە ەمەس ءوز پەرزەنتىن قورلاۋى مەن مەنسىنبەۋىنىڭ زورى بۇدان اسىپ نە بولسىن...
ءتىل دامۋىنىڭ, قولدانىس كوكجيەگى كەڭەيمەۋىنە اسەر ەتۋشى ەڭ باستى ىقپال – سىرتقى ساياسي كۇش دەسەك, ەكىنشى اسەر – ەل ىشىندەگى الا-قۇلا ۇستانىم, شالاجانسار اۋدارما, شەتتەن كەلگەن اعايىندار ءتىلى مەن اسسيميلياتسيا.
مىسالى, ءبىز اۋىزەكى تىلدە ءوزارا جانە وتباسىندا, قوعامدا دۇكەندى ماگازين, شاشتارازدى پاريكماحەرسكايا, اۋرۋحانانى بولنيتسا, ەمحانانى پوليكلينيكا, ءدارىحانانى اپتەكا, كىتاپحانانى بيبليوتەكا, ءجۇزىمدى ۆينوگراد دەپ قازاقشا اتاۋى بولا تۇرا وزگە تىلدەگى نۇسقاسىن ايتامىز, بالالاردى «ماگازينگە بارىپ كەلشى» دەپ جۇمسايمىز. وسىلايشا, ءبىز ءوز قولىمىزبەن انا ءتىلىمىزدى تۇنشىقتىرىپ, وزگە ءتىلدىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتۋگە ۇلەس قوسىپ كەلەمىز, بالالاردىڭ ساناسىنا وزگە ءتىلدى شەگەندەپ ءسىڭىرىپ ءجۇرمىز. ولار ەسەيگەن سوڭ ء«بىز ءجۇزىم دەپ ەشقاشان ايتقان دا, ەستىگەن دە جوقپىز, كىشكەنتايىمىزدان ەستىپ وسكەنىمىز ۆينوگراد» دەمەسىنە كىم كەپىل؟ ال «بيبليوتەكا» ءسوزى توركىنىن ءدىني ۇعىم حريستيان ءدىنىنىڭ كيەلى كىتابى – بيبليادان الاتىنىن ەسكەرە بەرمەيمىز.
سونداي-اق انا ءتىلدىڭ ابىرويىن كوشەلەردەگى الاباجاق اۋدارمالاردان بايقاۋعا بولادى. شىندىعىندا كوشەدەگى اۋدارما – مەملەكەتتىڭ ساۋاتى مەن مادەنيەتىنىڭ كورسەتكىشى, ال تۇرعىندار ءۇشىن ءتىل ۇيرەنۋدىڭ مەكتەبى. ورىس, اعىلشىن, تۇرىك تىلىندەگى جارنامانىڭ دۇرىس بولۋىن باستى نازاردا ۇستاپ, قازاق تىلىندەگى نۇسقانى بەيشارا كۇيدە دولبار-ءدۇبارا ەتىپ جازا سالاتىنى وكىنىشتى. اقتاۋ قالاسىندا «تسەنتر پروداج اۆتوموبيلەي س پروبەگوم» – ء«جۇرىسى بار كولىكتەردى ساتۋ ورتالىعى» دەپ باقىرايتىپ جازىلعان جارناما الەۋمەتتىك جەلىدە تۇرعىندار تاراپىنان نەشە رەت سىنعا ىلىكسە دە تاپجىلمادى, قور بولىپ تۇرعان قازاق ءتىلىنىڭ مۇڭى, ابىرويى قۇزىرلى ورگان تاراپتان ەشكىمگە شىبىن شاققان قۇرلى اسەر ەتكەن جوق. ء«جۇرىسى بار كولىك» دەگەندى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ بۇل ءبىر عانا دەرەك, اۋدارماعا, اسىرەسە كوشەلەردەگى جارناماعا قاتىستى مىسالدى مىڭداپ كەلتىرۋگە بولادى.
قازاقتىڭ بايىرعى ءتىلى قازىر تۇرىكمەنستان, وزبەكستان, قاراقالپاقستان, يران جانە وزگە دە ەلدەردەن كوشىپ كەلۋشىلەردىڭ اسەرىمەن ۇلكەن وزگەرىسكە ءتۇسىپ جاتىر. «اپاي ارلىقالام اكەل دەدى» دەگەن باستاۋىش سىنىپتا وقيتىن قىزىنىڭ سوزىنە تۇسىنبەي سىنىپ جەتەكشىسىنە حابارلاسىپ اپايىنىڭ ءتۇرلى-ءتۇستى قارىنداش سۇراتقانىن انىقتاعان انا, كىتاپتاعى ءسابىز سۋرەتىنىڭ استىنداعى بەس ءارىپتى توركوزدى ء«سابىز» دەپ تولتىرعان سوڭ, ء«سابىز ەمەس, اپاي باسقاشا ايتتى» دەپ جىلاعان بالاسى ءۇشىن ۇستازىنان ونىڭ ء«سابىز ەمەس گەشىر» دەگەن جاۋابىن ەستىگەن اكە... ءتىل توڭىرەگىندە اتا-انا مەن بالا ءبىر-ءبىرىن ۇعىنا المايتىن دارەجەگە جەتتىك. وتىرمىز, ءجۇرمىزدى «وتىرىق, جاتىرىق, جۇرىك» ىعىستىرسا, وتكەن نەمەسە ءدال قازىرگى ءساتتى كەلەر شاقپەن سويلەۋ «سانگە» اينالعان. مىسالى, «كەلە جاتىر ەدىم, الدىمنان كورشىم شىقتى, ول مەنى تانىماي, الدە بايقاماي ءوتىپ كەتتى» دەگەندى, «مەن كەلە جاتامىن, الدىمنان كورشىم شىعادى ي ول مەنى تانىماي, بايقاماي ءوتىپ كەتەدى» دەپ سويلەۋ قانشالىقتى دۇرىس؟
قازاق ءتىلى – قازاق ۇلتىنىڭ ءتۋابىتتى تاريحي ءتىلى. ءبىز ونى وزگە ۇلتتان بارىمتالاپ مەنشىكتەگەن جوقپىز نەمەسە بەرىدە قولدان جاساپ, يەلەنگەن جوقپىز, تابيعاتتىڭ, تاعدىردىڭ ءوزى تابىس ەتكەن تارتۋ-ءتىل. وتە باي, قۇنارلى ءتىلدىڭ قادىر-قاسيەتىن ءبىلۋ, ونى كۇندەلىكتى ساۋاتتى قولدانۋ, ۇرپاققا ۇيرەتۋ – ءار قازاقتىڭ مىندەتى, سوندىقتان ءتىلدى وگەيسىتپەۋدى اركىم وزىنەن, وتباسىنان باستاۋ كەرەك. كوشەدە, اۋلادا ويناپ جۇرگەن قاراكوزدەردىڭ كوبىنىڭ وزگە تىلدە سويلەيتىنى جان اۋىرتادى, بۇل ماڭىزدى ۇلتتىق ماسەلە ەكەنىن اتا-اناسى بىلسە عوي دەيسىڭ.
ءتىلدى تۇقىرتقىسى كەلگەن الدەبىر سىرتقى كۇشتەرگە ءبىز ىشكى تۇتاستىقپەن, ىشكى تەگەۋرىنمەن تويتارىس بەرە الامىز, اسىل ءتىلىمىزدى ءوزىمىز مانسۇقتاساق وزگەگە وكپە قانداي؟
ماڭعىستاۋ وبلىسى
