– داۋرەن ابەن ۇلى, پرەزيدەنت ق.توقاەۆ «بۇل ماڭىزدى ءىس-شارانىڭ الماتىدا ۇيىمداستىرىلۋىنىڭ سيمۆولدىق ءمانى بار» دەپ ايتتى. ازەربايجان-ارمەنيا كەلىسسوزدەرى ۇدەرىسىنىڭ ەلىمىزدە ءوتۋىنىڭ ەلىمىز ءۇشىن قانداي تيىمدىلىگى بار؟
– «كورشىڭ تىنىش بولسا, كوڭىلىڭ دە تىنىش» دەگەن ءسوز بار. ازەربايجان دا, ارمەنيا دا بىزگە بوتەن ەلدەر ەمەس. مەن كەڭەس وداعى قۇرامىندا بىرگە بولعان كەشەگى جاقىنداستىعىمىزدى عانا مەڭزەپ تۇرعان جوقپىن. ازەربايجان – باۋىرلاس تۇركىتىلدەس ەل, ستراتەگيالىق ارىپتەسىمىز, قازاقستانمەن قاتار تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى. ارمەنيا بولسا, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمى ارقىلى ءبىزدىڭ اسكەري-ساياسي وداقتاسىمىز جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق كەڭىستىگىندەگى ەكونوميكالىق سەرىكتەسىمىز. سوندىقتان وسى ەكى ەلدىڭ اراسىندا بەيبىتشىلىكتىڭ ورناۋى, قارىم-قاتىناستىڭ رەتتەلۋى ەلىمىزدىڭ مۇددەسىنە سايكەس كەلەدى. ياعني ءبىزدىڭ رەسمي بيلىك تە, حالقىمىز دا الىس-بەرىسىمىز بەرىك ورنىققان قوس ەلدىڭ ءبىر-بىرىنە كوز الارتىپ, قارۋ كەزەنبەۋىن, قىرعي-قاباق سوعىسپاۋىن تىلەيدى. ويتكەنى ديپلوماتيالىق ارەكەتتەر ءوز جەمىسىن بەرمەي, ازەربايجان مەن ارمەنيا تاتۋلاسپاي, وڭتۇستىك كاۆكاز قايتادان قاقتىعىس وشاعىنا اينالسا, ونىڭ جالىنى باسقا ايماقتى دا شارپۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار ەگەمەن ەل بولعالى بەرى قازاقستان ءبىرتالاي مەملەكەتارالىق نەمەسە ىشكى ساياسي ۇدەرىستەرگە دانەكەر, بىتىمگەر رەتىندە قاتىسىپ, وڭ ناتيجەلەرگە جەتكەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. ونىڭ ىشىندە, قاراباق ماسەلەسىنەن باسقا, تاجىكستانداعى ازاماتتىق سوعىس, قىرعىزستانداعى ساياسي داعدارىس, يران يادرولىق باعدارلاماسى, تۇركيا-رەسەي كيكىلجىڭىن اتاپ وتۋگە بولادى. مۇنداي بەلسەندى سىرتقى ساياسات ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق بەدەلىن ارتتىرۋمەن قاتار قازاقستاننىڭ گەوستراتەگيالىق جاعدايىن, گەوساياسي سۋبەكتىلىگىن نىعايتادى, الەمدىك قاۋىمداستىقتاعى ءرولىن كۇشەيتەدى. توقەتەرىن ايتقاندا, وڭتۇستىك كاۆكازداعى بەيبىتشىلىككە قوسقان ۇلەسىمىز ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزدى قامتاماسىز ەتۋگە سەپ بولادى.
– ازەربايجان-ارمەنيا ەلدەرى اراسىنداعى بەيبىت كەلىسىم ايماقتىڭ گەوساياسي احۋالىنا قانشالىقتى ناتيجە بەرەدى؟
– قانداي ايماقتا بولسىن ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلعان مەملەكەتارالىق جانجالداردىڭ اياقتالۋى, بەيبىت ومىرگە كەلۋى وڭىردەگى گەوساياسي احۋالدىڭ جاقسارۋىنا, قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى جاعدايدىڭ تۇراقتالۋىنا اكەلەدى. سوندىقتان ازەربايجان مەن ارمەنيانىڭ 80-جىلداردان بەرى سوزىلىپ كەلە جاتقان قارۋلى قاقتىعىسقا نۇكتە قويۋعا باعىتتالعان قادامدارىن, ولارعا كەلىسسوز الاڭىن ۇسىنىپ وتىرعان قازاقستاننىڭ باستاماسىن جاقسىلىقتىڭ نىشانى رەتىندە قابىلداۋىمىز قاجەت. بەيبىتشىلىك, تۇراقتىلىق جوق ايماقتاعى مەملەكەتتەر ءالسىز كەلەدى, اسىرەسە سىرتقى قاۋىپ-قاتەرگە, ىقپالعا ءتيىمدى تۇردە تويتارىس بەرە المايدى. جىلدار بويى داۋلاسىپ كەلە جاتقان ەكى تاراپ وسى جايتتى ءتۇسىنىپ, ساياسي ەرىك-جىگەر كورسەتىپ, ءوزارا بەيبىت كەلىسىمگە قول جەتكىزسە جانە ونى ەكى ەلدىڭ پارلامەنتتەرى ماقۇلداسا, وڭتۇستىك كاۆكازدىڭ اشىلىپ جاتقان مۇمكىندىكتەردى پايدالاناتىن ارىپتەستىك جانە ىنتىماقتاستىق ايماعىنا اينالاتىنىنا كامىل سەنەمىن. ارينە, بۇل ايماقتا, ەڭ الدىمەن, گرۋزيانىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە تاۋەلسىزدىگى مويىندالماعان ابحازيا مەن وڭتۇستىك وسەتيانىڭ مارتەبەسىن ايقىنداۋ سياقتى باسقا دا شەشىمىن تاپپاي تۇرعان داۋلى ماسەلەلەر بار. ازەربايجان مەن ارمەنيا كەلىسسوز ارقىلى قاراباق ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشە السا, ايماقتاعى ءبىر-بىرىمەن بىتە-قايناسىپ, جىلدان-جىلعا جالعاسىپ كەلە جاتقان وزگە دە جانجالدار دا بەيبىت شەشىمىن تابادى.
– وڭتۇستىك كاۆكازداعى تۇراقتى ءارى ۇزاقمەرزىمدى بەيبىتشىلىكتىڭ ايماق ەكونوميكاسىنا بەرەر تيىمدىلىگى جونىندە نە ايتاسىز؟
– ۇزاق جىلدار بويى ازەربايجان مەن ارمەنيا قارۋلى قاقتىعىستا جەڭۋ ءۇشىن ۇلتتىق رەسۋرستارىنىڭ كوپ بولىگىن اسكەري الەۋەتتەرىن كۇشەيتۋگە جۇمساپ كەلدى. جالپى سوعىس – كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن ۇلكەن شىعىن. دەگەنمەن بۇل جاعدايدا مۇنايعا باي ازەربايجان اسكەري تۇرعىدان دا, ەكونوميكالىق دامۋ جاعىنان دا بلوكادادا قالعان ارمەنيادان باسىپ وزدى. شەكارالىق قاقتىعىس توقتاپ, وڭىردە بەيبىتشىلىك ورناسا, ارمەن قاراي ەكى ەل قوردالانىپ قالعان ىشكى ماسەلەلەردى شەشۋگە, ءوزارا ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتۋعا مۇمكىندىك الار ەدى. ودان باسقا, باكۋ مەن ەرەۆان تبيليسيمەن سەرىكتەسىپ, وڭتۇستىك كاۆكازدىڭ ترانسپورتتىق-ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىراتىن وڭىرلىك جوبالاردى ىسكە اسىرا الادى, كورشىلەس تۇركيا, يرانمەن ساۋدا-ساتتىق, كولىك-لوگيستيكالىق, ينۆەستيتسيالىق جانە باسقا دا سالالار بويىنشا قارىم-قاتىناستى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزۋى مۇمكىن. ياعني شەكارالىق داۋ-داماي, اسكەري قاقتىعىستار ەلدىڭ مازاسىن الىپ, ەكونوميكالىق تۇرعىدان شىعىنعا باتىرۋمەن قاتار, وزگە دە كورشىلەرىڭمەن اراداعى قارىم-قاتىناسقا كەدەرگىسىن كەلتىرەتىنى انىق.
– كەيىنگى جىلدارى ترانسكاسپي كولىك باعىتى تۋرالى كوپ ايتىلا باستادى؟ ويتكەنى ۋكراينا-رەسەي قاقتىعىسىنا بايلانىستى وڭىردەگى ترانزيت ماسەلەسىندە كەدەرگىلەر پايدا بولدى. ارمەنيانىڭ ازىرگە ترانسكاسپي كولىك باعىتىنا ەش قاتىسى جوق ەكەنى بەلگىلى. بىراق ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر ناتيجەلى اياقتالسا, بولاشاقتا ارمەنيا اۋماعى اتالعان كولىك باعىتىنىڭ ءبىر تارماعى بولۋى مۇمكىن بە؟
– بالاما جۇك تاسىمالداۋ باعىت-باعدارلارىن دامىتۋ قاجەتتىلىگىن ءبىزدىڭ ەل ۋكراينا-رەسەي قاقتىعىسىنا دەيىن دە, كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنان بۇرىن دا تۇسىنگەن. بىراق ول ءۇشىن بىرەسە ەكونوميكالىق مۇمكىندىك, بىرەسە ساياسي ەرىك-جىگەر جەتپەدى. قازىرگى كۇردەلى گەوساياسي جاعدايدا وڭتۇستىك كاۆكاز ورتالىق ازيانى ەۋروپا ەلدەرىمەن بايلانىستىراتىن كوپىرگە اينالدى. سوندىقتان وسى ايماق ەلدەرىمەن بىرلەسىپ ترانسكاسپي ءمۋلتيمودالدى كولىك ءدالىزىن دامىتۋ قازاقستاننىڭ مۇددەسىنە سايكەس كەلەدى جانە ارمەنيانىڭ بۇل جوباعا قاتىسۋى كوپ لوگيستيكالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە سەپتىگىن تيگىزەر ەدى. وسى ورايدا ارمەنيا «بەيبىتشىلىك توعىسى» ينفراقۇرىلىمدىق جوباسىن ۇسىنعانىن, ال ازەربايجان زانگەزۋر ءدالىزى جوباسىن قولداپ وتىعانىن بىلەمىز جانە وسىعان بايلانىستى ەكى تاراپ اراسىندا كەلىسپەۋشىلىك تۋىنداپ وتىر. ترانسكاسپي كولىك باعىتى تولىققاندى جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن وعان قاتىساتىن ءاربىر تاراپتىڭ ۇلتتىق مۇددەسى ەسەپكە الىنۋعا ءتيىس. ارمەنيا ءوز اۋماعى ارقىلى وتەتىن بارلىق ينفراقۇرىلىم ەرەۆاننىڭ ەگەمەندىگى مەن يۋريسديكتسياسىندا بولۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى جانە بۇل تالاپ ورىندى كورىنەدى. ءوز كەزەگىندە ارمەنيا بيلىگى ەل ارقىلى وتەتىن كولىك-كوممۋنيكاتسيا جەلىسىنىڭ, ادامداردىڭ, كولىكتەردىڭ جانە جۇكتەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن جوعارى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. ءبىر-ءبىرىنىڭ مۇددەسىن سىيلاعان جاعدايدا عانا وڭتۇستىك كاۆكاز ايماعىنىڭ مەملەكەتتەرى ءوزارا ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى ىلگەرىلەۋگە, ايماقتىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ىسكە اسىرۋعا جان-جاقتى مۇمكىندىك الادى.
– دەليميتاتسيا جانە دەماركاتسيا ماسەلەسىندە ارمەنيا حالقى, اسىرەسە وپپوزيتسياسى ەل ۇكىمەتىنىڭ شەشىمىمەن كەلىسپەي مىڭداعان ادام كوشەگە شىعىپ, ۇكىمەت باسشىسى پاشينياننىڭ كەتۋىن تالاپ ەتتى. سوعان قاراعاندا ارمەنيا ۇكىمەتى تىعىرىققا تىرەلگەن سياقتى. بۇل كەلىسسوزدەر ءالى ۇزاققا سوزىلادى دەگەن ءسوز بە؟
– قازاقستاننىڭ تاجىريبەسى كورسەتىپ وتىرعانداي, مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ەڭ الدىمەن, شەكارا ماسەلەلەرىنىڭ تۇبەگەيلى شەشىلگەنىن تالاپ ەتەدى. سوندىقتان ازەربايجان مەن ارمەنيا ءوزارا بەيبىتشىلىك پەن سەنىم ورناتۋ ءۇشىن دەليميتاتسيا جانە دەماركاتسيا بويىنشا كەلىسسوز باستادى. ەكى تاراپتىڭ ۋاعدالاستىعىنا وراي مەملەكەتارالىق شەكارا 1991 جىلعى الماتى دەكلاراتسياسىنىڭ نەگىزىندە كەڭەس وداعى كەزىندەگى رەسپۋبليكاارالىق اكىمشىلىك شەكاراعا سايكەس كەلتىرىلۋگە ءتيىس. ازەربايجانعا قايتارىلىپ جاتقان ءتورت ەلدى مەكەن سول ەلگە تيەسىلى, بىراق سوعىستىڭ اتى سوعىس قوي, اتالعان اۋىلداردان باسقا دا داۋ تۋدىرىپ وتىرعان ەلدى مەكەندەر, ونىڭ ىشىندە ەكسكلاۆتار بار. قارۋلى قاقتىعىس سالدارىنان تۋىنداعان جاعدايدى شەشۋ وڭايعا سوقپايدى, كوپ ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى, سوندىقتان كەلىسسوز سوزىلىپ كەتۋى دە عاجاپ ەمەس.
– دەمەك ەكى تاراپ ەندىگى بەيبىت كەلىسىمگە كەلەتىن كەز جەتكەن سياقتى...
– دۇرىس ايتاسىز, ارمەنيا حالقىنىڭ ءبىر بولىگى رەسمي ەرەۆان جاساپ جاتقان قادامدارمەن كەلىسپەي نارازىلىق ۇيىمداستىرىپ جاتىر. دەگەنمەن ەل بولاشاعىن ويلاعان بيلىك باسىنداعى قايراتكەرلەر ارمەنيا مەملەكەتىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن بەيبىتشىلىكتەن باسقا بالاما جوعىن جاقسى تۇسىنەدى. ەڭ باستىسى, ەكى ەل قول قوياتىن بەيبىت كەلىسىم حالىقارالىق قۇقىققا, ونىڭ ىشىندە كۇش قولدانباۋ, ەگەمەندىكتى قۇرمەتتەۋ, شەكارالاردىڭ مىزعىماستىعى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعى قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن ءادىل قۇجات بولۋى كەرەك.
– ارمەنيا 1990 جىلدان بەرى ءوز باقىلاۋىندا ۇستاپ كەلگەن ءتورت اۋىلدى ازەربايجانعا بەرۋىن ارمەنيالىق بيلىكتىڭ ۇزاق جىلدار بويعى اسكەري قاقتىعىستاردان شارشاۋى دەپ قابىلداۋعا بولا ما؟
– سوعىستان ەكى تاراپ تا شارشادى. ازەربايجان نەگىزگى ماقساتىنا جەتىپ, قاراباقتى ازات ەتتى. شۇعىل قاجەتتىلىك تۋىنداماسا, اسكەري ارەكەتتەردى جاعاستىرۋعا مۇددەلى ەمەس. ال ارمەنيانىڭ قارۋلى قاقتىعىستى جالعاستىرۋعا شاماسى دا, قاۋقارى دا جوق. ەرەۆان كەلىسسوزدەن باس تارتسا, وڭتۇستىك كاۆكازدا جاڭا شيەلەنىس باستالاتىنىن جاقسى تۇسىنەدى, ال سىرتتان ونى قولدايتىن, اسكەري كومەك كورسەتەتىن مەملەكەتتىڭ تابىلۋى ەكىتالاي. سونىمەن قاتار قازىرگى جاعدايدا ارمەنيا ەكونوميكاسى ازەربايجانمەن باستالۋى مۇمكىن قارۋلانۋ جارىسىن كوتەرە المايدى. وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرە وتىرىپ, ارمەنيا بەيبىتشىلىك جولىن تاڭدايدى دەپ ەسەپتەيمىن. ارينە, كەلىسسوزدەر بارىسىندا قيىندىق تۋىندايدى, شەكارالىق قاقتىعىستار بولۋى مۇمكىن, بىراق ولار تولىق اۋقىمداعى سوعىسقا اينالۋ قاۋپى تومەن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
جاسۇلان سەيىلحان,
«Egemen Qazaqstan»
