تىرشىلىگىن تىلشىلىكپەن ورگەن جۋرناليستيكانىڭ ءبۇتىن ءبىر بۋىنى, قولىنا قالام ۇستاعان ۇلكەن-كىشى مەرەيلى بەلەسىنە ۇلكەن شىعارماشىلىق ورلەۋمەن جەتكەن تالعات ايتباي ۇلىنىڭ قولتاڭباسىن جازباي تانيدى. تامىرىڭدى تارىلتاتىن تاۋەلدىلىكتەن ادا, جالعاندىقتى جانى قالامايتىن كەيىپكەرىمىز زامان رەڭى قالاي وزگەرسە دە, ىشكى تازالىعىڭدى ساقتاي ءبىلۋ ازاماتتىق ورە ەكەنىن ايتۋمەن كەلەدى.
«جازۋ ادامى ۇنەمى ىزدەنىستە ءجۇرۋ كەرەك», دەيدى قالامگەر. ول ءۇشىن اسقان بايقامپازدىق, تاپقىرلىق كەرەك-اق. تالعات اعامىز دا ءدال سونداي. جازۋشىنىڭ اۋزىنان ەستىگەن مىنا ءبىر وقيعا ءبىزدى ەرىكسىز تامساندىردى. ناعىز جۋرناليست وسىنداي بولۋى كەرەك قوي دەپ وي تۇيدىك.
كەيىپكەرىمىزدىڭ «حالىق كەڭەسى» گازەتىندە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىندە جۇرگەن كەزى. اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسىندا حاتشىلىق قىزمەت اتقاراتىن تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بازارحان رۇستەمباەۆ حابارلاسىپ, جۋالىدا باۋىرجان مومىش ۇلىنا ارنالعان مۋزەي اشىلاتىنىن, ەلدەگى اعايىن جەرلەس ءجۋرناليستىڭ سول ءىس-شارادا بوي كورسەتكەنىن قالاپ وتىرعانىن ايتىپ, بىرگە بارىپ كەلۋگە قولقا سالادى. ءىنى-دوسىنىڭ ءسوزىن جىقپاعان ءارى باتىر رۋحىنا تاعزىم ەتۋدى پارىز ساناعان تاكەڭ دە تۋعان جەرگە تارتىپ وتىرادى. جولدىڭ قيىندىعى عوي, ەرتە جولعا شىققاننىڭ وزىندە جۋالىعا جەتكەندە ءىس-شارا اياقتالىپ, ەلدىڭ كوبى تاراپ كەتىپتى. كەشىگىپ جەتكەن ەكەۋى مۋزەيدى كورىپ شىققان سوڭ كىدىرمەستەن اۋدان اكىمى ەركىنبەك سولتىباەۆتىڭ ۇيىنە بارادى. كەڭ داستارقان تورىندە شەرحان مۇرتازا مەن جۇبايى ءماريا اپامىز, اسكەري عالىم, پولكوۆنيك كيم سەرىكباەۆ, باقىتجان مومىش ۇلى مەن زەينەپ احمەتوۆا جەڭگەمىز وتىرادى.
ەسىكتەن سالەم بەرە ەنگەن ىزەتتى ءىنىسىن شەراعاڭ قۋانا قارسى الىپ: «بۇگىن بۇل ۇيگە تالعات ءوز اياعىمەن كەلىپ تۇر. ەندى ءبىر ون جىلدان كەيىن مۇنى شاقىرىپ كەلتىرە المايسىڭدار», دەپ ارقاسىنان قاعىپتى. ءسويتىپ, الدىنا تارتىلعان باستىڭ قۇلاعىن كەسىپ الىپ, ارامىزداعى كىشىمىز سەنسىڭ عوي دەپ ءىزباسار ىنىسىنە ۇسىنۋدى دا ۇمىتپاپتى. تالعات ايتباي ۇلى سوندا شەراعاڭ بەرگەن قۇلاقتىڭ ءبىر شەتىنەن كىشكەنە تىستەپ, قالعانىن اپپاق قاعازعا وراپ, كوستيۋمىنىڭ وڭ قالتاسىنا سالىپ الىپتى. ەمەن-جارقىن كۇيدەگى وتىرىستا ايتىلعان باسقا دا اسەرلى اڭگىمە اعامىزدىڭ جادىندا جاقسى جۇپتالىپتى.
قىزىق-دۋمان ەرتەسى كۇنى جالعاسىپ, تاعى ءبىر يگى ءىس-شارانىڭ بەل ورتاسىندا جۇرەدى. ساپاردىڭ ءۇشىنشى كۇنى «بولشەۆيك» ۇجىمشارىن ۇزاق جىل باسقارىپ, زەينەت دەمالىسىنا شىققان ابىلدابەك قويباقوۆتىڭ شاڭىراعىندا قوناق بولادى. اۋىل شەتىندە, تاۋ بوكتەرلەي ورنالاسقان الگى ءۇيدىڭ اۋلاسىندا نە وسپەيدى دەيسىز؟ الما اعاشىنىڭ جيىرمادان استام ءتۇرى, المۇرت, ورىك, الحورى, شيە, ءجۇزىم, ءتىپتى دولاناعا دەيىن جايقالىپ تۇر. كەلگەن قوناقتارعا اسەم باعىن ماقتانىش سەزىممەن ارالاتىپ جۇرگەن ءۇي يەسىنىڭ ەڭبەكقورلىعى ەرەكشە ءتانتى ەتىپ, ءوزىن ءباز ءبىر يران باقتىڭ اراسىندا جۇرگەندەي كۇي كەشەدى.
سونىمەن, نە كەرەك, ساپاردىڭ بەسىنشى كۇنى قۇلان جەرىندە جالعاسادى. كوكدونەن اۋىلىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنا قانىق تاكەڭ سەرىكتەرىنە سول توپىراقتان شىققان تۇعىرلى تۇلعالار تۋرالى اڭگىمەلەپ, كيەلى جەرگە تابان تىرەيدى. اسىرەسە 1971 جىلى تالانتتى كومپوزيتور, وسى اۋىلدىڭ تۋماسى مەلس وزبەكوۆتى العاش كورگەن ءساتى كوڭىلىندە سايراپ تۇرعانىن سەزدىرەدى.
قىسقاسى, مۋزەيدىڭ اشىلۋىنا قاتىسا ساپ الماتىعا قايتامىن دەگەن كەيىپكەرىمىز جامبىل جەرىندە بەس كۇن ايالدايدى. قالتاسىندا شەراعاڭ بەرگەن قارا قويدىڭ قۇلاعى... قاسىندا بازارحان رۇستەمباەۆ. كولىك سونىكى. ء«بىر كۇندە بارامىز دا, قايتامىز دەپ اتتانىپ ەدىك, تۋعان جەر ءتوسىن بەس كۇن شارلادىق», دەپ كۇلە ەسكە الادى سول كەزدى. الماتىعا كەلگەندە اسپاندا تىكۇشاقتار شەرۋى سالتانات قۇرىپ, جەڭىس كۇنى تويلانىپ جاتقان ءسات ەكەن. قىرقىنان شىعۋعا ءتيىس ءسابيى مەن جاس بوسانعان كەلىنشەگىن دە ۇمىتىپ, اعاسىمەن بىرگە بەس كۇن, بەس ءتۇن جۇرگەن بازارحانعا, ارينە, كەلىنشەگى رەنجيدى, كوزىنە جاس الىپ اعاسىنا مۇڭ شاعادى. اعاسى ىنىسىنە اراشا ءتۇسىپ, تۋعان جەردى ارالاۋعا سەبەپكەر بولعان جايدى ايتادى. تالعات اعامىز دا وسىناۋ قىزىققا تولى جولساپاردان نە ءتۇيدى دەيسىز عوي؟
«بولشەۆيك» ۇجىمشارىنداعى 25 سوتىق اۋلاسىن عاجاپ باققا اينالدىرعان تاباندى جاننىڭ ەڭبەگى «حالىق كەڭەسى» گازەتىنە جاريالانعان ماقالاسى ارقىلى جالپاق جۇرتقا تارادى. اراعا تاعى ءبىراز ۋاقىت سالىپ كومپوزيتور مەلس وزبەكوۆ تۋرالى «انىمەن الديلەگەن ازامات كوز جۇمدى. ال كوڭىلدە ءبىز وعان سوڭعى قۇرمەتىمىزدى كورسەتە المادىق-اۋ دەگەن وي قالدى» دەيتۇعىن سىرشىل سەزىمگە تولى ەسسەسى جازىلدى. تاعى ءبىراز جىلدان سوڭ «ۇلان» گازەتىنە اۆتوردىڭ ابىلدابەك قويباقوۆ جونىندە «ارتىندا اۋىل قالدىرعان» دەگەن ءبىر بەتتىك ماقالاسى جاريالاندى. ماقالادا ۇجىمشاردىڭ 60 جىلدىق تاريحىنداعى باسقارعان جالعىز قازاق باسشىنىڭ تاباندى ەڭبەگى, تەرىس وزەنىنە ۇلكەن كوپىر سالىپ كوپتىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەنى, جاڭا اۋىلدىڭ قازىعىن قاققانى, ەكى قاباتتى ەڭسەلى مەكتەپ تۇرعىزىپ, جاس ۇرپاققا جارقىن كۇندەر سىيلاعانى, ارتىنا قالدىرعان ودان باسقا دا شاراپاتتى ىستەرى, الگى شارۋاشىلىقتى قالاي ميلليونەر ۇجىمشارعا اينالدىرعانى, قايراتكەر ازاماتتىڭ حالىقشىلدىعى مەن ونەگەلى ءومىر جولى تۋرالى سىر شەرتىلگەن. ماقالا سوڭىندا ءوزى ىرگەتاسىن قالاعان «جاڭا تەرىس» اۋىلى ابىلدابەك اۋىلى دەپ اتالسا, قالاي جاراسار ەدى دەگەن وي تاستايدى.
جامبىل جەرىندەگى ساۋلەلى ساپاردى تۇيىندەگەن تاعى ءبىر ماقالا وسىدان ەكى جىل بۇرىن جارىق كوردى. بۇل شىندىقتىڭ شىراقشىسى بولىپ وتكەن شەراعاڭ تۋرالى. تاقىرىبى – «قارا قويدىڭ قۇلاعى». داستارقان باسىندا شەراعاڭ ۇسىنعان قارا قويدىڭ قۇلاعىنان باستاۋ الاتىن اسەرلى دۇنيە كوڭىل كوگىن تەربەيدى. ءبىر عاجابى, اعاسى ۇسىنعان قارا قويدىڭ قۇلاعى ءدال وسى كۇنى دە تالعات اعانىڭ شاڭىراعىنداعى كىتاپ سورەسىندە تاس بولىپ كەۋىپ قالعان كۇيدە ساقتاۋلى تۇر.
قاراپ وتىرساڭىز, ءبىر ساپاردىڭ ناتيجەسىندە جازىلعان ءتورت بىردەي ماقالا. تورتەۋىندە ءتورت ءتۇرلى وقيعا, سان الۋان سەزىم ورنەگى. استە قالامگەردىڭ شەبەرلىگى, ءوز ەرەكشەلىگى دەگەنىمىزدىڭ ءبىر مىسالى وسى شىعار. تىلشىلىكتىڭ اۋىلىنا ات بايلاعان جاستارعا قاراتىپ: «بۇل دا – ءبىر ارتىمىزدا قالاتىن ءىز. ومىردە ەشتەڭە ەلەۋسىز وتپەيدى. جادىڭدا ءتۇيىپ جۇرسەڭ, جازىلاتىن دەر كەزى كەلەدى», دەپ تولعانادى قالامگەر.
قالامى ارقىلى تالاي تاعدىرعا اراشا تۇسكەن تالعات ايتباي ۇلى قاي كەزدە دە اقيقاتتى اسقاقتاتىپ كەلەدى. ال جانكەشتىلىكپەن 24 جىلدان بەرى شىعارىپ كەلە جاتقان «جىل – ون ەكى اي» جۋرنالى – بالالار ادەبيەتىنە جاسالعان ايرىقشا قامقورلىق. سول سەكىلدى جەلتوقسان قاسىرەتى تۋرالى ماتەريال ىزدەگەن جان ونىڭ وتىز بەس جىل بويى ۇزبەي جالعاستىرىپ كەلە جاتقان «الماتى. 1986. جەلتوقسان» ايعاق-كىتاپتارىنا جۇگىنەتىنى ايدان انىق. جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىق ەڭبەك جولىندا ۇلت باسپاسوزىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى سايراپ جاتىر.
ورتا مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن ەڭبەك جولىن تۋىپ-وسكەن جۋالى اۋدانىنداعى اباي اتىنداعى ورتا مەكتەپتە ينتەرنات تاربيەشىلىگىنەن باستاعان ول 1975 جىلى اسكەري مىندەتىن وتەگەننەن كەيىن وسى مەكتەپتە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پاندەرىنەن ساباق بەردى. قازمۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە وقي ءجۇرىپ, قازاق راديوسىنىڭ جاستار مەن بالالارعا حابار تاراتاتىن رەداكتسياسىندا رەداكتور قىزمەتىن اتقاردى. 1980 جىلدىڭ قاراشا ايىنان باستاپ رەسپۋبليكالىق «قازاقستان پيونەرى» (قازىرگى «ۇلان») گازەتىندە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, جاۋاپتى حاتشى, قازاقستان جازۋشىلار وداعى جانىنداعى «اۋدارما» القاسىندا اعا رەداكتور, الماتى وبلىستىق تەلەديدارىندا ساياسي شولۋشى, «حالىق كەڭەسى» گازەتىندە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, جاستاردىڭ رەسپۋبليكالىق «اراي-زاريا» جۋرنالىندا جاۋاپتى حاتشى, باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارعان. 1997 جىلى «توعاناي ت» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىن قۇرىپ, ديرەكتورى, 2001 جىلدان باستاپ جارىق كورەتىن «جىل – ون ەكى اي» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى قىزمەتىن جەمىستى جالعاستىرىپ كەلەدى.
العاشقى اڭگىمەلەرى وقۋشى كەزىندە وقىرمانعا جەتتى. بەلگىلى كينورەجيسسەر ا.شاجىمبايمەن بىرىگىپ «بايتەرەك», «باربول» دەرەكتى فيلمدەرىنىڭ ستسەناريىن جازىپ, ەكرانداعان. كينورەجيسسەر و.سارباسوۆپەن «جامبىل» دەرەكتى ءفيلمىن تۇسىرگەن. «نان مەن تەر» (1998), ء«ان الەمىنىڭ ابيىربەگى» (1998) سىر-سۇحبات كىتاپتارى, «مىڭ ءبىر كۇن, مىڭ ءبىر ءتۇن» («تىسياچا ودين دەن, تىسياچا ودنا نوچ») رومانى قازاق, ورىس تىلىندە (اۋدارعان ن.كەنجەعۇلوۆا) جارىق كوردى (2000). ت.ايتباي ۇلى – سونىمەن بىرگە «قازاعىم دەگەن ءبىز بارمىز» رومانى, «ايتپاي قويدى-اۋ دەمەڭىز» پۋبليتسيستيكالىق كىتابى, «ەل جانە مەن» ەسسەلەر جيناعى, جولبارىس بي تۋرالى «اڭىز بوپ جەتكەن ابىز» تاريحي رومان-ەسسەسىنىڭ اۆتورى. ونىڭ ادەبي جازباشىلىعىمەن ايگىلى ۇجىمشار قۇرىلىسىنىڭ ارداگەرى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى نۇسىپبەك اشىمباەۆتىڭ ومىرباياندىق «عاسىرعا ۇلاسقان عۇمىرىم», اكادەميك راحىمجان ەلەشەۆتىڭ تاعدىرىنا قاتىستى «سىرىمدى ءوزىم ايتامىن...» مەمۋارلىق روماندارى, جۋالى اۋدانىنداعى «بولشەۆيك» ۇجىمشارىن كوركەيتكەن توراعاسى ابىلدابەك قويباقوۆتىڭ «ۇرپاعىما وسيەت» كىتابى وقىرمان قولىنا ءتيدى. اباي اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ تۇلەكتەرى, ۇستازدارى تۋرالى ء«بىر اۋىلدىڭ تۇلەپ ۇشقان جاستار ەدىك» كىتابىن ءوز قارجىسىنا شىعارىپ, تەگىن تاراتقان. جازۋشىنىڭ اۋدارۋىمەن, تىكەلەي قارجىلاندىرۋىمەن پۋبليتسيست-جازۋشى ۆ.ميحايلوۆتىڭ «حرونيكا ۆەليكوگو دجۋتا» كىتابى « ۇلى جۇتتىڭ جازبالارى» دەگەن اتپەن وقىرمانعا جول تارتتى (1992). ە.ۇسەنباەۆ, م.احمەتپەن بىرلەسىپ جازعان «جەرى, سۋى دۋالى – جۋالى» تاريحي تانىمدىق كىتاپتىڭ دا اۆتورى. «جىل – ون ەكى اي» جۋرنالى بالالار باسىلىمدارى اراسىندا قازاقستان جۋرناليستەر اكادەمياسىنىڭ «التىن جۇلدىز» بەلگىسىن (2007), جىل سايىنعى ۇلتتىق قوعامدىق سىيلىق «التىن جۇرەك» ديپلومىن (2009) يەلەندى. «الماتى 1986 جەلتوقسان» توپتاما كىتاپتارىنىڭ 17 تومىن قۇراستىرىپ, ەلگە ۇسىنعان. مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا وسى كىتاپتاردىڭ العاشقى 4 تومى «جەلتوقسان كوتەرىلىسى» دەگەن اتپەن جارىق كوردى. ت.ايتباي ۇلى «جەلتوقسان» ايعاق-كىتاپتارى ءۇشىن قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ ك.قازىباەۆ اتىنداعى سىيلىعىن العان. ول – جۋالى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. قالامگەردىڭ ەڭبەگى باعالانىپ جاتسا, مەرەي ەمەس پە؟ تالعات اعامىزدىڭ قالامىنان الداعى ۋاقىتتا وقىرمانىن قۋانتاتىن تالاي شىعارما جازىلاتىنى انىق.
الماتى
