– ايبەك ارقاباي ۇلى, شاقىرتۋىمىزدى قابىل الىپ, ستۋديامىزعا كەلگەنىڭىزگە العىس ايتامىز. سوڭعى كەزدەرى ەلىمىزدە كوپتەگەن اۋقىمدى وقيعا بولدى. ءسىزدىڭ دە جاۋاپكەرشىلىگى مول قىزمەتكە كەلگەنىڭىزدەن بەرگى 3 ايداي ۋاقىت وسى وقيعالارمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. سۇحباتىمىزدى ءدال قازىرگى وزەكتى ءارى اۋقىمدى ماسەلە – سۋ تاسقىنىنان باستاساق. سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەندەرگە قاتىستى مەملەكەت باسشىسى «ەشكىم نازاردان تىس قالمايدى» دەپ اتاپ ايتتى. ناقتى نە ىستەلدى, قىسقاشا توقتالىپ وتسەڭىز؟
– بۇل الاپات تاسقىننىڭ زاردابىن جويۋ ماسەلەسى پرەزيدەنتتىڭ جەكە باقىلاۋىندا. مەملەكەت باسشىسى بۇگىنگە دەيىن ارنايى شتابتىڭ 4 جينالىسىن وتكىزدى, اپات بولعان ايماقتارعا ءوزى باردى, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ناقتى كومەك الۋىن قاداعالاپ وتىر.
ارنايى قۇرىلعان وڭىرلىك كوميسسيالارعا زارداپ شەككەن ايماقتار تۇرعىندارىنان 24 835 ءوتىنىش تۇسكەن. بۇگىنگە دەيىن 18 642 وتباسى 7 ملرد تەڭگەدەن استام سوماعا بىرجولعى تولەم الدى. مال باسىنىڭ شىعىنىنا بەرىلەتىن تولەم كولەمى 919 ملن تەڭگەدەن استى. سۋ استىندا قالعان 9 403 تۇرعىن ءۇي تەكسەرىلىپ, 6 828 نىساندى باعالاۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى.
جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە, تۇرعىن ءۇيدى قالپىنا كەلتىرۋگە 710 ملن تەڭگەدەن استام قاراجات ءبولىندى. اتالعان كومەك 568 وتباسىن قامتىدى. اقمولا, اقتوبە, قوستاناي, قاراعاندى, پاۆلودار وبلىستارىندا تاعى 95 وتباسىنا قيراعان باسپانالارىنىڭ ورنىنا ۇيلەر مەن پاتەرلەر بەرىلدى.
قازىر جالعاسىپ جاتقان زالالدى وتەۋ جۇمىستارى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ, ۇكىمەتتىڭ قاتاڭ باقىلاۋىنا الىنعان. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن زارداپ شەككەن ازاماتتارعا جان-جاقتى كومەك پەن قولداۋ كورسەتىلەدى.
جالپى العاندا, تاسقىن سالدارىمەن كۇرەس اياسىندا پرەزيدەنتىمىز قازىرگە دەيىن ۇكىمەت پەن اكىمدىكتەرگە 74 ناقتى تاپسىرما بەردى, ونىڭ ءاربىرىنىڭ ساپالى ورىندالۋىن قاداعالاۋ – ءبىزدىڭ مىندەتىمىز.
– اپات ايتىپ كەلمەيدى. جالپى, وسى سۋ تاسقىنىنان قانداي ساباق الدىق؟
– تاسقىننان قانداي ساباق الدىق دەگەنگە قاتىستى بىرنەشە فاكتوردى اتاپ وتەيىن. قازىر تاسقىن سالدارىمەن كۇرەسۋ, ونىڭ زاردابىن جويۋمەن قاتار الداعى ۋاقىتتا مۇنداي اپاتتاردى بولدىرماۋدىڭ قامىن جاساۋ وتە ماڭىزدى.
بىرىنشىدەن, بۇل – كەيىنگى 80 جىلدا بولماعان تابيعي اپات. شىندىعىنا كەلسەك, وتىز جىل ىشىندە عىلىمي ساراپتاما ءارى بولجام جاساۋ جۇيەسى, ونىڭ ىشىندە اپاتتاردى بولجاۋ, ولاردىڭ الدىن الۋ جۇيەسى قاراۋسىز قالعان. يرريگاتسيالىق ينفراقۇرىلىم جۇيەسى ەسكىرگەن. مەملەكەت باسشىسى وسىعان قاتىستى ەلىمىزدىڭ 11 ايماعىندا 20 جاڭا سۋقويماسىن سالۋعا, 15 سۋقويماسىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋگە شەشىم قابىلدادى. بارلىق اپات تۇرلەرىنە بايلانىستى عىلىمنىڭ ۇلەسىن كوبەيتۋ, قاتەردىڭ الدىن الۋ, بولجام جۇمىستارىنا دەن قويۋىمىز كەرەك.
ەكىنشىدەن, قازىر جەر شارىنىڭ ءار تۇكپىرىندە كليماتتىڭ وزگەرۋىنىڭ سالدارىنان ءتۇرلى تابيعي اپات جيىلەپ كەتكەنىن ەسكەرىپ, ءبىز دە كەز كەلگەن تابيعاتتىڭ توسىن ارەكەتىنە دايىن بولۋىمىز قاجەت. وسى ورايدا, توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ قۇرىلىمىندا تابيعي جانە تەحنوگەندىك اپاتتاردىڭ الدىن الۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن ارنايى ۆەدومستۆو قۇرىلعانى وتە ماڭىزدى.
ۇشىنشىدەن, پرەزيدەنت ايتقانداي, بۇل – سۋ شارۋاشىلىعىن قايتا قۇرۋ, ياعني الاپات تاسقىننىڭ سالدارىن ەسكەرىپ, بۇعان دەيىن جىبەرىلگەن كەمشىلىكتەردى جويۋ, ولاردى قايتالاماس ءۇشىن قاجەت شەشىمدەر قابىلداۋ. قازىر بۇل باعىتتا تاسقىن مەن قۇرعاقشىلىق ماسەلەلەرىن رەتتەيتىن سۋ كودەكسىنىڭ جوباسى دايىندالىپ, توتەنشە جاعدايلارعا قاتىستى زاڭنامالىق وزگەرىستەر ازىرلەنىپ جاتىر.
تورتىنشىدەن, زارداپ شەككەن ازاماتتارعا كومەك بەرۋ مەحانيزمدەرىن جەتىلدىرۋ جانە وسى جۇمىستاردى باقىلاۋدا ۇستاۋ.
بەسىنشىدەن, ءبىر ەل, ءبىر جۇرت بولىپ قانداي دا قيىندىققا قارسى تۇرا الاتىنىمىزدى, بىرلىگىمىز جاراسقان ەل ەكەنىمىزدى تاعى كورسەتە الدىق. اپاتتىڭ الدىندا بارلىق ايماقتىڭ تۇرعىندارى ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي بىرىكتى. ەلدە قايىرىمدىلىق مادەنيەتى قالىپتاستى. تاسقىن جۇرگەن ايماقتارعا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن بارلىعى 50 مىڭنان استام ەرىكتى كومەككە كەلدى. ولاردىڭ كومەگىمەن قاراپايىم تۇرعىنداردان 10 مىڭ تونناعا جۋىق گۋمانيتارلىق كومەك جينالدى.
– سۋ تاسقىنى دەمەكشى, حالىقتى تاسقىن زاردابىنا ءبولىنىپ جاتقان قىرۋار قارجىنىڭ ءوز ورنىمەن جۇمسالۋى قاتتى الاڭداتادى. ونىڭ ۇستىنە, وتكەندە عانا وسى ماقساتقا بولىنگەن 1 ملرد تەڭگە قولدى بولدى دەگەن اقپارات تاراپ كەتكەنىن بىلەسىز. وسى اقپارات قانشالىقتى شىندىققا جاناسادى؟ پرەزيدەنت بارلىق شىعىننىڭ جۇمسالۋىنان حالىق حاباردار بولسىن دەپ تاپسىرما بەردى ەمەس پە؟ تاپسىرما قالاي ورىندالىپ جاتىر؟
– سۇراعىڭىز ورىندى. سەبەبى بۇل جەردە اقپاراتتى بۇرمالاۋعا جول بەرمەي, حالىققا شىنايى اقپارات بەرىپ وتىرۋ وتە ماڭىزدى. قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگى تاراتقان مالىمەتكە كەلسەك, «گيدروتەحنيكالىق نىساندارعا بولىنگەن قاراجاتتىڭ 1 ملرد تەڭگەسى جىمقىرىلدى» دەگەن اقپاراتتى كەيبىر ازاماتتار دۇرىس تۇسىنبەگەن سياقتى. راسىندا, بۇل قاراجات بۇدان بۇرىنعى جىلدارى بولىنگەن, گيدروتەحنيكالىق نىسانداردى جوندەۋ, بوگەتتەردى سالۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان. ياعني بيىلعى سۋ تاسقىنىنىڭ سالدارىمەن كۇرەسكە بولىنگەن قاراجات ەمەس. سوندىقتان ەلدى دۇرلىكتىرمەس ءۇشىن توتەنشە جاعداي كەزىندە كەز كەلگەن اقپاراتتى مۇقيات تەكسەرىپ الىپ, حالىققا تۇسىنىكتى تىلمەن تاراتۋ وتە ماڭىزدى.
سونداي-اق ازاماتتارعا ىڭعايلى بولۋى ءۇشىن ارنايى qoldau.gov.kz سايتى اشىلدى. سايتتا وتەماقى الۋ, زارداپ شەككەن تۇرعىن ۇيلەردى قايتا سالۋ بويىنشا ءوتىنىش قابىلداۋ فۋنكتسياسى بار.
وعان قوسا, بولىنگەن قاراجاتتى قاداعالاۋ ءۇشىن سايتتىڭ ىشىندە ارنايى پاراقشا اشىلادى. تاسقىننان زارداپ شەككەن ازامات ءوزىنىڭ اتى-ءجونى مەن جسن ەنگىزۋ ارقىلى كىرىپ, وزىنە تيەسىلى كومەك تۇرلەرى تۋرالى اقپارات الاتىن بولادى. بۇل فۋنكتسيا جاقىندا ىسكە قوسىلادى. وسىلايشا, ءاربىر ازامات وزىنە تيەسىلى كومەكتى باقىلاي الادى.
– بۇگىندە كوپشىلىكتى ايرىقشا الاڭداتىپ وتىرعانى – شەتەلدەن قايتارىلعان اكتيۆتەر, قارجى ماسەلەسى. بىراق جۇرتتىڭ كوكەيىندە «قايتارىلعان قاراجات حالىق يگىلىگىنە شىنىمەن باعىتتالىپ جاتىر ما؟» دەگەن ساۋال بار. وسى قاراجات ماقساتتى تۇردە جۇمسالىپ جاتىر ما؟
– ارينە, حالىقتىڭ باقىلاۋى ورىندى. بۇل قاراجاتتى قايتارۋداعى باستى ماقسات – ونى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق اينالىمىنا ءتۇسىرۋ, الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ. قازىرگى كەزدە زاڭسىز اكتيۆتەردى قايتارۋدان تۇسكەن قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگى پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن 62 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسىنا جۇمسالدى. بۇل — 76 مىڭنان اسا وقۋشىنى مەكتەپپەن قامتاماسىز ەتۋ دەگەن ءسوز. ونىڭ جارتىسىنان استامى قولدانىسقا بەرىلدى, جىل سوڭىنا دەيىن تاعى 25 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى اياقتالادى. كەلەسى جىلى قوسىمشا 20 مەكتەپ سالىنادى.
تاعى ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. قايتارىلعان 180 ميلليارد تەڭگە شاماسىنداعى قارجى تۇرعىندارعا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن ليزينگكە الۋعا, ايماقتارداعى اۆتوبۋس پاركتەرىن جاڭارتۋعا, وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا جانە جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيە بەرۋگە باعىتتالدى.
الماتى قالاسىنداعى قايتارىلعان جەر تەلىمدەرىنىڭ بىرىندە 240 ورىندىق بالاباقشا سالىناتىن بولدى. ايتا بەرسەك, مۇنداي مىسال كوپ. مەملەكەتكە قايتارىلعان حالىق قازىناسى ەلىمىزدىڭ مۇقتاجدىقتارىنا جۇمسالىپ جاتىر. ونىڭ بارلىق تەتىگى «زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋ تۋرالى» زاڭدا جازىلعان. بۇل ەلىمىزدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان تاجىريبە ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. قازىر بۇل تاجىريبەنى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار دا, سەرىكتەس ەلدەر دە قۇپتاپ وتىر.
زاڭسىز اكتيۆتەردى قايتارۋ ءىسى بۇدان ءارى دە جالعاسادى. ەلدىڭ اۋزىنان جىرىلعان قارجىنى قايتارۋ تەتىگى ءالى دە جەتىلدىرىلۋ ۇستىندە. سوندىقتان قايتارىلعان كاپيتال كولەمى دە ارتا بەرەتىنى ءسوزسىز.
– ايبەك ارقاباي ۇلى, ەندىگى سۇراق – ءتىل ماسەلەسى. ەلىمىزدە تىلگە قاتىستى قانداي دا ءبىر ءتۇيىنى تارقاماعان ماسەلە بار ما؟
– مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى پرەزيدەنتىمىزدىڭ ۇستانىمى بەلگىلى. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى – ناعىز ءتىل جاناشىرى. سوندىقتان پرەزيدەنتىمىزدىڭ ساياساتى – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋىنا ناقتى ىسپەن قولداۋ كورسەتۋ, بۇل سالادا قانداي دا ءبىر ارانداتۋعا جول بەرمەۋ.
قادىر اقىن ايتپاقشى, ءبىز ءوز ءتىلىمىزدى قۇرمەتتەۋگە مىندەتتىمىز, ال وزگە ءتىلدىڭ ءبارىن بىلۋگە ۇمتىلۋىمىز كەرەك. قازاقتىڭ قازاقشا عانا سويلەمەي, ورىسشا, اعىلشىنشا, قاجەت بولسا, باسقا تىلدەردى جەتىك مەڭگەرۋى – ۇلتىمىزدىڭ ارتىقشىلىعى. ءال-فارابي بابامىز 70 ءتىل بىلگەن دەسەدى, سونىڭ ارقاسىندا ول تەلەگەي تەڭىز ءبىلىم جينادى, الەمنىڭ «ەكىنشى ۇستازى» اتاندى.
ەلىمىزدە ەشكىمدى سويلەيتىن تىلىنە بايلانىستى كەمسىتۋگە, قۋدالاۋعا نەمەسە قانداي دا ءبىر قىسىم جاساۋعا جول بەرىلمەيدى. بۇل – مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭى اتا زاڭدا جازىلعان نورما. دامىعان ەل بولامىز دەسەك, بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان كونستيتۋتسيا نورمالارىن قاتاڭ ساقتاۋىمىز كەرەك.
جاۋاپتى ورگانداردىڭ زەرتتەۋلەرىنە سايكەس قازىر ەلدەگى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن ازاماتتار سانى 81 پايىزدان اسقان. قانشا ءتىل بىلسەڭ, سونشا الەمگە ەسىك اشىلادى دەيدى. پرەزيدەنت جاستاردىڭ دا بىرنەشە تىلدە سويلەيتىنىن ايتىپ, ولارعا سەنىم ارتىپ وتىر. دەمەك بۇل – ءوز ءتىلىڭدى قۇرمەتتەپ, وزگە ءتىلدىڭ ءبارىن ءبىل دەگەن ۇستانىم. بىراق, تاعى قايتالايىن, ءبىز ورىسشا, اعىلشىنشا نەمەسە وزگە تىلدەردى ۇيرەنگەندەر, ول تىلدەردى قولداناتىندار ءۇشىن قۋانباساق, قارسى ەمەسپىز.
ەلىمىزدە كوپتەگەن ەتنوس وكىلدەرى تۇرادى. بۇعان سەبەپكەر بولعان تاريحي وقيعالار بەلگىلى. قازىر ءتىل ماسەلەسىن كۇردەلەندىرىپ, ءتىپتى ساياسي ويىنعا اينالدىرعىسى كەلەتىندەر دە بار. ماسەلەن, ەلىمىزدە تىلگە قاتىستى جۇرتتى داۋرىقتىرىپ, ۇلت بولاشاعىنا قاۋىپ توندىرەتىن ماسەلە تۋدىرىپ جۇرگەندەردى بايقايمىز. بۇل – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزگە كەرى اسەر ەتەتىن جايت. قاي تۇرعىدان قاراساق تا, تىلدىك ماسەلە نازىك, اسا جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى.
ەلىمىز – كوپتىلدى مەملەكەت. ياعني بۇل جەردە قازاق, ورىس تىلدەرىنىڭ قاتار قولدانىلۋىندا ەشبىر قاتەلىك جوق. جالپى, ەلىمىزدە مەملەكەتتىك تىلگە, ونىڭ قولدانىلۋ اياسىنىڭ كەڭەيۋىنە ايرىقشا ءمان بەرىلەدى. بىراق بۇل – ەلىمىز بۇگىنگى تاڭدا جۇرگىزىپ وتىرعان اسا استارى تەرەڭ ساياسات. ناقتى فورمۋلاسى – كوپتىلدى قوعام, جالعىز مەملەكەتتىك ءتىلى بار ەل! ياعني ونىڭ ماڭىزدى كومپونەنتى – تىلدىك توزىمدىلىك, جاڭاشا ايتساق, تىلدىك تولەرانتتىلىق. ەلدىڭ باياندى بولاشاعى دەگەن قاستەرلى ىستە قانداي ماسەلە بولسىن سابىرمەن, اقىلعا سالىپ شەشەتىن ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى ءۇشىن بۇل – قولدان كەلەتىن شارۋا. الدىڭعى بۋىننىڭ دا وسيەت ەتكەنى وسى.
بىلە بىلسەك, تىلدىك توزىمدىلىك – قالا بەردى مەملەكەتتىك, ياعني ەلدىك قاۋىپسىزدىگىمىزدىڭ كەپىلى. داۋرىقپا ايقاي, ءدال قازىر نە قىلسا دا بولا سالسىن دەگەن تالاپ مۇلدەم بۇرىس سالدارعا اكەلۋى مۇمكىن.
مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, قازاق ءتىلى تۇبىندە ۇلتارالىق تىلگە اينالادى, ول كۇن ءتىپتى دە الىس ەمەس. قازىردىڭ وزىندە انا تىلىمىزدە ەركىن سويلەيتىندەر قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. جاقىندا عانا اسسامبلەيا سەسسياسىندا انا تىلىمىزدە سويلەپ قانا قويماي, ونى ناسيحاتتاپ, تاراتۋدا ناتيجەلى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن بىرقاتار وزگە ۇلت وكىلدەرى اتاپ ءوتىلدى. ءبىز ءتىلىمىزدى ۇيرەنۋگە ۇمتىلعان ءاربىر ازاماتتى باۋىرىمىزعا تارتساق, قالعاندارىنا – سول ساباق. ولاردىڭ ىنتا-جىگەرىن ارتتىرا تۇسەمىز. ولار مەملەكەت تىلىندە سويلەۋدىڭ الەۋمەتتىك ليفت, جەكە مۇمكىندىكتەر ەكەنىنە كوز جەتكىزەدى. ءتىل ساياساتىنىڭ باياندى بولۋىنا سول يگى. ءبىز مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسى ودان ءارى كەڭەيە بەرۋىن قامتاماسىز ەتەمىز.
قازاقشا ەركىن, جاتىق سويلەيتىن وزگە ەتنوس وكىلدەرى كوپ. ەلگە تانىمال شىعارماشىلىق وكىلدەرى, دەپۋتاتتار, جۋرناليستەر — ماكسيم روجين, ناتاليا دەمەنتەۆا, اننا دانچەنكو, گەننادي شيپوۆسكيح سياقتى قازاق ءتىلىنىڭ ناسيحاتىن ارتتىرىپ, دامۋىنا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن ازاماتتار بارشىلىق. وسىنداي بەدەلدى ازاماتتار – بىرنەشە ءتىل بىلسەڭ كەم بولمايسىڭ دەگەننىڭ دالەلى.
ءبىزدىڭ قوعام زاڭ مەن تارتىپكە باعىنۋعا ءتيىس. كونستيتۋتسيا, زاڭدارمەن بەكىتىلگەن تالاپتار مۇلتىكسىز ورىندالۋى قاجەت. وسى رەتتە مەملەكەتتىك ورگاندار, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى, باسقا دا مەكەمەلەر بولسىن ازاماتتار ءوتىنىش جاساعان تىلدە ساپالى قىزمەت ەتۋى كەرەك.
قوعامدا تىلگە قاتىستى ارانداتۋلار بولعان جاعدايدا ەلىمىزدىڭ ءار ازاماتىنا ەسكەرتىپ ايتارىمىز – ارانداتۋعا قوسىلماڭىزدار. بىرنەشە ءتىلدى مەڭگەرۋ كەرەك, قازاق حالقى ءاردايىم ساۋاتتى بولسىن دەگەن ۇستانىمدامىز ءارى ءتىلدى ساياسي ماسەلەگە اينالدىرۋعا قارسى ەكەنىمىزدى اشىپ ايتامىن.
ويتكەنى ءتىل تاقىرىبى — كوپتەگەن مەملەكەت اراسىندا, قازىرگىدەي اۋمالى-توكپەلى زاماندا قاقتىعىستارعا سەبەپ بولىپ وتىرعان باستى فاكتورلاردىڭ ءبىرى. سوندىقتان بەيبىت بولاشاق ءۇشىن نەنىڭ دۇرىس, نەنىڭ بۇرىس ەكەنىنە ناقتى كوز جەتكىزبەي تۇرىپ, ءتۇرلى ارانداتۋعا قوسىلماۋدى سۇرايمىز. مۇنداي ارانداتۋشىلار زاڭ بويىنشا جاۋاپ بەرەتىن بولادى.
– پرەزيدەنت ءبىر سوزىندە ء«بىز زەينەتكە شىعامىز, قازاقستان جاستارعا قالادى» دەدى. مەملەكەت باسشىسى ايتپاقشى, قازاقستان كەلەر ۇرپاققا مۇرا ەكەنى انىق. سەبەبى ەلىمىزدىڭ بولاشاعى كادردىڭ كاسىبيلىگىنە تاۋەلدى. وسى رەتتە مەملەكەتتىك اپپاراتتا ساپالى كادر تاپشى ما؟ بۇل ماسەلەنىڭ قانداي شەشىمى بار؟
– ساپالى كادرلار ءبىر كۇندە ءوسىپ شىقپايدى. بۇل باعىتتا جۇيەلى ءارى ۇزاق جۇمىس اتقارۋىمىز قاجەت. بەس جىلدان بەرى پرەزيدەنتتىك جاستار كادر رەزەرۆى ىسكە قوسىلدى. سول ۋاقىتتان بەرى 289 رەزەرۆشى ءتۇرلى سەكتورلاردا, 3-ەۋى «ا» كورپۋسىنداعى, 36-سى ساياسي لاۋازىمداعى قىزمەتكە تاعايىندالدى. بۇدان بولەك, رەزەرۆتەگى جاس ازاماتتار پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ تا سايلاندى. بيىلدان باستاپ وڭىرلىك كادرلىق رەزەرۆتەر قۇرىلا باستادى.
سونداي-اق مەملەكەتتىك گرانتپەن وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىن ۇزدىك تامامداعان تۇلەكتەردى ەندىگى جەردە بايقاۋدان تىس مەملەكەتتىك قىزمەتكە تارتۋدى جولعا قويدىق. بىلتىر 120 ۇزدىك تۇلەك مەملەكەتتىك قىزمەتكە ورنالاستى. جالپى, ءبىر ماماندى وقىتىپ شىعارۋعا كەمى 5 جىل كەرەك بولسا, كاسىبي مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر بۋىنىن تاربيەلەپ شىعۋعا ودان ەكى ەسە, ءتىپتى ودان دا كوپ ۋاقىت كەرەك.
ەڭ باستىسى, ءبىلىمدى, بىلىكتى ازاماتتاردىڭ مەملەكەت ىسىنە بەلسەندى ارالاسۋىن ارتتىرىپ, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە قويىلاتىن تالاپتاردى پرەزيدەنت ايتقان «ادال ازامات» تۇجىرىمداماسىنا ساي جەتىلدىرۋ ۇستىندەمىز.
وسى ورايدا, مەن ءوز قۇزىرىمداعى مەكەمەگە قاتىستى ايتايىن. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرمالارى نەگىزىندە مەملەكەتتەگى كادر ساياساتىنا مەريتوكراتيا مەحانيزمدەرىن ەنگىزۋدى قولعا الدىق. قازىر قابىلەتتى ادامداردى ىرىكتەۋ ۇدەرىسىن اۆتوماتتاندىرۋ جۇيەسى ىسكە قوسىلدى. كادرلاردى ىرىكتەۋ, تاعايىنداۋ, وقىتۋ, قىزمەتكەرلەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ باعىتىنداعى ۇزدىك الەمدىك تاجىريبەلەر زەردەلەنىپ, زاماناۋي تاسىلدەر ەنگىزىلىپ جاتىر.
مەملەكەتتىك ساياسي قىزمەتشىلەردى تاعايىنداۋ ۇدەرىسى قايتا پىسىقتالۋ ۇستىندە. قولدانىستاعى تارتىپكە سايكەس مەملەكەتتىك ورگاندار پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە ساياسي لاۋازىمعا تاعايىنداۋعا ءبىر عانا كانديداتتى ۇسىناتىن. بۇل ءتاسىل, ءوز كەزەگىندە, ورتالىقتىڭ ۇزدىك ۇمىتكەردى انىقتاپ, دۇرىس تاڭداۋ جاساۋىنا مۇمكىندىك بەرمەيتىن. تاڭداۋ تەك ۇسىنىلعان كانديداتپەن شەكتەلەتىن.
بۇدان بىلاي ساياسي لاۋازىمدارعا تاعايىنداۋلاردى كەلىسۋ ۇدەرىسى كانديداتتاردىڭ جەكە جانە كاسىبي قۇزىرەتتەرىنىڭ نەگىزىندە قۇرىلعان رەيتينگ ارقىلى جۇرگىزىلەدى. بۇل رەيتينگ سانى شەكتەۋلى ازاماتتاردى عانا قامتىمايتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. الداعى ۋاقىتتا ءتاسىل تولىق اۆتوماتتاندىرىلادى, ياعني ادام فاكتورىنىڭ اسەرى ازايادى. ماقسات – ساياسي قىزمەتكە ناسىلىنە, تەگىنە, جىنىسىنا قاراماستان, ءبىلىمدى, بىلىكتى, ۋادەگە بەرىك, زاڭدى قۇرمەتتەيتىن ازاماتتاردى تارتۋ.
– وسى ورايدا, كوپتەن بەرى ويىمىزدا جۇرگەن ءبىر سۇراقتى قويساق. بىزدە ۇكىمەت مۇشەلەرى مەن اكىمدەر ءجيى اۋىسادى. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ الدە جەمقورلىققا قارسى كۇرەستىڭ ءبىر ءادىسى مە؟ الدە جۇمىسى ونبەگەن سوڭ شەنەۋنىكتەر كرەسلوسىن ءجيى بوساتاتىن بولىپ تۇر ما؟
– بۇل جەردە باسىن اشىپ ايتا كەتەتىنى, مەملەكەتتىك قىزمەتشى بولۋ, ونىڭ ىشىندە ساياسي قىزمەت اتقارۋ – ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ءارى زور سەنىم. سوندىقتان مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى كادرلىق وزگەرىستەر ءبىر كۇندە قابىلداناتىن شەشىم ەمەس ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك. ءاربىر تاعايىنداۋ كەزىندە قىزمەتشىلەردىڭ ىسكەرلىك قابىلەتى, ءتيىستى سالاداعى ءبىلىمى مەن تاجىريبەسى ەسكەرىلەدى.
وسى تۇرعىدا پرەزيدەنتتىڭ كادرلىق تاڭداۋى جەكە ادامعا دەگەن كوزقاراسىنا ەمەس, سول لاۋازىمدى اتقارۋعا كاسىبي بىلىكتىلىگى, تاجىريبەسى, ءبىلىمى جەتكىلىكتى مە, ەلگە ادال قىزمەت ەتۋگە دايىن با دەگەن ماسەلەلەرگە بايلانىستى. بايقاساڭىز, ساياسي قىزمەتتە بەلگىلى ءبىر كەسىمدى مەرزىم نەمەسە «كەپىل» جوق, قاتاڭ تالاپ ناتيجەسىندە ءوز جۇمىسىنا ادال, بىلىكتى كادرلار عانا سۇرىپتالىپ شىعادى.
مەملەكەت باسشىسى سوزدەرىندە قازاقستاندى وزىق ەلگە اينالدىرۋ جاي ۇران ەمەس, ناقتى جوسپار ەكەنىن اتاپ وتكەن. وسى ورايدا, ۇكىمەت الدىندا ماڭىزدى مىندەت قويىلعان – 2029 جىلعا دەيىن ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ كولەمىن ەكى ەسە ۇلعايتۋ قاجەت. ياعني ساياسي قىزمەتشىلەر وسى سياقتى ناقتى مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن تاعايىندالادى.
بىرىنشىدەن, پرەزيدەنتىمىز ەلىمىزدە بولىپ جاتقان بارلىق ماسەلەدەن حاباردار. بەلگىلى ءبىر كادرلىق شەشىم قابىلدانعاندا, ارينە, ەڭ الدىمەن سول سالاداعى ستراتەگيالىق ماقساتتاردىڭ ورىندالۋى باستى نازارعا الىنادى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر دەگەنىمىز – جالدامالى مەنەدجەرلەر. ءار كەزەڭ تالابىنا ساي قويىلعان ماقساتتار ورىندالعاننان كەيىن ونىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگى باسقا سالاعا باعىتتالۋى مۇمكىن.
ەكىنشىدەن, ءبىز دامۋ جىلدامدىعى اسا جوعارى, كۇن سايىن قىم-قۋىت وزگەرىس بولىپ جاتقان زاماندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. بۇل مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردەن شۇعىل وزگەرىستەرگە بەيىمدىلىكتى, جوعارى باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان بەلگىلى ءبىر سالاداعى كەزەكتى مەجەگە قول جەتكەننەن كەيىن كەلەسى مەجەنى باعىندىرۋ ءۇشىن باسقا دەڭگەيدەگى كاسىبي بىلىكتىلىك قاجەت بولۋى مۇمكىن. ەندەشە, وسىعان بايلانىستى ءتيىستى كادرلىق شەشىم قابىلدانۋى زاڭدى.
ال ءسىز ايتقان جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ماسەلەسى قاي زاماندا دا, قاي ەلدە دە وزەكتى. ونىمەن مەملەكەت, قوعام, ياعني ءبارىمىز جۇمىلا كۇرەسۋىمىز كەرەك. الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنسەك, جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ەشقاشان توقتاعان ەمەس. سول ءۇشىن بارلىق ۇدەرىستى تسيفرلاندىرۋ وتە وزەكتى. ماسەلە ونى ساپالى جۇرگىزۋدە. باستىسى, اكىمشىلىك قىزمەتشى بولسىن, ساياسي قىزمەتشى بولسىن بۇل دەرتتەن اۋلاق تۇرۋعا ءتيىس. ال ەگەر الدا-جالدا پەندەشىلىككە بوي الدىرسا, زاڭ تالابى بارلىعىنا بىردەي. لاۋازىمىنا قاراماستان كەز كەلگەن ازامات قولمەن ىستەگەنىن زاڭ بويىنشا موينىمەن كوتەرۋگە ءماجبۇر بولادى.
