بيىل داڭقتى تۇلعانىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولىپ وتىر. وسىعان وراي باتىر اۋىلىنا ساپار شەكتىك. جولباسشىمىز – اقكول اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, ارداگەر ۇستاز ەركىن داۋەش ۇلى. ول كىسىنىڭ جاسى 85-تە. بىراق تىڭ. زەردەسى مىقتى. وسىدان 40-50 جىل بۇرىنعى وقيعالاردى كەشە كورگەندەي ايتىپ بەرەدى. اسىرەسە ەركىن اقساقال وسى وڭىردەن شىققان تۇلعالاردى ۇلىقتاۋعا ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىرىپ ءجۇر. ماسەلەن, بەلگىلى جازۋشى جايىق بەكتۇروۆتىڭ ەسىمىن تۋعان جەرىندە ارداقتاۋعا 17 جىلىن ارناپتى.
– وسى باعىتتا الدىما ەكى ماقسات قويدىم, – دەيدى اقساقال.
– ءبىرىنشىسى – جاكەڭدى ەلىمەن تانىستىرۋ, ەكىنشىسى – ونىڭ ەسىمىن ەل ەسىندە قالدىرۋ. وسى تاراپتا ءبىراز جۇمىس ىستەلدى. الدىمەن اقكول اۋدانى ورتالىعىنان جازۋشى اتىنا كوشە بەرىلدى. ودان كەيىن اۋدان ورتالىعىنداعى قازاق مەكتەبى ج.بەكتۇروۆتىڭ ەسىمىمەن اتالدى. قازىر بۇل – اقكولدەگى ەڭ ۇلكەن ءبىلىم ورداسى. وندا 800-گە جۋىق بالا وقيدى. قارىمدى قالامگەردىڭ 105 جىلدىعى اتاپ ءوتىلدى. ال 110 جىلدىعى جوعارى دەڭگەيدە تويلاندى. وعان استانا مەن قاراعاندىدان بەلگىلى اقىن-جازۋشىلار كەلىپ قاتىستى. وسى ءىس-شارالار ءبىر كۇندە ىسكە اسقان جوق. ءبىراز جىل تابانىمنان تاۋسىلدىم. قانشاما لاۋازىمدى شەنەۋنىكتىڭ الدىنان ءوتتىم. ۇسىنىسىمدى ايتتىم. بۇعان سول جىلدارداعى اۋداندى باسقارعان ازاماتتاردىڭ قوسقان ۇلەسى مول, – دەدى قارت ۇستاز.
اڭگىمە جول قىسقارتادى. بۇدان كەيىن قازىنالى قارت ارميا گەنەرالى س.نۇرماعامبەتوۆتىڭ ەسىمىن تۋعان جەرىندە ۇلىقتاۋعا كىرىسكەنىن ايتتى.
– تۋعان اۋىلعا ءجيى كەلەمىن. اراسىندا بۋرابايعا دا جولىم تۇسەدى. سوندا كولىكتە وتىرعان سەرىكتەرىمنەن ەڭبەك اۋىلى تۇسىنان ءوتىپ بارا جاتقاندا «بۇل كىمنىڭ اۋىلى؟» دەپ سۇرايمىن. كوبى باسىن شايقايدى. ساعادات اعانىڭ اۋىلى ەكەنىن بىلمەيدى. سودان كەيىن وسى اۋىلدىڭ تۇسىنا «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, حالىق قاھارمانى, تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى, ارميا گەنەرالى ساعادات نۇرماعامبەتوۆتىڭ تۋعان اۋىلى» دەپ جازىلعان بەلگى قويىلسا دەپ ويلادىم. وسىنى سول كەزدەگى اۋدان باسشىسى الپىسباي قايىرجانوۆقا ايتتىم. ول بىردەن قولداپ, تاسجولدىڭ ەكى جاعىنا باتىردىڭ ەسىمى جازىلىپ, سۋرەتى بەينەلەنگەن كورنەكى بيلبورد ورناتىپ قويدى, – دەدى اقساقال.
سويتكەنشە ءبىز دە اتالعان بەلگىنىڭ تۇسىنا كەلىپ, ەڭبەك اۋىلىنا بۇرىلدىق. بۇل ەلدى مەكەن باس شاھاردان 90 شاقىرىم قاشىقتا ورنالاسقان. استانا-بۋراباي اۆتوبانىنىڭ ءۇستى. سان ءتۇرلى كولىك اعىلىپ جاتىر. سونداي-اق اۋىل جانىنان «استانا-بۋراباي» باعىتىنداعى ەلەكتر پويىزى جۇرەدى. كوكتەمنىڭ اسەرى مە, اۋىل تابيعاتى ەرەكشە. قۇلپىرىپ تۇر. دالا گۇلدەرىنىڭ حوش ءيىسى مۇرىن جارادى. ىرگەدەن تىپ-تىنىق وزەن اعىپ جاتىر. ءبىز الدىمەن ات باسىن مادەنيەت ۇيىنە تىرەدىك. بۇدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن ەكى قاباتتى عيمارات كوزدىڭ جاۋىن الادى. ينە-جىپتەن جاڭا شىققانداي. وسىندا حالىق قاھارمانىنىڭ شاعىن مۋزەيى ورنالاسقان. مادەنيەت ءۇيىنىڭ ديرەكتورى اقىلبەك نۇرماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, مۋزەي 2020 جىلى اشىلعان. مۇراجاي جادىگەرگە باي دەۋ قيىن. ەڭ قۇندىسى – كەڭەس وداعى باتىرىنىڭ «التىن جۇلدىز» مەدالى. سودان كەيىن سوعىستا تۇتىنعان پلانشەتى مەن بەلبەۋى.
مايور س.ق.نۇرماعامبەتوۆ جانە كاپيتان پ.يششەنكو. بەرلين, 1945 ج.
«قازىر مۋزەي قورى تولىقتىرىلىپ جاتىر. ازىرگە قورىمىز از. سوعان قاراماستان مۋزەيگە كەلۋشىلەر كوپ. بىزدە ارميا گەنەرالىنىڭ اسكەري شەرۋگە كيەتىن كيىمى مەن قىسقى پالتوسى ساقتالعان. سونداي-اق قايراتكەردىڭ بالالىق شاعى مەن ەرلىك جولىن بەينەلەگەن سۋرەتتەرمەن تانىسۋعا بولادى. اسىرەسە سوعىس اياقتالعانداعى بەرليندە تۇسكەن فوتولارىنان كوپ سىر اڭعاراسىز. سونىمەن بىرگە ول كىسىنىڭ بالالارى, نەمەرەلەرىمەن تۇسكەن وتباسىلىق سۋرەتتەرى دە بار. كوزى تىرىسىندە باتىر تۋرالى ءبىراز كىتاپ جازىلدى. گازەت-جۋرنالعا دا كوپ ماتەريال شىقتى. سولاردى جيناقتادىق. ايتۋلى تۇلعا 2004 جىلى 80 جاسقا تولعاندا اۋىلعا كەلدى. جەرلەستەرىمەن كەزدەستى. اۋىل ونەرپازدارى شاعىن كونتسەرت قويدى. سوعان ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. وسى كەزدەسۋدەگى سۋرەتىن دە ءىلىپ قويدىق. جىل باسىنان بەرى مۋزەيدە ءتۇرلى ءىس-شارا ءوتتى. وعان مەكتەپ وقۋشىلارى بەلسەندى اتسالىستى», دەيدى ول.
س.نۇرماعامبەتوۆ 1924 جىلى 25 مامىردا وسى وكرۋگكە قاراستى قوسىم اۋىلىندا تۋعان. كەزىندە بۇل جەردى ءبىر قاۋىم ەل مەكەندەپتى. قازىر كونە جۇرتتاعى ەسكى زيراتتار عانا سول داۋىردەن سىر شەرتىپ تۇر. باتىر اتا-اناسىنان جاستاي ايىرىلىپ, اعاسى ساعيتتىڭ قامقورلىعىن كورىپ وسەدى. بولاشاق گەنەرال جاسىنان وقۋعا العىر بولادى. اۋدان ورتالىعىنداعى مەكتەپتە وقيدى. ەكى سىنىپتى ءبىر جىلدا ءبىتىرىپ, وزات وقۋشى اتانادى. مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن تۋعان اۋىلىندا ەسەپشى, كلۋب مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەگەن. 1942 جىلى 18 جاسقا تولعاننان كەيىن اسكەرگە الىنعان. تۇرىكمەنستاندا پۋلەمەتشىلەر دايىندايتىن ۋچيليششەنى ۇزدىك ءتامامداپ, ۆزۆود كومانديرى رەتىندە مايدانعا اتتانىپتى. ءبىرتۋاردىڭ بۇدان كەيىنگى ءومىر جولى جاقسى بەلگىلى. ساعاداتتىڭ اعاسى ساعيت تا سوعىس باستالعاندا اسكەرگە الىنىپ, مايداندا ەرلىكپەن كوز جۇمعان. قازىر وسى اۋىلدا اعاسىنىڭ ۇرپاعى تۇرادى. بىراق ءبىز ولارمەن كەزدەسە المادىق.
حالىق قاھارمانى تۋعان جەرىنەن بايلانىسىن ۇزبەگەن. ەلگە كەلىپ, جەرلەستەرىمەن جۇزدەسكەندى جاقسى كورىپتى. مۇنى بىزگە وسى اۋىلدىڭ ۇلكەنى رامازان كوشەن ۇلى ەسىمدى قاريا ايتتى.
«اكەم دە 1941 جىلى سوعىسقا كەتىپ, سودان ورالماعان. وسى اۋىلدا تۋدىم. ۇزاق جىل كەڭشاردا جۇمىس ىستەدىم. تراكتور جۇرگىزدىم. ساعادات اعا ەلگە ءجيى كەلۋشى ەدى. دامدەس بولدىم. وتە كىشىپەيىل, سىپايى, ادامگەرشىلىگى بيىك ەدى. كوپ سويلەمەيتىن. ەلدىڭ جاعدايىن كوبىرەك سۇرايتىن. وسىندا جاقىن تۋىستارى بولدى. سولاردىڭ ۇيىنە تۇسەتىن. اعاسى ساعيتتىڭ بالاسى تولەگەن تۇردى. ماكەن دەگەن جاقىن اعاسى بار ەدى. ول كىسى دە سوعىسقا قاتىسقان. سوڭعى رەت 80 جاسقا تولعاندا كەلدى. سوندا ءبىر داستارقاندا وتىرىپ, اڭگىمەسىن تىڭدادىم. بالالىق شاعى تۋرالى تاعىلىمدى ەستەلىكتەر ايتتى. سول ەسىمدە قالدى. اۋىلداعى اعايىنعا جاناشىر بولدى», دەيدى اقساقال.
ەڭبەك اۋىلى ارداقتى ازاماتتىڭ جۇزجىلدىق مەرەيتويىنا قىزۋ دايىندالىپ جاتىر. اۋىلداعى مادەنيەت ءۇيى قاسىندا شاعىن گۇلزار قانات جايادى. وعان 9 مامىر – جەڭىس كۇنى باتىردىڭ ايشىقتى ءبيۋستى قويىلماق. ءبىر بايقاعانىمىز, اۋىلدىڭ ىرگەسى بەرىك. ۇيلەرىنىڭ سىرتى جۇمىرتقاداي, اۋلالارى تازا. كوشەدە كۇل-قوقىس جوق. اۋىل اكىمى اسحات مۋسين وسى وكرۋگكە 2021 جىلى باسشى بولىپ كەلىپتى. ول مەرەيتويعا دايىندىق ەرتە باستالعانىن جەتكىزدى.
«ەڭبەك – اقكول اۋدانىنداعى ىرگەلى وكرۋگتىڭ ءبىرى. مۇندا باس-اياعى 1054 حالىق تۇرادى. سونىمەن قاتار وكرۋگكە رامادان, تابيعات دەگەن اۋىلدار كىرەدى. ەڭبەكتىڭ ءوز باسىندا 250-گە جۋىق ءۇي بار. ساعادات اتامىزدىڭ كىندىك قانى تامعان جەر – قوسىم اۋىلى. قازىر وندا ەل جوق. ءبىز اتامىزدىڭ عاسىرلىق تويىنا ەرتە قامداندىق. وسىدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىن اۋىلداعى س.نۇرماعامبەتوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپ پەن مادەنيەت ءۇيى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. بيىل اۋىل ىشىندەگى جولدى جوندەۋگە 280 ملن تەڭگەگە جۋىق قارجى ءبولىندى. جاقىن ارادا جۇمىس باستالادى. ودان كەيىن ەرجۇرەك جەرلەسىمىزدىڭ ەسىمى بەرىلگەن كوشە جاڭعىرتىلدى. بىلتىر كوشە تۇرعىندارىنىڭ سۋ قۇبىرلارىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلدى. بيىل اسفالت توسەيمىز. بارلىق كوشە جارىقتاندىرىلدى. اۋىلدا بوس ءۇي جوق. اۋىلىمىز جىل ساناپ كوركەيىپ كەلەدى. جول قاتىناسى جاقسى. ءالى دە اتقاراتىن جۇمىس كوپ. اتامىزدىڭ 100 جىلدىعى اۋداندا كەڭ كولەمدە اتاپ وتىلەدى. سوعان ۇلەسىمىزدى قوسۋعا دايىندالىپ جاتىرمىز», دەدى وكرۋگ اكىمى.
ونىڭ ايتۋىنشا, اۋىلدا 15-كە تارتا شارۋا قوجالىعى بار. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ ءىرىسى – «ەڭبەك» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى. بۇل شارۋاشىلىق مال ءوسىرىپ, ەگىن ەگەدى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ 70 پايىزعا جۋىعى اتالعان سەرىكتەستىكتە جۇمىس ىستەيدى.
اقكول اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باسشىسى كەلەشەك ءاشىموۆ وقۋ جىلى باستالعاننان بەرى ارميا گەنەرالىنىڭ جۇزجىلدىق مەرەيتويىنا وراي ءبىلىم ۇيىمدارى اراسىندا ءتۇرلى مادەني, تانىمدىق, سپورتتىق كوپتەگەن ءىس-شارا وتكىزىلگەنىن تىلگە تيەك ەتتى. اتاپ ايتقاندا, بارلىق ءبىلىم ورداسىندا وتانسۇيگىشتىك رۋحتاعى تاربيە ساعاتتارى مەن تاريح جانە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانى مۇعالىمدەرى اراسىندا سەمينار ساباقتار ۇيىمداستىرىلعان. سونداي-اق مەكتەپ وقۋشىلارى استاناداعى س.نۇرماعامبەتوۆ اتىنداعى اسكەري كوللەدجگە ەكسكۋرسيا جاساعان.
ەڭبەك اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپكە كورنەكتى اسكەري قايراتكەردىڭ ەسىمى 2021 جىلى بەرىلگەن. مەكتەپ ديرەكتورى مەيرامبەك ەرعانات ۇلى سول جىلى ءبىلىم ورداسىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلگەنىن باياندادى. ەكى قاباتتى ەڭسەلى عيماراتتى حالىق قاھارمانى اتىنداعى مەكتەپ دەپ ۇيالماي ايتۋعا بولادى. مۇندا وقۋشىلارعا بارلىق جاعداي جاسالعان.
«وبلىستىق بيۋدجەتتەن كۇردەلى جوندەۋ جۇمىسىنا 182 ملن تەڭگەگە جۋىق قارجى ءبولىندى. سونىمەن قاتار زاماناۋي قۇرال-جابدىق ساتىپ الىندى. روبوتتەحنيكا كابينەتى جابدىقتالدى. قازىر مەكتەپتە 130 وقۋشى وقيدى. 30 مۇعالىم قىزمەت ىستەيدى. ءبارى جوعارى ءبىلىمدى ماماندار. ورىس سىنىبىندا 102, قازاق سىنىبىندا 28 وقۋشى ءبىلىم الادى. شىندىعىن ايتسام, قازاق سىنىپتارىندا بالا وتە از. بىراق قاراپ وتىرعان جوقپىز. اتا-انالارمەن سويلەسىپ, قازاق سىنىپتارىن كوبەيتۋدى قولعا الدىق. وكىنىشتىسى, وسى اۋىلعا كوشىپ كەلگەندەردىڭ بالالارى بۇعان دەيىن ورىس سىنىبىندا وقىعان. سودان سوڭ ورىسشاعا بەرەدى. بيىل ساعادات اتامىزدىڭ جۇزجىلدىعىنا بايلانىستى مەكتەپتە ءتۇرلى ءىس-شارا ءوتتى. سىنىپ جەتەكشىلەرى بالالارعا ەرەن تۇلعانىڭ ءومىرى مەن ەرلىك جولىن زەردەلەگەن تاربيە ساعاتىن وتكىزدى. اۋىلداعى مۋزەيگە ەكسكۋرسيا جاسادى. اۋدان كولەمىندە ءبىزدىڭ مەكتەپتە س.نۇرماعامبەتوۆ اتىنداعى شاحماتتان تۋرنير ۇيىمداستىرىلدى. سونداي-اق وقۋشىلار شاعىن فۋتبول مەن ۆولەيبولدان جارىسقا ءتۇستى. ەندى ءبىلىم ۇياسىنا داڭقتى جەرلەسىمىزدىڭ شاعىن ءبيۋستىن قويامىز. وعان تاپسىرىس بەرىلدى. ونى 25 مامىردا اشامىز دەپ جوبالاپ وتىرمىز», دەدى مەكتەپ ديرەكتورى.
ارميا گەنەرالىنىڭ اۋىلىندا بولعان ەكى-ءۇش ساعات ىشىندە ءبىراز نارسەنى بايقادىق. اۋىلدا تۇراقتى دامۋ بار. اسكەري تۇلعانىڭ مەرەيتويى اياسىندا اتقارىلعان جۇمىس كوڭىل قۋانتادى. ەركىن داۋەش ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, وسى جوبالاردىڭ ىسكە اسۋىنا ءبىراز تەر توگىپتى.
«ەردىڭ اتىنا ەلى ساي بولۋى كەرەك. ساعادات اعامىزدىڭ ەسىمىن ەل ەسىندە قالدىرۋعا الدىمەن جوبا جاسادىق. سول ماقساتپەن ءبىراز لاۋازىمدى تۇلعانىڭ ەسىگىن قاقتىق. س.نۇرماعامبەتوۆ اتىنداعى حالىقارالىق قوردىڭ وكىلى قالي ەكەۋمىز اقمولا وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى ەرمەك مارجىقپاەۆتىڭ قابىلداۋىنا بارىپ, تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترىنىڭ تۋعان اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپ مەن مادەنيەت ءۇيىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋگە قولداۋ كورسەتۋىن سۇرادىق. ەكى عيماراتقا دا قارجى ءبولدى. ءسويتىپ, مەكتەپ پەن مادەنيەت ءۇيى قايتادان جاڭعىرتىلدى. جوندەۋ جۇمىستارى ساپالى اتقارىلعان. مادەنيەت ءۇيىنىڭ ەكىنشى قاباتىنان شاعىن مۋزەي اشىلدى. اۆتوباننان ەڭبەك اۋىلىنا دەيىنگى 3-4 شاقىرىم جول ناشار ەدى. وسى جولدى جوندەۋگە سول كەزدەگى اۋىل اكىمى, قازىرگى اقكول اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى ساعىندىق اباحانوۆ ۇلكەن ۇلەس قوستى. ەندى ءبىرتۋار جەرلەسىمىزدىڭ عاسىرلىق تويى تۇسىندا تۋعان جەرىندە ەڭسەلى ەسكەرتكىشى قويىلسا دەپ ويلادىق. قاڭتار ايىندا قورعانىس ءمينيسترى ر.جاقسىلىقوۆتىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, وسى ۇسىنىسىمدى ايتتىم. بۇعان مينيستر بىردەن كەلىستى. قازىر تۇعىرلى تۇلعانىڭ ەسكەرتكىشى دايىن. 25 مامىردا اقكول اۋدانى ورتالىعىندا اشىلادى. وسى قىزمەتى ءۇشىن رۋسلان فاتيح ۇلىنا ەرەكشە ريزامىن. ەندى اۋدان ورتالىعىندا تۇرعان ءبيۋستتى تۋعان اۋىلىنا اپارىپ ورناتادى. بۇل اۋىل بۇرىن ترۋدوۆوي دەپ اتالعان ەدى. 2000-جىلداردىڭ باس كەزىندە ەڭبەك دەپ وزگەردى. بىراق بۇل اتاۋ كەڭەس داۋىرىنەن قالعان بەلگى. سوندىقتان اۋىلعا س.نۇرماعامبەتوۆتىڭ ەسىمى بەرىلسە, ورىندى بولار ەدى», دەدى ە.داۋەش ۇلى.
شىنىندا دا, داڭقتى ەردىڭ ەسىمى تۋعان اۋىلىنا سۇرانىپ تۇر. «ساعادات اۋىلى» دەگەن ءسوز قانداي كەرەمەت. قۇلاققا دا جىلى ەستىلەدى. جاقىندا مەملەكەت باسشىسى «ايبىن» وردەنىنىڭ ءتۇرلى دارەجەسىنە حالقىمىزدىڭ داڭقتى باتىرلارى باۋىرجان مومىش ۇلى, ساعادات نۇرماعامبەتوۆ جانە راقىمجان قوشقارباەۆتىڭ ەسىمدەرىن بەرۋ تۋرالى زاڭعا قول قويدى. وسىنىڭ ءبارى – ەرلىكتىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتكەن ءباھادۇر بابالارىمىزعا قۇرمەتتىڭ بەلگىسى.
