سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
عىلىمدى ايتقاندا, الدىمەن ىرگەلى عىلىم تۋرالى ءسوز قوزعالۋى كەرەك. ونسىز قولدانبالى عىلىم بولمايدى, ول بولماسا, تەحنولوگيا ىسكە اسپايدى. قازىرگى جاڭا تەحنولوگيانىڭ نەگىزى – ىرگەلى عىلىم. بۇل حالىقتىڭ وي-ءورىسىن, ۇلتتىق دامۋىن جانە ەكونوميكالىق سيپاتىن كورسەتەدى.
وركەنيەتتى ەلدەردە عالىمدار ەڭ زياتكەرلىك توپ سانالادى. ولارعا ەرەكشە قۇرمەت جاسالادى. سونىمەن بىرگە عالىم ەڭبەگى دە جوعارى باعالانادى. جالپى, كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ عىلىمعا كوزقاراسى ونىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ عىلىمدى دامىتۋعا بولەتىن قارجىنىڭ دەڭگەيىمەن ولشەنەدى. عىلىمعا ەڭ كوپ قاراجات بولەتىن ەلدەر: يزرايل – 4,6%, شۆەتسيا – 4%, جاپونيا – 3,4%, اقش – 2,7%, گەرمانيا – 2,5%. ال رەسەيدە 1,25% بولسا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بولىنەتىن قارجى 0,2%, كەيدە ودان دا از.
حالىقارالىق اكادەميالىق كەڭەستىڭ ۇيعارىمىنشا, مەملەكەتتىڭ عىلىم سالاسىنا بولگەن قارجى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 1,5 پايىزىنان ارتىق بولسا عانا عىلىم داميدى. وسىدان-اق ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدىڭ قانداي ەكەنىن باعامداڭىز.
كەيبىر دەرەكتەردە ەلىمىزدە عىلىم سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن 8000 مامان بولسا, ونىڭ – 1000-ى جاستار. الەمدە ءاربىر 1000 ادامنىڭ بىرەۋى عالىم بولسا, ال بىزدە 2500-ءدىڭ بىرەۋى عانا عالىم. بۇل – وتە از. ارينە, عالىم سانى عىلىم ساپاسىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى ەمەس. عالىمدى ونىڭ عىلىمي جۇمىستارىنىڭ اتاقتى جۋرنالدارعا شىققان ماقالالارىمەن, وعان عالىمداردىڭ سىلتەمە جاساۋ سانىمەن باعالانادى.
ەڭ ماڭىزدىسى, عىلىمنىڭ پايداسى, باسقاشا ايتقاندا, ەلدىڭ دامۋىنا اسەر ەتەتىن عىلىمي جاڭالىعى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ءبىز الەمدە 61-ورىن الامىز. بىزدە پاتەنت الۋ دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدەن 24 ەسە از.
قۇلدىراعان عىلىم ماسەلەسىن شەشۋگە عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى ەكى زاڭ قابىلداپ, بىرنەشە زەرتتەۋ لابوراتورياسىن اشتى. اشىلعان 5 زەرتحانا «ۇلتتىق» دەگەن مارتەبە يەلەندى. ياعني ولارعا ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن عالىمى ەركىن بارىپ, ءوزىنىڭ زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىگى بولۋى كەرەك ەدى.
بۇل زەرتحانالاردى وسىنشا قارجىمەن اشۋ مەملەكەت قاجەتتىلىگىنەن تۋىندادى. ول زەرتحانالار قوماقتى قارجىعا ساتىپ الىنعان قۇرال-جابدىقتارمەن جاراقتالدى. وسى زەرتحانالار قاي ۋنيۆەرسيتەتتە نە سەبەپتى اشىلدى, قانداي زەرتتەۋ قۇرال-جابدىقتارى بەرىلدى, ولاردان قانداي عىلىمي ناتيجە بولدى, ونىڭ قازىرگى جاعدايى قانداي؟ وسىنداي سانسىز ساۋالعا كىم جاۋاپ بەرەدى؟ شىن مانىندە, سول زەرتحانالار بەلگىلى عىلىم سالاسىمەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن عالىمدارى بار جوعارى وقۋ ورىندارىندا اشىلدى ما؟ ەگەر سولاي بولسا, وتاندىق عىلىم الدەقايدا دامۋشى ەدى.
دۇنيەجۇزىندە عىلىم ەكى جولمەن داميدى. ءبىرىنشىسى – اكادەميالىق, ەكىنشىسى – ۋنيۆەرسيتەتتىك. باتىستىڭ Oxford, Cambridge سىندى ءبىلىم وردالارى ۋنيۆەرسيتەتتىك جولمەن دامىعان. ال كەڭەس وداعى اكادەميالىق جولدى ۇستاندى دەۋگە بولادى. كەلمەستى كوكسەپ, وتكەندى اڭساپ وتىرعان جوقپىن. الايدا بۇرىنعى وداقتاس ەلدەردىڭ اۋماعىنداعى اكادەميالىق جۇيە وتە مىقتى ەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە كسرو-نىڭ عالىمدارى العاش بولىپ عارىشقا ادام ۇشىردى. ونى الەم مويىندادى. بۇل ۇردىستەن قازاقستان دا قالىس قالمادى. فيزيكا, حيميا, بيولوگيا سالالارىندا وتاندىق عالىمدارىمىز كەرەمەت جاڭالىق اشتى. الايدا ۇلتتىق اكادەميا جابىلعاننان كەيىن جەتىستىكتەر مەن جاڭالىقتار ازايدى.
ۇلتتىق اكادەميا وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىن باعدارلاپ وتىردى. ەكىنشىدەن, اكادەميانىڭ مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەگى ءوز ورنى بولدى. وعان ميللياردتاعان قارجى ءبولىندى. اكادەميادان ايىرىلىپ قالعاننان كەيىن عالىمدارىمىز دا ابدىراپ قالدى. اكادەميا قاراماعىنداعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى دالادا قالعانداي كۇي كەشتى. ۋنيۆەرسيتەتتەر عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزبەدى.
مىسالى, اكادەميك ب.مۇقاشەۆ باسقارعان بۇرىنعى كەڭەس وداعىنا عانا ەمەس, الەمگە تانىمال فيزيكا-تەحنيكالىق ينستيتۋتى جۇمىس ىستەدى. بۇل ينستيتۋت ەلىمىزدەگى قاتتى دەنە فيزيكا سالاسىن العا دامىتتى. سونىمەن قاتار وسى سالادا كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار قورعاتىپ, بىلىكتى عالىمداردى دايارلادى. قازىر سول ورتالىقتىڭ اتى بار دا, زاتى جوق. ءوزىم فيزيك بولعان سوڭ, فيزيكا ينستيتۋتىن ايتىپ وتىرمىن. ءدال وسىنداي حيميا, ماتەماتيكا, بيولوگيا جانە تاعى باسقا بىرنەشە عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى بار ەدى. سولاردىڭ اتى دا, زاتى دا بەلگىسىز.
ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قولداۋىمەن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى قايتا قۇرىلدى. ەندى عىلىمدى باسقاراتىن ءۇشىنشى ۇيىم پايدا بولدى. بۇرىن ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىندەگى عىلىم كوميتەتى بار ەدى. جالپى, عىلىم قالاي داميدى؟ قازىر وسى سالاعا قاتىستى ءۇشىنشى زاڭ ماجىلىستە تالقىلانىپ جاتىر. بۇل زاڭ دا بەلسەندى دەپۋتاتتاردىڭ سوزىنە قاراعاندا, باياعى ەكى زاڭدى بىرىكتىرىپ قويا سالعانعا ۇقسايدى. ەگەر ولاي بولسا, ودان دا ءۇمىت از بولاتىن سىڭايلى.
وتاندىق عىلىمنىڭ دەڭگەيى تۋرالى از جازىلعان جوق. ءۇش جىلدىق گرانت دەگەنىڭ تۇپكىلىكتى دۇرىس ەمەس. ونى بولۋدە عىلىمي ساراپتامادان 30 بالل العاندار وتپەي, 20 بالل العانداردىڭ ءوتۋى ادىلەتسىزدىك ەمەس پە؟ بۇل تۋرالى وسى باسىلىمعا جازدىم. ەل عىلىمىنىڭ دامۋىنا بەلگىلى دارەجەدە ۇلەس قوسقان عالىم رەتىندە ەلىمىزدىڭ عىلىمى مەن تەحنولوگياسى جوعارى دەڭگەيدە دامۋى ءۇشىن ءوز ۇسىنىسىمدى ايتسام دەيمىن.
قازىر دامىعان ەلدەر اراسىندا ءبىلىم, عىلىم جانە جاڭا تەحنولوگيا سالاسىندا باسەكەلەستىك جوعارى. سوندىقتان وسى باعىتتارعا ەرەكشە نازار اۋدارىلسا دەيمىن. الدىمەن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ەلىمىزدىڭ عىلىمي-تەحنولوگيالىق دامۋ ستراتەگياسىن (عتدس) جاساۋ كەرەك. بۇل قۇجاتتىڭ جوباسىن عالىمدار, ينجەنەرلەر, تەحنولوگتەر ەگجەي-تەگجەي تالقىلاعان دۇرىس. سوسىن ونى پرەزيدەنت بەكىتىپ, قابىلداۋ قاجەت. مۇنداي قۇجاتتى دامىعان مەملەكەتتەردىڭ (اقش, جاپونيا, قىتاي, ەۋروپا, ت.ب.) ءبارى قابىلداعان. ونى قابىلداعان ەلدەردىڭ عىلىمي-تەحنولوگيالىق دامۋ ستراتەگياسى ماڭىزى جاعىنان مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىك ستراتەگياسىمەن ءبىر دەڭگەيدە تۇرادى. بۇگىنگە دەيىن قازاقستاننىڭ عىلىمي-تەحنولوگيالىق دامۋ ستراتەگياسى ازىرلەنىپ, قابىلدانباعان. ءبىر جاعىنان, ونى قابىلداۋ ءبىزدىڭ دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا كىرۋىن قامتاماسىز ەتەتىن كوپتەگەن باعدارلامالىق قۇجاتىمەن نەگىزدەلەدى.
ماسەلەن, رەسەي بۇل قۇجاتتى 2016 جىلى قابىلداعان. ءبىز ونى ازىرلەگەندە, باسقا مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرگەن ءجون. سوندىقتان بۇعان ەلىمىزدەگى ءىرى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى, ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ جەتەكشى عالىمدارى اتسالىسىپ, باسقالارمەن سالىستىرىپ, تالداۋ جۇرگىزۋ كەرەك. بۇل قۇجات قابىلداساق, عىلىم ءوز جولىمەن داميدى. بۇگىندە وتاندىق عالىمداردىڭ جاسى ءۇشتوپتى قۇرايدى. ۇلكەن بۋىننىڭ جاسى 65-تەن اسسا, ورتا بۋىن 45-تەن 65-كە دەيىن بولسا, كەيىنگى بۋىن 25-45 جاس ارالىعىن قامتيدى. قازىر وسى ءۇش بۋىننىڭ عىلىمعا كوزقاراسى ءارتۇرلى.
وسى ستراتەگيالىق قۇجات اتالعان ءۇش بۋىننىڭ باسىن بىرىكتىرەدى دەپ ويلايمىن. سونداي-اق ءار وڭىردەگى جوعارى وقۋ ورىندارى جانىنان قوعامدىق سۇرانىسقا يە عىلىم باعىتتارىن دامىتۋ ءۇشىن ۇلتتىق عىلىمي زەرتتەۋ زەرتحاناسى نەمەسە تەحنوپاركتەر قۇرىلسا, ارتىق بولمايدى. ونى زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. سوندا كەز كەلگەن عالىمعا زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك تۋادى.
جالپى, قانداي مىقتى ەل بولسا دا, عىلىمنىڭ بارلىق سالاسى بويىنشا جەتەكشى بولا المايدى. قازىر ويى وزىق عالىمدارعا, تالانتتى جاستارعا سۇرانىس جوعارى. سوندىقتان جاستاردى عىلىمعا تارتۋ ءۇشىن ولارعا قولايلى جاعداي جاساۋ كەرەك. الدىمەن عىلىمنىڭ دەڭگەيىن كوتەرگەن دۇرىس. وسى ماقساتتا قازاق تىلىندە عىلىمي جۋرنال جارىق كورسە دەيمىن. اسىرەسە جاس وقىرماندار الەم مەن ەلىمىزدەگى عىلىم سالاسىندا اشىلعان تىڭ جاڭالىقتارمەن تانىسىپ, قانشاما ماعلۇمات الادى. جەتكىنشەكتەردىڭ عىلىمعا ىنتاسى ويانادى. مەكتەپتەردە عالىمدارمەن ءجيى كەزدەسۋ وتكىزۋ قاجەت. وسىنىڭ ءبارى عىلىم سالاسىنىڭ دارەجەسىن كوتەرەدى.
مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا «ىرگەلى عىلىممەن اينالىساتىن عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن تىكەلەي قارجىلاندىرۋ ءتارتىبىن ەنگىزۋ» تۋرالى ايتقان ەدى. شىنىندا, عىلىمنىڭ نەگىزى – ىرگەلى عىلىم. بۇگىندە ەلىمىزدە ىرگەلى عىلىم جوقتىڭ قاسى. ونىڭ تۇبىنە ءۇش جىلدىق گرانت جەتتى. نەگە؟ سەبەبى ءۇش جىلدا زەرتتەۋدى تولىق جۇرگىزىپ, جاڭالىق اشۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل تۋرالى پرەزيدەنتتىڭ: «گرانت مەرزىمىنىڭ ءۇش جىلمەن شەكتەلۋى ىرگەلى عىلىمدى دامىتۋعا ەداۋىر كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. وسىنداي قىسقا جوسپارلاۋ مەرزىمىندە قانداي دا ءبىر ناتيجەگە قول جەتكىزۋدىڭ ءوزى قيىن ەكەنى انىق. عىلىم سالاسىن گرانتتىق قارجىلاندىرۋ مەرزىمىن بەس جىلعا دەيىن ۇزارتۋ ماسەلەسىن قاراستىرعان ءجون», دەگەنى وتە دۇرىس پىكىر. ايتالىق, عىلىمي جاڭالىقتى وندىرىسكە ەنگىزۋگە كەم دەگەندە 5-10 نەمەسە 30-40 جىل كەرەك. سوندىقتان ىرگەلى عىلىممەن اينالىساتىن عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن تىكەلەي قارجىلاندىرۋ ءتارتىبىن ەنگىزۋدىڭ ماڭىزى زور. ەندى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتقان پىكىرى ءسوز جۇزىندە قالماي, ونى سالاعا جاۋاپتى مەكەمەلەر تەز قولعا الىپ, باتىل ءىس باستاسا, وتاندىق عىلىم العا باسادى.
تەمىرعالي كوكەتاي,
پروفەسسور
