ونەر – حالىقتىكى

جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ ونەرگە دەگەن كوزقاراسى مەنى بۇرىننان تولعاندىراتىن. ويتكەنى, ەسىمدى بىلگەلى سول ونەردىڭ اينالاسىندا ءجۇرمىن. قازاقشا ايتقاندا, سول تەرىنىڭ ءبىر پۇشپاعىن يلەپ كەلەمىن. اۋداننىڭ مادەنيەت سالاسىن باسقاردىم, اۋدانداعى الشەكەي اتىنداعى ونەر مەكتەبىندە ديرەكتور بولىپ ىستەدىم. وسى ۋاقىتتار ءىشىن­دە كورگەنىممەن, كوڭىلگە تۇيگەندەرىممەن وقىر­مانمەن بولىسەيىن. بىرەۋ كەلىسەر, بىرەۋ كەلىسپەس... سۇگىردىڭ ۇستازى سانالعان داۋلەسكەر كۇيشى الشەكەي اتامىزعا مارقۇم ب.بايكەنجەەۆ جۇگىرىپ ءجۇرىپ ونەر مەكتەبىنىڭ اتىن الىپ بەردى. سول ونەر ورداسىندا ديرەكتور بولىپ قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىمدە مەكتەپتىڭ 30 جىلدىعى قارساڭىندا ءبىلىم ۇياسىنىڭ الدىنا الشەكەيدىڭ ءبيۋستىن قويۋعا ۇسىنىس ايتىپ, اۋدان باسشىلارىنان باستاپ وبلىس اكىمىنە دەيىن باردىم. بىراق ەشكىمنەن قولداۋ بولماي, تالابىم تاسقا شاعىلدى. سودان سوڭ ءوز كۇشىمىزبەن مەكتەپتىڭ قابىرعاسىنا «بۇل جەرگە 1992 جىلى سۇگىردىڭ ۇستازى داۋلەسكەر كۇيشى الشەكەيدىڭ اتى بەرىلدى» دەپ ءبىر جاعىنا, ەكىنشى جاعىنا «1972-1992 جىلدارى ب.بايكەنجەەۆ ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىنە دەيىن ديرەكتور بولىپ قىزمەت ىستەدى» دەپ قارا گرانيتتەن ەستەلىك تاقتا قويدىردىم. مەن ول جەردەن قىزمەتتەن كەتكەن سوڭ قاي اقىلگويدىڭ ايتقانىن بىلمەيمىن, قارا تاستان ەستەلىك تاقتا قويۋعا بولمايدى دەپ الدىرىپ تاستاپتى. ونى الىپ تاستاعاندا كىمدى مۇقاتپاقشى بولدى ەكەن. مەنى مە, الدە الشەكەي مەن بەكسۇلتاندى ما؟ مەنىڭشە, بۇل ىستەن تەك ونەرگە زيان كەلدى. قازاقتىڭ ءان ونەرىنە «اقبايان», «اقشولپان», «جەڭەشەم», «جاڭاقورعان», ت.ب. كوپتەگەن ەلگە تانىمال اندەردى الىپ كەلگەن ب.بايكەنجەەۆتىڭ ومىرىندە بولعان مىنا ءبىر وقيعانى ۇلكەندەر ۇمىتا قويماعان بولار. بەكەڭنىڭ ۇستىنەن ارىزدار جازىلىپ, كۇن كورسەتپەگەن سوڭ ول جاڭاقورعاندى تاستاپ, الماتىعا كەتىپ, 3-4 جىل ءجۇرىپ قايتقان بولاتىن. دارىندى اكتەر, رەجيسسەر, دراماتۋرگ, ءانشى, اقىن ءا.ءماجيتوۆتىڭ ونەردەگى تاعدىرى دا كىسى قىزىعارلىقتاي بولدى دەپ ايتا المايمىن. اللانىڭ بەرگەن كەرەمەت ونەرى بولا تۇرا, مادەنيەت سالاسىنان قىزمەت تابا الماي ءار جەردە جۇمىس ىستەپ ءجۇردى. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا بەس-التى جىل مادەنيەت سالاسىندا قىزمەت ىستەپ, قانداي ناتيجەگە جەتكەنىن بىلەمىز. اشارشىلىق تاقىرىبىنا جازىلعان «ءبىر ءۇزىم نان» اتتى دراماسىنا بيلىكتەن, نە بولماسا جەكە ادامداردان قولداۋ تاپپاي جالعىز سيىرىن ساتىپ الماتىعا كەلىپ, م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكەدەميالىق تەاترىندا كورسەتۋى ەرلىك ەمەي نە؟ ەگەر ءوزى سۇيگەن ونەر سالاسىندا جۇرگەندە قانشاما شىعارما جازعان بولار ەدى. وكىنىشتى-اق. ومىردەن وتكەننەن سوڭ دا قۇرمەتتەلىپ جاتقانى شامالى. ارتىندا قالعان سۇيىكتى جارى, ۇل-قىزدارىنىڭ ارقاسىندا اتى اتالىپ كەلەدى. بولماسا ءا.ءماجيتوۆ اتىنداعى حالىق تەاترلارىنىڭ وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق بايقاۋىن ەكى جىلدا ءبىر وتكىزىپ تۇرسا, قانداي عانيبەت بولار ەدى. ول دا اۋدان باسشىلىعىنىڭ ونەرگە دەگەن كوزقاراسىنىڭ سالعىرتتىعىنان. ال ايتىستىڭ اقتاڭگەرى اتانعان م.كوكەنوۆتىڭ كوزى تىرىسىندە قانشالىقتى باسشىلاردىڭ قۇرمەتتەگەنىن بىلمەيمىن. قايتىس بولعاننان كەيىن وسى ۋاقىتقا دەيىن ماناپ اقىننىڭ اتىنا لايىق بىردە ءبىر ءىس-شارا وتكەن ەمەس. ەگەر دە كەلگەن قوناقتار اتاقتى م.كوكەنوۆ اتىنداعى كوشە قايسى دەسە نە باسىنىڭ, نە اياعىنىڭ قايسى ەكەنى بەلگىسىز كوشەنى كورسەتۋگە ۇيات. ال ول كىسىنىڭ زامانداستارى ە.قوڭقاباەۆ, م.رايشەۆا تۋرالى ايتاتىن ءسوز دە جوق. ەسىركەپ قوڭقاباەۆ اعانىڭ ۇلى ءبورىباي كوكەمىز قايتا-قايتا ايتىپ ءجۇرىپ اكەسىنە ءبىر كوشەنىڭ اتىن الىپ بەردى-اۋ, ايتەۋىر. جاڭاقورعان اۋدانىندا مۋزىكا سالاسىنداعى ساۋات العان ءبىرىنشى مامان. بۇكىل قازاق دالاسى ءان سالىپ تۇرعانداي سەزىلەتىن «قاراكوزايىم», ت.ب. تاماشا اندەردىڭ اۆتورى بەكەڭنەن (بايكەنجەەۆ) باستاپ ءبارىمىز ۇستاز سانايتىن ن.جامانباەۆ اعامىز تۋرالى اۋدان باسشىلارى بىلمەيدى دە عوي دەيمىن. جاسىراق كەزىندە بەلگىلى عالىم ب.الياروۆ اعامىز ۇستازدى ەسكە الۋ كونتسەرتتەرىن ۇيىمداستىرىپ تۇراتىن. سوڭعى جىلدارى ول كىسى دە شارشادى, ارينە. ءبىزدىڭ ەلدە ىزدەۋشىسى جوق ادامدار ەستەن شىعىپ قالا بەرەتىنى قالاي؟ ونداي كىسىلەر بار. مىسالى, نارتايمەن بىرگە قىزمەت ىستەگەن ەرەكشە ونەر يەسى كۇندەباي, نارتايدىڭ شاكىرتى ت.ايبەرگەنوۆ ارناپ ولەڭ جازعان قۇتباي اقىن, اۋداندا العاش حالىق تەاترىن ۇيىمداستىرعان م.رايشەۆالار. ال اۋداننىڭ مادەنيەت سالاسىنىڭ باستىعى داتالى كۇندەرگە ارنالعان مەرەكەنى تويلاۋدان باسقا ەشنارسە بىلمەيدى. اۋدانداعى ونەرگە دەگەن وسىنداي كوزقاراستى سەزگەن سوڭ س.ەلەۋوۆ, د.سىزدىقوۆتار دا ەلدەن كەتتى. ولارى دۇرىس تا بولعان ەكەن. دۇيسەنحاننىڭ جاڭاقورعان تۋرالى جاقسى ءانى بولاتىن, كەيىن اتى وزگەرىپ, باسقا ءان بولىپ كەتىپتى. بۇرىن دۇيسەنحاننىڭ مۇنىسى قالاي دەپ ىشتەي رەنجىپ جۇرەتىنمىن. كەيىن ءتۇسىندىم.دەرەكتى فيلم رەجيسسەرى ك.وماروۆتىڭ ۇسىنىسىمەن قاليلانىڭ سوزىنە جازىلعان «ءجانناتىم – جاڭاقورعانىم» اتتى ءان جازدىم. «سول ءانىمدى جارىققا شىعارۋ ءۇشىن دەمەۋشى بولىڭىز», دەپ اۋدان اكىمىنىڭ الدىنا نەشە رەت باردىم. وسى ماسەلەمەن اكىمنىڭ ورىنباسارلارىنا, مەكەمە باسشىلارىنا, قالتالى ازاماتتارعا ءوتىنىش جاسادىم. كورەرمىز دەپ شىعارىپ سالۋدان اسپادى. الماتىعا كەلگەن سوڭ ول تۋرالى ەستىگەن مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اكادەميك امانگەلدى سادانوۆ اعامىزدىڭ ارقاسىندا ءان جارىققا شىقتى. ول كىسىگە ۇلكەن راحمەت, اللانىڭ نۇرى جاۋسىن! ال كورشى شيەلى اۋدانىندا شيەلىگە ارنالعان قىرىقشاقتى ءان بار. ار جاعىن وزدەرىڭىز ويلانىپ قورىتىندى جاساي بەرىڭىزدەر. مەن, جۇمىس سۇراپ /قىزمەت ەمەس/ اۋدان اكىمىنەن باستاپ مادەنيەت ءبولىمى, ءبىلىم ءبولىمى باستىقتارىنىڭ الدارىنا بارىپ شىقتىم, ناتيجەسىز. ماعان قاتتى باتقانى اۋداننىڭ وبلىستاعى ەسەپ بەرۋ كونتسەرتىنە قاتىسايىن دەپ ءوتىنىش جاساعانىمدا, سول كونتسەرتكە قاتىستىرماعانى. ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن بەرىلگەن «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى» قۇرمەتتى اتاعى بار اۋدانداعى جالعىز ونەر يەسى بولا تۇرىپ, سۇيىكتى ساحناما جەتە الماعانىم جانىما قاتتى باتتى. شىندىعىندا, اۋداننان شىققان بىردە-ءبىر ونەرپازىمىز ەلگە كەلىپ ونەر كورسەتكەن ەمەس. بۇرناعى جىلى د.سىزدىقوۆ ەلگە بارىپ روزا رىمباەۆا, تاعى دا باسقا بەلگىلى ونەرپازداردى ەرتىپ اپارىپ تەگىن كونتسەرت كورسەتكەندە, بۇكىل ەل الاقانىنا سالىپ وتىرعان قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى رىمباەۆاعا اۋدان اكىمى كەلىپ ءىلتيپات بىلدىرۋگە جاراماعانىن قالاي تۇسىنەمىز؟ قازاقتىڭ ايتىس ونەرىندە ەرەكشە ورنى بار ابىلقايىر سىزدىقوۆتىڭ ماقالادا جازعانداي, اۋداندىق ەمحانادا جۇمىس ىستەۋى ەلدىگىمىزگە سىن, ونەرگە جاسالعان قيانات ەمەس پە؟ قازاقتىڭ وستروۆسكيى اتانعان قايسار اقىن, جەرلەسىمىز نۇرتاس يساباەۆ بىلتىر 60-قا تولدى. وتكەن جولى كەزدەسكەنىمدە: «ەندى قانشا جاسايتىنىمدى اللا بىلەر, وسى مەرەيتويىم اتالماي قالادى-اۋ!», دەپ قامىعىپ وتىر. قازاقتىڭ قازىرگى كورنەكتى اقىندارىنىڭ ءبىرى ەسەنعالي راۋشانوۆ كەلىنتوبەدە ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن. ەرتەرەكتە ءبىر كەزدەسكەنىمدە: «ابدىرەيىم, مەندە ءبىر ازاماتقا جەتەتىن ابىروي-اتاق, قىزمەت, بەدەل بار. جىلدا 1 قىركۇيەكتە كەلىنتوبەگە, ءوزىم وقىعان مەكتەپكە جاڭا وقۋ جىلىنىڭ باس­تالۋىمەن قۇتتىقتاپ جەدەلحات جىبەرەمىن. بالالارىم: «اكە ءسىزدى ىزدەپ جاتقان ەشكىم جوق قوي, ونى كىمگە جىبەرەسىز؟», – دەيدى. شىنىندا دا, جاڭاقورعاننان مەنى ىزدەپ جاتقان ەشكىم جوق», دەپ وكپەسىن بىلدىرگەن بولاتىن. سول كەزدەگى اۋدان اكىمى يبراگيم ابيبۋللاەۆقا كەلىپ, ەسەنعاليدىڭ وكپەسىن ايتقانىمدا: «جارايدى, وسى كۇزدە شاقىرىپ, كەزدەسۋ وتكىزەيىك», – دەگەن ەدى, ول كىسى اۋىسىپ كەتىپ, ول دا اياقسىز قالدى. مەن قازىر ەسەنعاليمەن كەزدەسۋگە ۇيالىپ ءجۇرمىن. باياعىدا كۇيەۋى ولگەندە ءبىر اپامىز: «قاي قىلىعىڭدى ايتىپ جىلايىن», دەگەن ەكەن. سول ايتپاقشى, قايسى ءبىرىن ايتا بەرەيىن. ونەر حالىقتىكى, ال حالىقتىڭ يەسى سول ەلدىڭ باسشىلارى بولعاندىقتان, ونەر يەلەرىنە باسشىلاردان قامقورلىق بولۋى ءتيىس. شىعىستىڭ جەتى جۇلدىزىنىڭ ءبىرى حافيزگە اقساق تەمىر ايتىپتى: «اقىنى اكىمىن ىزدەگەن ەل باقىتسىز, اكىمى اقىنىن ىزدەگەن ەل باقىتتى», دەپ. مۇمكىن اۋدانداعى كەيبىر كەمشىلىكتەر ونەر ادامدارىن, قۇرمەتتى ازاماتتارىن اكىم باۋىرلارىنىڭ ىزدەمەگەندىگىنەن بولار. مۇنىڭ ءبارىن جازىپ وتىرعانداعى ماقساتىم – ىشتەگى ويلارىممەن ءبولىسۋ جانە وسى ايتىلعان جاعدايلاردى وقىپ, اۋدان باسشىلارى ويلانار دەگەن ءۇمىت قوي. باسقا نيەتتەن اۋلاقپىن. ابدىرەيىم ءومىروۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. قىزىلوردا وبلىسى.