* ەسەنبەرلين – 100
ەڭ باستى ماسەلە – «كوشپەندىلەردىڭ» بۇرىنعى قوعام جاعدايىنا دا, قازىرگى جاعدايعا دا تاۋەلسىز وزىندىك قۇندىلىعى مەن ادەبي تاعدىرىنىڭ بارلىعىندا.
كسرو ىدىراعانىنان كەيىن بىزدە جانە باسقا رەسپۋبليكالاردا جاڭا ەگەمەن مەملەكەت قۇرۋ بارىسىندا رۋحاني قۇندىلىقتاردى قايتا باعالاۋ ۇدەرىسى قارقىندى تۇردە باستاۋ الىپ, اينالاسى 5-10 جىل ىشىندە ءوز مارەسىنە جەتىپ تە ۇلگەردى. ءوتكەن عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن تانىمال تۇلعالاردىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنە لايىق باعا دا بەرىلدى. ارينە, بۇل قۋانىشتى جاعداي. دەگەنمەن, ۇلتتىق مادەنيەتكە تەڭدەسى جوق ۇلەس قوسقان كەيبىر ءىرى تاريحي تۇلعالار ەلەۋسىز قالىپ قويدى. وسىنداي تۇلعالاردىڭ ءبىرى دە, بىرەگەيى دە – ەسىمى كوزى ءتىرىسىندە-اق كەڭ-بايتاق قازاق دالاسىندا اڭىزعا اينالعان دارابوز جازۋشىمىز ءىلياس ەسەنبەرلين ەدى.
«قاھار» تاريحي رومانى جارىق كورگەن 1969 جىلدان باستاپ ءىلياس ەسەنبەرلين ءوزىنىڭ كىتاپتارى ەڭ كوپ وقىلاتىن اۆتور رەتىندەگى بىرىنشىلىگىن ەشكىمگە بەرمەي كەلدى. ءىلياس اعامىزدىڭ وسى ەرلىگىنە توقىراۋ زامانىندا قازاق حالقى قايران قالعان.
حح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتىندە ءى.ەسەنبەرلين – كىتاپتارىنىڭ جالپى تيراجىنىڭ كولەمى جاعىنان تەڭدەسى جوق جازۋشى. وسىدان 10 جىل بۇرىن ولاردىڭ سانى 8 ميلليون دانادان اسقان ەدى. قازىرگى سانىن بىلمەيمىن. بۇل جاي عانا قوسالقى كورسەتكىش ەمەس. وبرازدى تۇردە ايتساق, ونىڭ كىتاپتارى ءار ۇيدە بار دەۋگە دە بولادى. رەسپۋبليكامىزدىڭ قاي قالاسىن نەمەسە اۋىلىن الساڭىز دا. ويتكەنى, ول سوناۋ كەڭەس داۋىرىندە دە, بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك زامانىندا دا وقىرماننىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەن جازۋشى. جوعارىداعى ەپيگرافتا شىڭعىس ايتماتوۆ وسىنداي قىسقا دا نۇسقا تۇجىرىمدى قىزىل ءسوز ءۇشىن ايتقان جوق ەدى.
ونىڭ «كوشپەندىلەر» جانە «التىن وردا» تاريحي تريلوگيالارى ساياسي سالماعى مەن تانىمالدى قۇندىلىعى جاعىنان وتكەن عاسىرداعى ۇلتتىق پروزا سالاسىنداعى ەڭ ىرگەلى شىعارمالار بولىپ تابىلادى.
ءىلياس ەسەنبەرلين شىعارماشىلىعىنىڭ وزگەلەردەن بولەك باستى ەرەكشەلىگى نەدە؟ بۇل – نەگىزگى سۇراق. وسىنداي امبەباپ سۇراقتى بارلىق ادەبيەتشىلەرگە قويۋعا بولادى. بۇل كەز كەلگەن كلاسسيكالىق شىعارماعا قويىلاتىن ەڭ باستى تالاپ ەكەندىگى بارشاعا بەلگىلى. ءىلياس ەسەنبەرلينگە قاتىستى وسى قاعيداتقا نەگىزدەلگەن سۇراقتىڭ جاۋابى قالامگەرلەر تۇگىلى ءجاي جۇرتقا دا بەلگىلى.
مەن 2005 جىلى جازۋشىنىڭ 90 جىلدىعى جايباراقات وتكەندە ارىپتەستەرى ءىلياس اعالارىنىڭ الدىنداعى وزدەرىنىڭ ىنىلىك پارىزدارىن ونىڭ 100 جىلدىعىندا وتەۋگە بەل بايلاعان عوي دەپ توپشىلادىم. وسىنداي كۇدىك تۋعاسىن قوجاناسىردىڭ «وعان دەيىن نە ەسەك ولەدى, نە اربا سىنادى» دەگەن ءازىلى دە ەسكە تۇسكەن. ول دا سوتسرەاليزمنىڭ كەيبىر كلاسسيكتەرى سياقتى اقىرىن-اقىرىن شەگىنىپ, وقىرمانىنان الىستاپ كەتە مە ەكەن دەپ تە كۇمانداندىق.
ءىلياس ەسەنبەرلين وتكەن عاسىردىڭ باسىندا (1915 جىلدىڭ 10 قاڭتارىندا) دۇنيەگە كەلىپ, سول عاسىردىڭ سوڭىندا (1983 جىلدىڭ 5 قازانىندا) دۇنيەدەن وزدى.
ونىڭ زامانداستارىنىڭ كوكەيىنە ءۇمىت وتىن مازداتىپ, سانالارىنا الۋان ءتۇرلى ويلار قوزعاي العان سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى شىعارماشىلىعى ءوز حالقىنىڭ جان ءدۇنيەسىنىڭ تۇبىندەگى سارى التىنداي ساقتالعان – الدا تۇرعان ءىرى وزگەرىستەر مەن جارقىن بولاشاعىنا دەگەن ارمانىنىڭ اق قۇسى ەدى.
ول قارا سۋدى تەرىس اعىزاتىن كوركەم ءسوزدىڭ تەڭدەسى جوق مايتالمانى ەمەس ەدى. ءى.ەسەنبەرليننىڭ اسەرلى سوزدەر تاڭداۋعا ۋاقىتى دا بولمادى. بىراق, ونىڭ الدىندا ءوزگەشە ماڭىزدى مىندەتتەر تۇردى: تاريح تاعىلىمىنىڭ – تاريحي بولمىستاردىڭ فيلوسوفيالىق تالداۋلارى, سول زاماننىڭ كەمشىلىكتەرى, كوركەمسوز وبرازدارىنىڭ كومەگىمەن جاسالاتىن بولاشاقتىڭ جوسپارلارىن بايان ەتۋ.
جالپى العاندا, ونىڭ شىعارماشىلىعى ءوز ۇلتىنىڭ الىس بولاشاقتا دامۋىنىڭ ماسەلەلەرىنە اسا اۋقىمدى جانە تۇبەگەيلى كوزقاراسىمەن ەرەكشەلەنەدى. ول ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق ويتۇيىندەرىن وسى تۇرعىدا قۇردى. ۇلتىنىڭ جاساندى تۇردە ۇزىلگەن جوعارىداعى نەمەسە جان-جاعىنداعى «قامقورشىلارعا» جالتاقتاماي, ءوز ەركىمەن ويلاي الاتىن جانە ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشە الاتىن قابىلەتىن قالپىنا كەلتىرۋگە ءۇش باعىتتا ىقپال جاساي الدى جانە كومەكتەستى.
وسى ماقساتتا ءى.ەسەنبەرلين كەشە, ءبۇگىن, ەرتەڭ دەگەن كلاسسيكالىق فورمۋلاعا جۇگىندى. ۇلت ءوز تاعدىرىنىڭ 4-5 جىلىنا بولجام جاساۋى ءۇشىن ول ءوزىنىڭ سوڭعى 100 جىلدىق تاريحىندا قانداي وقيعالار بولعانىن انىق بىلۋگە ءتيىس. بەس عاسىرلىق تاريحىڭدى بىلمەي تۇرىپ الداعى 15-20 جىلعا بولجام ايتۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ول باسقالاردان بۇرىن ءتۇسىندى. وسى سەبەپپەن ءىلياس ەسەنبەرلين وتكەن عاسىرلاردىڭ قىرىق قاتپار استارىنا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, ونداعى بارىنشا ماڭىزدى تاريحي وقيعالار مەن شىنايى تاريحي تۇلعالار تاعدىرىنا ەرەكشە زەر سالدى.
ءبىر ماقالانىڭ اياسىندا اۆتوردىڭ قاي كىتابىنا بولسا دا تالداۋ جاساۋ قيىن. جازۋشىنىڭ پوۆەستەرى مەن روماندارىنىڭ تەك اتتارىنا كوز جۇگىرتكەننىڭ وزىندە دە ءبىز كوپتەگەن دەرەكتەردى بىلە الامىز. ەڭ باستىسى, ونىڭ الىستى بولجاعىشتىق قاسيەتى تاڭ قالدىرادى. ەسەنبەرلين ءوز زامانى مەن وتكەن عاسىرلاردىڭ اسا اۋقىمدى داۋىرلىك وقيعالارىن تالداۋ مەن وي ەلەگىنەن وتكىزۋگە و باستان بەيىم بولعان ەدى. ول ءۇشىن شىعارمالارىنىڭ ەڭ ماڭىزدى قۇندىلىعى ناقتى ادام, جەكە تۇلعا تاعدىرى بولدى.
سوندىقتان, اۆتوردىڭ ەرتەرەكتە جازىلعان پوۆەستەرىنىڭ ءبىرى «ادام تۋرالى ءان» (1957) دەپ كەزدەيسوق اتالماعان. باسقاشا سوزبەن ايتقاندا, ونىڭ بۇكىل شىعارماشىلىق ءومىربايانىن «ادامدار جايلى پوەما» دەپ اتاۋعا تولىق نەگىز بار.
ونىڭ كىتاپتارى ۇلى تۇلعالار مەن قاراپايىم ادامدار, جاعىمدى جانە جاعىمسىز كەيىپكەرلەر جايلى. وعان وسىنداي كوزقاراس نەگىزىنەن تاريحي تۇلعالاردىڭ ءتۇپ بەينەسى بولىپ كەلگەن كەيىپكەرلەردىڭ ادەبي وبرازدارىنىڭ مىنەز-ق ۇلىقتارىن اشىق كورسەتۋگە كومەكتەستى.
قالامگەردىڭ باسقا ءبىر پوۆەسى «تولقيدى ەسىل» (1965 جىل) دەپ اتالادى. بۇگىنگى كۇن سايىن قۇلپىرىپ كەلە جاتقان قازاقستاننىڭ جاس استاناسى ەسىل وزەنىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان. بۇل وزەن تاۋلاردان شالعاي سارىارقا جازىعىندا اعىپ جاتقاندىقتان ەشقاشان دا بۋىرقانىپ تولقىعان ەمەس. دەگەنمەن, باسقاشا استارلى ماعىنادا العاندا بۇگىنگى ەسىل ۇلكەن تولقىنىستا. ويتكەنى, سوڭعى 17 جىلدان بەرى بيازى مىنەزدى ەسىل وزەنى استانا تۇرعىندارىمەن قاتار باسقا جۇرتتىڭ دا نازارىن وزىنە اۋدارىپ تۇر.
ەسىل – سۋ كۇرەجولى. قالا ساۋلەتىنىڭ جوسپارلارى وسى وزەننىڭ ەرەكشەلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى. وزەننىڭ وڭ جانە سول جاعالاۋلارىنىڭ جەر بەدەرى تۇتاستاي ءبىر پەيزاج رەتىندە بىرتىندەپ قالا سۋرەتىمەن ۇشتاسىپ جاتىر. استانانىڭ جوباسىن دايىنداعان شەتەلدىك جانە وتاندىق ارحيتەكتورلار وزەندى ەسەپكە الا وتىرىپ, جوبالارىن ەسىلدەن باستايدى.
وسىنداي جايتتاردى ەسكەرە وتىرىپ, مەن ونىڭ شىعارمالارىنداعى بەينەلەردىڭ الدا كەلە جاتقان وقيعالارعا قاتىستىلىعىنا تاڭدانامىن. ءتىپتى, ونىڭ كىتاپتارىنىڭ باستاپقىدا بەرىلگەن شارتتى اتاۋلارى دا جىلدار وتە ءوزىنىڭ تەرەڭ ماعىناسىن جوعالتپايدى.
ەسەنبەرلين روماندارىنىڭ اتاۋلارى زاڭعارلىقتى, سىمباتتىلىقتى, ساندىلىكتى پاش ەتەدى. مىسالى, «التىن اتتار ويانادى» (1978) جانە «التىن قۇس» (1972). جيىرما جىل وتكەن سوڭ ونىڭ وسى وبرازدارى جاس مەملەكەتتىڭ گەرالديكاسىن بەينەلەۋگە (گەربىن سۋرەتتەۋگە) پايدالانىلدى. كوشپەلى وركەنيەتتىڭ بەلگىسى – كوشپەندى بابالارىمىزدىڭ «قاناتى» – ات قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەلتاڭباسىندا قولدانىلدى. ەلىمىزدە XX عاسىر مەن 1991 جىلدىڭ سوڭىندا «التىن اتتار» ءبىز ءۇشىن تۋرا ماعىنادا وياندى دەپ ايتۋعا دا بولادى. مۇندا دا ءىلياس ەسەنبەرلين ويتۇيىندەرى تاريحي وقيعالاردان ونداعان جىلدارعا وزىق تۇر. ەندى قازاقستاننىڭ تۋىندا ءىلياس اعامىزدىڭ قىران كەلبەتتى «التىن قۇسى» ءوزىنىڭ زور قاناتتارىن جايىپ جىبەرىپ, كۇننىڭ استى مەن ۇلى دالا ۇستىندە قالىقتاپ تۇر.
ادامسۇيگىش ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ قوعامداعى ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس وتە شەبەر سيپاتتالعان رومانتيكاعا تولى روماندارىنىڭ اتى دا زاتىنا ساي: «عاشىقتار» (1968), «ماحاببات مەيرامى» (1983), «اققۋ قۇستىڭ قۋانىشى» (1984). ادامزات بالاسى ءۇشىن قاي كەزدە بولماسىن وزەكتى تاقىرىپتار وسى رومانداردىڭ اتاۋلارىنان باستاۋ الادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەسەنبەرلين بىزگە تاريحي شىعارمالارىنان باسقا «ماحاببات تۋرالى تريلوگيا» دا قالدىرىپ كەتتى. ونىڭ كەشەگى كۇنگى ادەبي وبرازدارى بۇگىنگى كۇننىڭ تاپتىرماس ايشىق ايعاعى مەن ءداۋىر تاڭباسىنا اينالدى.
ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ بۇكىل سانالى ءومىرى قيىندىققا تولى, شىعارماشىلىعى بارىپ تۇرعان قاتەرلى وتكەل بولعاندىقتان, ونىڭ تۋىندىلارىنىڭ وتكىر مىنەزدىلىگى كىتاپتارىنىڭ اتىنان-اق بايقالادى.
مۇنداي قايسار مىنەز اۆتوردىڭ وزىنە دە ءتان ەدى, ايتپەسە ول وسىنشاما اۋقىمدى جانە تىڭ تاقىرىپتاعى تۆورچەستۆولىق جوسپارلارىن قارلىعاشتاي قورعاي دا, ءىس جۇزىنە اسىرا دا الماس ەدى. اۆتوردىڭ ەرجۇرەك باتىل ادام بولعاندىعىن ونىڭ ادەبي تۋىندىلارىنان بىلۋگە بولادى. ونىڭ «ايقاس» (1966), «قاتەرلى وتكەل» (1967), «ماڭعىستاۋ مايدانى» (1978) سياقتى روماندارى وسىنىڭ بىردەن-ءبىر دالەلى.
باتاليست ەسەنبەرلين تەك قانا تاريحي كىتاپتارىندا عانا ەمەس, باسقا دا شىعارمالارىندا كەيىپكەرلەرىنىڭ اۋىزىمەن ءوز زامانى مەن بولاشاق ۇرپاقتاردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن كوتەرىپ وتىردى. وعان سول كەزدەگى رەسمي ساياساتتىڭ ءتارتىبىن قاتاڭ قاداعالاعان جاندار كۇدىكتەنە قاراپ, ونى بەيساياساتتىق, تەرىس كوزقاراستاعى جازۋشى دەپ تە سانادى. ولارعا ول كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ كەتىپ ەسكىلىكتى اڭسايتىنداي بولىپ كورىندى. مۇنداي كۇردەلى جاعدايدا ماسكەۋدەگى ورتالىق بيلىككە تاۋەلدى, بىراق حالقىنىڭ وتكەنى مەن بولاشاعىنا جانى اشىعان دىنمۇحامەد قوناەۆ ەسەنبەرليننىڭ تاريحي ەڭبەكتەرىن اشىق تۇردە قورعاماعانىمەن, ىشتەي قۇپتاپ, ولاردىڭ جارىق كورۋىنە جاعداي جاساۋعا تىرىستى.
ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ شىعارماشىلىعىن حالىق دانالىعىنىڭ ءمولدىر بۇلاعى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى, ويتكەنى ونىڭ تۋىندىلارى حالقىمىزدا ۇمىتىلىپ بارا جاتقان اڭىزداردى, جاۋىنگەرلىك ەرلىكتى بايانداپ وتىردى. جاسىراتىنى جوق, سول كەزدەگى قىزىل يمپەريانىڭ ساياساتىنا تولىق سەنگەن ونىڭ كەيبىر قالامداستارى ءۇشىن ۇلتىمىزدىڭ تاريحى 1917 جىلدان باستالاتىنداي بولىپ كورىنگەن. ول ولارعا ءوزىنىڭ كوزقاراسىنىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەي وتىرىپ, كەيىن تاريحي شىندىقتى «قاھار» رومانى مەن «كوشپەندىلەر» تريلوگياسى ارقىلى قازاق كوركەم ادەبيەتىندە ءبىرىنشى بولىپ ايتا باستادى.
وسىلاي «ايقاستار» مەن «مايدانداردىڭ» سارىندارى قالىپتاستى. ونىڭ كىتاپتارىنىڭ اتاۋلارىنان باستاپ وقىرمانعا وي سالادى. ءىلياس اعانىڭ شىعارمالارى جاستارعا دەربەس ويلاۋ ادەتىن قالىپتاستىرادى. ونىڭ شىعارمالارى ويلاۋعا «ازىق» بولىپ تابىلادى. مۇندا كوپتەگەن تاريحي دەرەكتەر كەلتىرىلگەن, ولار بولعان وقيعالاردى ءبىر-بىرىمەن بايلانىستىرىپ وتىرادى. وقيعالار اسىعىس, ءۇستىرت جازىلماعان. ولار بولعان جاعدايلاردى قىسقا عانا بايانداپ وتىرادى. ءىلياس ەسەنبەرلين شىعارمالارىنىڭ نەگىزگى قۇندىلىعى دا وسىندا.
ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ 40 جىلعا سوزىلعان شىعارماشىلىق عۇمىرىن «قاتەرلى وتكەلمەن» سالىستىرۋعا بولادى. ونىڭ زامانداستارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ادەبيەتتىڭ داڭعىل جولدارىن تاڭداعاندا, ول جالعىز ءوزى جولسىز جەرمەن ءجۇردى. دەگەنمەن, 1970-ءشى جىلداردىڭ باسىندا كوپتەگەن قازاق اقىن-جازۋشىلارى ونىڭ ءىزىن باستى. ول XX عاسىردا قالامگەر تاريحشىلاردىڭ ادەبيەت مەكتەبىنىڭ ىرگەتاسىن قالادى. ول, و باستا, كونە ءداۋىردىڭ اقيقاتىن ىزدەپ, جولسىز جەرگە سۇرلەۋ سالىپ, سول سوقپاقپەن اداسپاي, جالعىز ءوزى دۇرىس شەشىمگە كەلىپ, اياعىندا تەڭدەسى جوق ناتيجەگە قولىن جەتكىزىپ جەڭىس مارەسىنە ءبىرىنشى بولىپ جەتتى.
حح عاسىرداعى قازاق پوەزياسىنىڭ الىبى قادىر مىرزاليەۆ ايتقانداي:
ەسەنبەرلين ءىلياس قىزىق ەدى.
ەرەيمەننىڭ سىلەمى, ۇزىگى ەدى.
اركتيكا مۇزىنداي تاقىرىپتى,
العاش رەت ول ءوزى بۇزىپ ەدى!
وسىلايشا ول ءوزىنىڭ «قاتەرلى وتكەلىنەن» ابىرويمەن ءوتتى. بۇل ءبارى كۇتپەگەن جەردە توسىننان بولعان, حالقىنا ارناعان سىيى بولاتىن.
«جازۋشى» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى جانە قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولعان كەزىندە ءىلياس ەسەنبەرلين ءبىرتۋما تۇلعالارعا كومەكتەسىپ ءجۇردى. ءانۋار ءالىمجانوۆ كوزقاراستارىنىڭ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتىپ, ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ «از ي يا» كىتابىن شىعاردى.
ءىلياس ەسەنبەرلينگە دە تانىمال ادامدار, مىسالى, تاريحشى, ەتنوگراف, اكادەميك ا.پ. وكلادنيكوۆ (كسرو عا-نىڭ ءسىبىر ءبولىمى, نوۆوسيبيرسك قالاسى), كريستينا دامم (ۆارشاۆا), شىڭعىس ايتماتوۆ (بىشكەك), الكەي مارعۇلان (الماتى) جانە باسقالار رۋحاني قولداۋ جاساپ ءجۇردى.
«كوشپەندىلەر» تريلوگياسىنىڭ العاشقى اتاۋى «اق وردا» بولاتىن. وعان ول كەزدەگى «اق» ءتۇس قىزىل كوممۋنيستەرگە ساياسي تۇرعىدا جارامسىز بولعاندىقتان بۇل اتاۋعا رۇقسات ەتىلمەدى. ەسەنبەرلين قىزىل فاتاليستەرمەن كىتاپ اتاۋى بويىنشا ىمىراعا كەلۋگە ءمəجبۇر بولدى. اقىرى تريلوگياعا «كوشپەندىلەر» دەگەن ءساتتى اتاۋ تابىلدى. ول قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويى باسىنان كەشكەن تۇرمىسىن كورسەتەدى. ونىڭ ۇستىنە بىزدەرمەن قاتار وتكەن عاسىرلاردا باسقا دا كورشى حالىقتار دا كوشپەندىلەر بولعان.
قازىرگى قاۋىم «التىن وردانى» ءالى كۇنگە دەيىن تۇسىنبەي قەلەدى. كەڭەس وداعى كەزىندەگى وقۋلىقتاردا «التىن وردا» يمپەرياسى ەۋرازيا حالىقتارى ءۇشىن تەك زورلىق-زومبىلىق, جابايىلىقتى عانا اكەلگەن مەملەكەت رەتىندە كورسەتىلگەن. وسىنداي قاتقان قاساڭ قالىپ كوپشىلىكتىڭ ويىندا ءۇش عاسىردا ورنىعىپ قالدى. ونىمەن كەلىسپەگەندەر تەك ازىن-اۋلاق ءبىلىمدى قاۋىم عانا (ل.ن.گۋميلەۆ جانە باسقالار). ءىلياس ەسەنبەرلين وسىنداي قالىپتاسقان جاعدايدى كوپتەگەن تاريحشىلاردان گورى جاقسىراق بىلەتىن.
«كوشپەندىلەر» جانە «التىن وردا» تريلوگيالارى, باسقا ون ءبىر كىتاپتى ەسەپتەمەي-اق قويعاندا, ءبىزدى مىڭداعان جىلدىق تاريحى بار ۇلت ەكەنىمىزدى ايدان انىق دالەلدەپ بەردى.
ءىلياس ەسەنبەرلين قازىرگى قازاقستاننىڭ XII-XV عاسىرلارداعى التىن وردانىڭ (جوشىنىڭ ۇلىسى, « ۇلى ۇلىس») ءبىر بولىگى بولىپ تابىلاتىنىن كورسەتتى. جازۋشىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, وسى التىن وردا مەملەكەتى موڭعولداردان باستاۋ الىپ, بىراق ونىڭ نەگىزگى بولىگى قىپشاق دالاسى بولىپ تابىلادى, ونىڭ («دەشتى قىپشاقتىڭ») ارقاسىندا شىڭعىسحان مەملەكەتىنىڭ كۇش-قۋاتى نىعايتىلدى. وسى تۇرعىدان قاراستىرعاندا, قازاقستان التىن وردانىڭ مۇراگەرى بولىپ سانالادى, ويتكەنى بابالارىمىز ءوز جەرى مەن تاريحي وتانىندا اتالمىش مەملەكەت يگىلىگىنە ايانباي جۇمىس ىستەدى.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى رەتىندە قورىتىندىلاپ ايتساق: ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «كوشپەندىلەر» تريلوگياسى كەز كەلگەن ۇلتتىڭ مادەني ومىرىندە ءبىر عاسىردا, مۇمكىن بىرنەشە عاسىردا, ءبىر رەت قانا دۇنيەگە كەلەتىن ءارى سيرەك, ءارى عاجايىپ الىپ تۋىندى.
احمەت دۇيسەنباەۆ,
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ
«عىلىم ورداسى» رمك قازاقستان عىلىمىنىڭ تاريحى مۋزەيىنىڭ
عىلىمي قىزمەتكەر-قور ساقتاۋشىسى.
شىڭعىس ايتماتوۆ.
كسرو ىدىراعانىنان كەيىن بىزدە جانە باسقا رەسپۋبليكالاردا جاڭا ەگەمەن مەملەكەت قۇرۋ بارىسىندا رۋحاني قۇندىلىقتاردى قايتا باعالاۋ ۇدەرىسى قارقىندى تۇردە باستاۋ الىپ, اينالاسى 5-10 جىل ىشىندە ءوز مارەسىنە جەتىپ تە ۇلگەردى. ءوتكەن عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن تانىمال تۇلعالاردىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنە لايىق باعا دا بەرىلدى. ارينە, بۇل قۋانىشتى جاعداي. دەگەنمەن, ۇلتتىق مادەنيەتكە تەڭدەسى جوق ۇلەس قوسقان كەيبىر ءىرى تاريحي تۇلعالار ەلەۋسىز قالىپ قويدى. وسىنداي تۇلعالاردىڭ ءبىرى دە, بىرەگەيى دە – ەسىمى كوزى ءتىرىسىندە-اق كەڭ-بايتاق قازاق دالاسىندا اڭىزعا اينالعان دارابوز جازۋشىمىز ءىلياس ەسەنبەرلين ەدى.
«قاھار» تاريحي رومانى جارىق كورگەن 1969 جىلدان باستاپ ءىلياس ەسەنبەرلين ءوزىنىڭ كىتاپتارى ەڭ كوپ وقىلاتىن اۆتور رەتىندەگى بىرىنشىلىگىن ەشكىمگە بەرمەي كەلدى. ءىلياس اعامىزدىڭ وسى ەرلىگىنە توقىراۋ زامانىندا قازاق حالقى قايران قالعان.
حح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتىندە ءى.ەسەنبەرلين – كىتاپتارىنىڭ جالپى تيراجىنىڭ كولەمى جاعىنان تەڭدەسى جوق جازۋشى. وسىدان 10 جىل بۇرىن ولاردىڭ سانى 8 ميلليون دانادان اسقان ەدى. قازىرگى سانىن بىلمەيمىن. بۇل جاي عانا قوسالقى كورسەتكىش ەمەس. وبرازدى تۇردە ايتساق, ونىڭ كىتاپتارى ءار ۇيدە بار دەۋگە دە بولادى. رەسپۋبليكامىزدىڭ قاي قالاسىن نەمەسە اۋىلىن الساڭىز دا. ويتكەنى, ول سوناۋ كەڭەس داۋىرىندە دە, بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك زامانىندا دا وقىرماننىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەن جازۋشى. جوعارىداعى ەپيگرافتا شىڭعىس ايتماتوۆ وسىنداي قىسقا دا نۇسقا تۇجىرىمدى قىزىل ءسوز ءۇشىن ايتقان جوق ەدى.
ونىڭ «كوشپەندىلەر» جانە «التىن وردا» تاريحي تريلوگيالارى ساياسي سالماعى مەن تانىمالدى قۇندىلىعى جاعىنان وتكەن عاسىرداعى ۇلتتىق پروزا سالاسىنداعى ەڭ ىرگەلى شىعارمالار بولىپ تابىلادى.
ءىلياس ەسەنبەرلين شىعارماشىلىعىنىڭ وزگەلەردەن بولەك باستى ەرەكشەلىگى نەدە؟ بۇل – نەگىزگى سۇراق. وسىنداي امبەباپ سۇراقتى بارلىق ادەبيەتشىلەرگە قويۋعا بولادى. بۇل كەز كەلگەن كلاسسيكالىق شىعارماعا قويىلاتىن ەڭ باستى تالاپ ەكەندىگى بارشاعا بەلگىلى. ءىلياس ەسەنبەرلينگە قاتىستى وسى قاعيداتقا نەگىزدەلگەن سۇراقتىڭ جاۋابى قالامگەرلەر تۇگىلى ءجاي جۇرتقا دا بەلگىلى.
مەن 2005 جىلى جازۋشىنىڭ 90 جىلدىعى جايباراقات وتكەندە ارىپتەستەرى ءىلياس اعالارىنىڭ الدىنداعى وزدەرىنىڭ ىنىلىك پارىزدارىن ونىڭ 100 جىلدىعىندا وتەۋگە بەل بايلاعان عوي دەپ توپشىلادىم. وسىنداي كۇدىك تۋعاسىن قوجاناسىردىڭ «وعان دەيىن نە ەسەك ولەدى, نە اربا سىنادى» دەگەن ءازىلى دە ەسكە تۇسكەن. ول دا سوتسرەاليزمنىڭ كەيبىر كلاسسيكتەرى سياقتى اقىرىن-اقىرىن شەگىنىپ, وقىرمانىنان الىستاپ كەتە مە ەكەن دەپ تە كۇمانداندىق.
ءىلياس ەسەنبەرلين وتكەن عاسىردىڭ باسىندا (1915 جىلدىڭ 10 قاڭتارىندا) دۇنيەگە كەلىپ, سول عاسىردىڭ سوڭىندا (1983 جىلدىڭ 5 قازانىندا) دۇنيەدەن وزدى.
ونىڭ زامانداستارىنىڭ كوكەيىنە ءۇمىت وتىن مازداتىپ, سانالارىنا الۋان ءتۇرلى ويلار قوزعاي العان سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى شىعارماشىلىعى ءوز حالقىنىڭ جان ءدۇنيەسىنىڭ تۇبىندەگى سارى التىنداي ساقتالعان – الدا تۇرعان ءىرى وزگەرىستەر مەن جارقىن بولاشاعىنا دەگەن ارمانىنىڭ اق قۇسى ەدى.
ول قارا سۋدى تەرىس اعىزاتىن كوركەم ءسوزدىڭ تەڭدەسى جوق مايتالمانى ەمەس ەدى. ءى.ەسەنبەرليننىڭ اسەرلى سوزدەر تاڭداۋعا ۋاقىتى دا بولمادى. بىراق, ونىڭ الدىندا ءوزگەشە ماڭىزدى مىندەتتەر تۇردى: تاريح تاعىلىمىنىڭ – تاريحي بولمىستاردىڭ فيلوسوفيالىق تالداۋلارى, سول زاماننىڭ كەمشىلىكتەرى, كوركەمسوز وبرازدارىنىڭ كومەگىمەن جاسالاتىن بولاشاقتىڭ جوسپارلارىن بايان ەتۋ.
جالپى العاندا, ونىڭ شىعارماشىلىعى ءوز ۇلتىنىڭ الىس بولاشاقتا دامۋىنىڭ ماسەلەلەرىنە اسا اۋقىمدى جانە تۇبەگەيلى كوزقاراسىمەن ەرەكشەلەنەدى. ول ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق ويتۇيىندەرىن وسى تۇرعىدا قۇردى. ۇلتىنىڭ جاساندى تۇردە ۇزىلگەن جوعارىداعى نەمەسە جان-جاعىنداعى «قامقورشىلارعا» جالتاقتاماي, ءوز ەركىمەن ويلاي الاتىن جانە ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشە الاتىن قابىلەتىن قالپىنا كەلتىرۋگە ءۇش باعىتتا ىقپال جاساي الدى جانە كومەكتەستى.
وسى ماقساتتا ءى.ەسەنبەرلين كەشە, ءبۇگىن, ەرتەڭ دەگەن كلاسسيكالىق فورمۋلاعا جۇگىندى. ۇلت ءوز تاعدىرىنىڭ 4-5 جىلىنا بولجام جاساۋى ءۇشىن ول ءوزىنىڭ سوڭعى 100 جىلدىق تاريحىندا قانداي وقيعالار بولعانىن انىق بىلۋگە ءتيىس. بەس عاسىرلىق تاريحىڭدى بىلمەي تۇرىپ الداعى 15-20 جىلعا بولجام ايتۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ول باسقالاردان بۇرىن ءتۇسىندى. وسى سەبەپپەن ءىلياس ەسەنبەرلين وتكەن عاسىرلاردىڭ قىرىق قاتپار استارىنا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, ونداعى بارىنشا ماڭىزدى تاريحي وقيعالار مەن شىنايى تاريحي تۇلعالار تاعدىرىنا ەرەكشە زەر سالدى.
ءبىر ماقالانىڭ اياسىندا اۆتوردىڭ قاي كىتابىنا بولسا دا تالداۋ جاساۋ قيىن. جازۋشىنىڭ پوۆەستەرى مەن روماندارىنىڭ تەك اتتارىنا كوز جۇگىرتكەننىڭ وزىندە دە ءبىز كوپتەگەن دەرەكتەردى بىلە الامىز. ەڭ باستىسى, ونىڭ الىستى بولجاعىشتىق قاسيەتى تاڭ قالدىرادى. ەسەنبەرلين ءوز زامانى مەن وتكەن عاسىرلاردىڭ اسا اۋقىمدى داۋىرلىك وقيعالارىن تالداۋ مەن وي ەلەگىنەن وتكىزۋگە و باستان بەيىم بولعان ەدى. ول ءۇشىن شىعارمالارىنىڭ ەڭ ماڭىزدى قۇندىلىعى ناقتى ادام, جەكە تۇلعا تاعدىرى بولدى.
سوندىقتان, اۆتوردىڭ ەرتەرەكتە جازىلعان پوۆەستەرىنىڭ ءبىرى «ادام تۋرالى ءان» (1957) دەپ كەزدەيسوق اتالماعان. باسقاشا سوزبەن ايتقاندا, ونىڭ بۇكىل شىعارماشىلىق ءومىربايانىن «ادامدار جايلى پوەما» دەپ اتاۋعا تولىق نەگىز بار.
ونىڭ كىتاپتارى ۇلى تۇلعالار مەن قاراپايىم ادامدار, جاعىمدى جانە جاعىمسىز كەيىپكەرلەر جايلى. وعان وسىنداي كوزقاراس نەگىزىنەن تاريحي تۇلعالاردىڭ ءتۇپ بەينەسى بولىپ كەلگەن كەيىپكەرلەردىڭ ادەبي وبرازدارىنىڭ مىنەز-ق ۇلىقتارىن اشىق كورسەتۋگە كومەكتەستى.
قالامگەردىڭ باسقا ءبىر پوۆەسى «تولقيدى ەسىل» (1965 جىل) دەپ اتالادى. بۇگىنگى كۇن سايىن قۇلپىرىپ كەلە جاتقان قازاقستاننىڭ جاس استاناسى ەسىل وزەنىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان. بۇل وزەن تاۋلاردان شالعاي سارىارقا جازىعىندا اعىپ جاتقاندىقتان ەشقاشان دا بۋىرقانىپ تولقىعان ەمەس. دەگەنمەن, باسقاشا استارلى ماعىنادا العاندا بۇگىنگى ەسىل ۇلكەن تولقىنىستا. ويتكەنى, سوڭعى 17 جىلدان بەرى بيازى مىنەزدى ەسىل وزەنى استانا تۇرعىندارىمەن قاتار باسقا جۇرتتىڭ دا نازارىن وزىنە اۋدارىپ تۇر.
ەسىل – سۋ كۇرەجولى. قالا ساۋلەتىنىڭ جوسپارلارى وسى وزەننىڭ ەرەكشەلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى. وزەننىڭ وڭ جانە سول جاعالاۋلارىنىڭ جەر بەدەرى تۇتاستاي ءبىر پەيزاج رەتىندە بىرتىندەپ قالا سۋرەتىمەن ۇشتاسىپ جاتىر. استانانىڭ جوباسىن دايىنداعان شەتەلدىك جانە وتاندىق ارحيتەكتورلار وزەندى ەسەپكە الا وتىرىپ, جوبالارىن ەسىلدەن باستايدى.
وسىنداي جايتتاردى ەسكەرە وتىرىپ, مەن ونىڭ شىعارمالارىنداعى بەينەلەردىڭ الدا كەلە جاتقان وقيعالارعا قاتىستىلىعىنا تاڭدانامىن. ءتىپتى, ونىڭ كىتاپتارىنىڭ باستاپقىدا بەرىلگەن شارتتى اتاۋلارى دا جىلدار وتە ءوزىنىڭ تەرەڭ ماعىناسىن جوعالتپايدى.
ەسەنبەرلين روماندارىنىڭ اتاۋلارى زاڭعارلىقتى, سىمباتتىلىقتى, ساندىلىكتى پاش ەتەدى. مىسالى, «التىن اتتار ويانادى» (1978) جانە «التىن قۇس» (1972). جيىرما جىل وتكەن سوڭ ونىڭ وسى وبرازدارى جاس مەملەكەتتىڭ گەرالديكاسىن بەينەلەۋگە (گەربىن سۋرەتتەۋگە) پايدالانىلدى. كوشپەلى وركەنيەتتىڭ بەلگىسى – كوشپەندى بابالارىمىزدىڭ «قاناتى» – ات قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەلتاڭباسىندا قولدانىلدى. ەلىمىزدە XX عاسىر مەن 1991 جىلدىڭ سوڭىندا «التىن اتتار» ءبىز ءۇشىن تۋرا ماعىنادا وياندى دەپ ايتۋعا دا بولادى. مۇندا دا ءىلياس ەسەنبەرلين ويتۇيىندەرى تاريحي وقيعالاردان ونداعان جىلدارعا وزىق تۇر. ەندى قازاقستاننىڭ تۋىندا ءىلياس اعامىزدىڭ قىران كەلبەتتى «التىن قۇسى» ءوزىنىڭ زور قاناتتارىن جايىپ جىبەرىپ, كۇننىڭ استى مەن ۇلى دالا ۇستىندە قالىقتاپ تۇر.
ادامسۇيگىش ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ قوعامداعى ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس وتە شەبەر سيپاتتالعان رومانتيكاعا تولى روماندارىنىڭ اتى دا زاتىنا ساي: «عاشىقتار» (1968), «ماحاببات مەيرامى» (1983), «اققۋ قۇستىڭ قۋانىشى» (1984). ادامزات بالاسى ءۇشىن قاي كەزدە بولماسىن وزەكتى تاقىرىپتار وسى رومانداردىڭ اتاۋلارىنان باستاۋ الادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەسەنبەرلين بىزگە تاريحي شىعارمالارىنان باسقا «ماحاببات تۋرالى تريلوگيا» دا قالدىرىپ كەتتى. ونىڭ كەشەگى كۇنگى ادەبي وبرازدارى بۇگىنگى كۇننىڭ تاپتىرماس ايشىق ايعاعى مەن ءداۋىر تاڭباسىنا اينالدى.
ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ بۇكىل سانالى ءومىرى قيىندىققا تولى, شىعارماشىلىعى بارىپ تۇرعان قاتەرلى وتكەل بولعاندىقتان, ونىڭ تۋىندىلارىنىڭ وتكىر مىنەزدىلىگى كىتاپتارىنىڭ اتىنان-اق بايقالادى.
مۇنداي قايسار مىنەز اۆتوردىڭ وزىنە دە ءتان ەدى, ايتپەسە ول وسىنشاما اۋقىمدى جانە تىڭ تاقىرىپتاعى تۆورچەستۆولىق جوسپارلارىن قارلىعاشتاي قورعاي دا, ءىس جۇزىنە اسىرا دا الماس ەدى. اۆتوردىڭ ەرجۇرەك باتىل ادام بولعاندىعىن ونىڭ ادەبي تۋىندىلارىنان بىلۋگە بولادى. ونىڭ «ايقاس» (1966), «قاتەرلى وتكەل» (1967), «ماڭعىستاۋ مايدانى» (1978) سياقتى روماندارى وسىنىڭ بىردەن-ءبىر دالەلى.
باتاليست ەسەنبەرلين تەك قانا تاريحي كىتاپتارىندا عانا ەمەس, باسقا دا شىعارمالارىندا كەيىپكەرلەرىنىڭ اۋىزىمەن ءوز زامانى مەن بولاشاق ۇرپاقتاردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن كوتەرىپ وتىردى. وعان سول كەزدەگى رەسمي ساياساتتىڭ ءتارتىبىن قاتاڭ قاداعالاعان جاندار كۇدىكتەنە قاراپ, ونى بەيساياساتتىق, تەرىس كوزقاراستاعى جازۋشى دەپ تە سانادى. ولارعا ول كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ كەتىپ ەسكىلىكتى اڭسايتىنداي بولىپ كورىندى. مۇنداي كۇردەلى جاعدايدا ماسكەۋدەگى ورتالىق بيلىككە تاۋەلدى, بىراق حالقىنىڭ وتكەنى مەن بولاشاعىنا جانى اشىعان دىنمۇحامەد قوناەۆ ەسەنبەرليننىڭ تاريحي ەڭبەكتەرىن اشىق تۇردە قورعاماعانىمەن, ىشتەي قۇپتاپ, ولاردىڭ جارىق كورۋىنە جاعداي جاساۋعا تىرىستى.
ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ شىعارماشىلىعىن حالىق دانالىعىنىڭ ءمولدىر بۇلاعى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى, ويتكەنى ونىڭ تۋىندىلارى حالقىمىزدا ۇمىتىلىپ بارا جاتقان اڭىزداردى, جاۋىنگەرلىك ەرلىكتى بايانداپ وتىردى. جاسىراتىنى جوق, سول كەزدەگى قىزىل يمپەريانىڭ ساياساتىنا تولىق سەنگەن ونىڭ كەيبىر قالامداستارى ءۇشىن ۇلتىمىزدىڭ تاريحى 1917 جىلدان باستالاتىنداي بولىپ كورىنگەن. ول ولارعا ءوزىنىڭ كوزقاراسىنىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەي وتىرىپ, كەيىن تاريحي شىندىقتى «قاھار» رومانى مەن «كوشپەندىلەر» تريلوگياسى ارقىلى قازاق كوركەم ادەبيەتىندە ءبىرىنشى بولىپ ايتا باستادى.
وسىلاي «ايقاستار» مەن «مايدانداردىڭ» سارىندارى قالىپتاستى. ونىڭ كىتاپتارىنىڭ اتاۋلارىنان باستاپ وقىرمانعا وي سالادى. ءىلياس اعانىڭ شىعارمالارى جاستارعا دەربەس ويلاۋ ادەتىن قالىپتاستىرادى. ونىڭ شىعارمالارى ويلاۋعا «ازىق» بولىپ تابىلادى. مۇندا كوپتەگەن تاريحي دەرەكتەر كەلتىرىلگەن, ولار بولعان وقيعالاردى ءبىر-بىرىمەن بايلانىستىرىپ وتىرادى. وقيعالار اسىعىس, ءۇستىرت جازىلماعان. ولار بولعان جاعدايلاردى قىسقا عانا بايانداپ وتىرادى. ءىلياس ەسەنبەرلين شىعارمالارىنىڭ نەگىزگى قۇندىلىعى دا وسىندا.
ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ 40 جىلعا سوزىلعان شىعارماشىلىق عۇمىرىن «قاتەرلى وتكەلمەن» سالىستىرۋعا بولادى. ونىڭ زامانداستارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ادەبيەتتىڭ داڭعىل جولدارىن تاڭداعاندا, ول جالعىز ءوزى جولسىز جەرمەن ءجۇردى. دەگەنمەن, 1970-ءشى جىلداردىڭ باسىندا كوپتەگەن قازاق اقىن-جازۋشىلارى ونىڭ ءىزىن باستى. ول XX عاسىردا قالامگەر تاريحشىلاردىڭ ادەبيەت مەكتەبىنىڭ ىرگەتاسىن قالادى. ول, و باستا, كونە ءداۋىردىڭ اقيقاتىن ىزدەپ, جولسىز جەرگە سۇرلەۋ سالىپ, سول سوقپاقپەن اداسپاي, جالعىز ءوزى دۇرىس شەشىمگە كەلىپ, اياعىندا تەڭدەسى جوق ناتيجەگە قولىن جەتكىزىپ جەڭىس مارەسىنە ءبىرىنشى بولىپ جەتتى.
حح عاسىرداعى قازاق پوەزياسىنىڭ الىبى قادىر مىرزاليەۆ ايتقانداي:
ەسەنبەرلين ءىلياس قىزىق ەدى.
ەرەيمەننىڭ سىلەمى, ۇزىگى ەدى.
اركتيكا مۇزىنداي تاقىرىپتى,
العاش رەت ول ءوزى بۇزىپ ەدى!
وسىلايشا ول ءوزىنىڭ «قاتەرلى وتكەلىنەن» ابىرويمەن ءوتتى. بۇل ءبارى كۇتپەگەن جەردە توسىننان بولعان, حالقىنا ارناعان سىيى بولاتىن.
«جازۋشى» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى جانە قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولعان كەزىندە ءىلياس ەسەنبەرلين ءبىرتۋما تۇلعالارعا كومەكتەسىپ ءجۇردى. ءانۋار ءالىمجانوۆ كوزقاراستارىنىڭ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتىپ, ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ «از ي يا» كىتابىن شىعاردى.
ءىلياس ەسەنبەرلينگە دە تانىمال ادامدار, مىسالى, تاريحشى, ەتنوگراف, اكادەميك ا.پ. وكلادنيكوۆ (كسرو عا-نىڭ ءسىبىر ءبولىمى, نوۆوسيبيرسك قالاسى), كريستينا دامم (ۆارشاۆا), شىڭعىس ايتماتوۆ (بىشكەك), الكەي مارعۇلان (الماتى) جانە باسقالار رۋحاني قولداۋ جاساپ ءجۇردى.
«كوشپەندىلەر» تريلوگياسىنىڭ العاشقى اتاۋى «اق وردا» بولاتىن. وعان ول كەزدەگى «اق» ءتۇس قىزىل كوممۋنيستەرگە ساياسي تۇرعىدا جارامسىز بولعاندىقتان بۇل اتاۋعا رۇقسات ەتىلمەدى. ەسەنبەرلين قىزىل فاتاليستەرمەن كىتاپ اتاۋى بويىنشا ىمىراعا كەلۋگە ءمəجبۇر بولدى. اقىرى تريلوگياعا «كوشپەندىلەر» دەگەن ءساتتى اتاۋ تابىلدى. ول قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويى باسىنان كەشكەن تۇرمىسىن كورسەتەدى. ونىڭ ۇستىنە بىزدەرمەن قاتار وتكەن عاسىرلاردا باسقا دا كورشى حالىقتار دا كوشپەندىلەر بولعان.
قازىرگى قاۋىم «التىن وردانى» ءالى كۇنگە دەيىن تۇسىنبەي قەلەدى. كەڭەس وداعى كەزىندەگى وقۋلىقتاردا «التىن وردا» يمپەرياسى ەۋرازيا حالىقتارى ءۇشىن تەك زورلىق-زومبىلىق, جابايىلىقتى عانا اكەلگەن مەملەكەت رەتىندە كورسەتىلگەن. وسىنداي قاتقان قاساڭ قالىپ كوپشىلىكتىڭ ويىندا ءۇش عاسىردا ورنىعىپ قالدى. ونىمەن كەلىسپەگەندەر تەك ازىن-اۋلاق ءبىلىمدى قاۋىم عانا (ل.ن.گۋميلەۆ جانە باسقالار). ءىلياس ەسەنبەرلين وسىنداي قالىپتاسقان جاعدايدى كوپتەگەن تاريحشىلاردان گورى جاقسىراق بىلەتىن.
«كوشپەندىلەر» جانە «التىن وردا» تريلوگيالارى, باسقا ون ءبىر كىتاپتى ەسەپتەمەي-اق قويعاندا, ءبىزدى مىڭداعان جىلدىق تاريحى بار ۇلت ەكەنىمىزدى ايدان انىق دالەلدەپ بەردى.
ءىلياس ەسەنبەرلين قازىرگى قازاقستاننىڭ XII-XV عاسىرلارداعى التىن وردانىڭ (جوشىنىڭ ۇلىسى, « ۇلى ۇلىس») ءبىر بولىگى بولىپ تابىلاتىنىن كورسەتتى. جازۋشىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, وسى التىن وردا مەملەكەتى موڭعولداردان باستاۋ الىپ, بىراق ونىڭ نەگىزگى بولىگى قىپشاق دالاسى بولىپ تابىلادى, ونىڭ («دەشتى قىپشاقتىڭ») ارقاسىندا شىڭعىسحان مەملەكەتىنىڭ كۇش-قۋاتى نىعايتىلدى. وسى تۇرعىدان قاراستىرعاندا, قازاقستان التىن وردانىڭ مۇراگەرى بولىپ سانالادى, ويتكەنى بابالارىمىز ءوز جەرى مەن تاريحي وتانىندا اتالمىش مەملەكەت يگىلىگىنە ايانباي جۇمىس ىستەدى.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى رەتىندە قورىتىندىلاپ ايتساق: ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «كوشپەندىلەر» تريلوگياسى كەز كەلگەن ۇلتتىڭ مادەني ومىرىندە ءبىر عاسىردا, مۇمكىن بىرنەشە عاسىردا, ءبىر رەت قانا دۇنيەگە كەلەتىن ءارى سيرەك, ءارى عاجايىپ الىپ تۋىندى.
احمەت دۇيسەنباەۆ,
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ
«عىلىم ورداسى» رمك قازاقستان عىلىمىنىڭ تاريحى مۋزەيىنىڭ
عىلىمي قىزمەتكەر-قور ساقتاۋشىسى.
