ترانزيتتىك مۇمكىندىگىمىز ارتادى
وتىرىس بارىسىندا قىزىلوردا وبلىسىنان سايلانعان سەنات دەپۋتاتى ناۋرىزباي بايقاداموۆ انت بەردى. سونداي-اق ول كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تۇراقتى كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلاندى. ايتا كەتەيىك, ناۋرىزباي بايقاداموۆ بۇعان دەيىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالعان اقمارال ءازنازاروۆانىڭ ورنىنا سايلاندى.
بۇعان قوسا, وتىنىشىنە بايلانىستى سەناتور امانگەلدى نۇعمانوۆ حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك تۇراقتى كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلاندى.
وتىرىستا دەپۋتاتتار ەكى زاڭدى قاراپ, ماقۇلدادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – «2013 جىلعى 24 جەلتوقسانداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعى ارقىلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا رەسەيلىك مۇنايدى تاسىمالداۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ بولسا, ەكىنشىسى – «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بايلانىس, تسيفرلاندىرۋ, ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ جانە ارتىق زاڭنامالىق رەگلامەنتتەۋدى بولعىزباۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ.
ءبىرىنشى زاڭ بويىنشا حاتتاما قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا مۇناي تاسىمالداۋ ماسەلەسى بويىنشا ەكى ەل اراسىندا جاسالعان كەلىسىم نورمالارىن وزەكتەندىرۋگە ارنالعان. ناقتى ايتقاندا, تاسىمالداناتىن مۇنايدىڭ كولەمى جانە ءترانزيتتىڭ تاريفتەرى مەن مەرزىمدەرى قايتا قارالدى. ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر ەلدىڭ ترانزيتتىك جانە لوگيستيكالىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتپەك.
ال ەكىنشى زاڭ وپەراتورلاردىڭ بايلانىس ينفراقۇرىلىمىنا, ونىڭ ىشىندە اكىمشىلىك عيماراتتارعا, تالشىقتى-وپتيكالىق بايلانىس جەلىلەرىن جانە ۇيالى بايلانىس قۇرالدارىن ورنالاستىرۋعا ارنالعان وندىرىستىك نىساندارعا بىردەي قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. جەر كودەكسىنە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس, جەلىلەر مەن كوممۋنيكاتسيالىق نىسانداردى سالۋ ءۇشىن قوعامدىق سەرۆيتۋتتار بەلگىلەنەدى. مۇنداي قادام ماگيسترالدار بويىنداعى بايلانىس قىزمەتتەرىن ساپالى كورسەتۋدى قامتاماسىز ەتەدى جانە بايلانىس وپەراتورلارىنا ينفراقۇرىلىمدىق شىعىنداردى ازايتۋعا, سونداي-اق ولاردى سالانى دامىتۋعا قايتا ينۆەستيتسيالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
تسيفرلىق قىزمەتتەر قولجەتىمدى بولۋعا ءتيىس
نەسيەلىك بيۋرو ارقىلى بانكتىك نەسيە نەمەسە ميكرونەسيە الۋدان ەرىكتى تۇردە باس تارتۋدى بەلگىلەۋ نەمەسە جويۋ مۇمكىندىگى – زاڭدا قاراستىرىلعان تاعى ءبىر ماڭىزدى وزگەرىس ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.
«اقپاراتتىق تەحنولوگيا زامانىندا ساپالى تسيفرلىق قىزمەتتەر بارلىق ازاماتقا بىردەي قولجەتىمدى بولۋعا ءتيىس. مەملەكەت باسشىسى بۇل ماسەلەگە ۇنەمى باسا ءمان بەرىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى پارلامەنت دەپۋتاتتارى بۇگىن قارالعان اۋقىمدى تۇزەتۋلەر توپتاماسىن ازىرلەدى. بۇل زاڭ بايلانىس نارىعىن, سونداي-اق تسيفرلاندىرۋدى دامىتۋ جانە اقپاراتتاندىرۋ سالاسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ ماسەلەلەرىن قامتيدى. بىرقاتار تۇزەتۋ عارىشتىق مونيتورينگ دەرەكتەرىن پايدالانۋ اياسىن كەڭەيتۋگە ارنالعان. سونىمەن قاتار الاياقتىق بەلگىلەرى بار تولەم ترانزاكتسيالارىن بولعىزباۋعا باعىتتالعان ناقتى شارالار قاراستىرىلدى. جالپى, ماقۇلدانعان زاڭ ساپالى ءارى قولجەتىمدى بايلانىس قىزمەتتەرىن ۇسىنۋعا جانە قازاقستاننىڭ تسيفرلىق الەۋەتىن دامىتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسادى دەپ سەنەمىز», دەدى م.اشىمباەۆ.
تاسقىننان قورعانۋ تەتىكتەرى
پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى. ماسەلەن, اندرەي لۋكين اكىمدىكتەر تاراپىنان وڭىرلەردى سۋ تاسقىنىنان, جاڭبىردان جانە ەرىگەن قار سۋىنان ينجەنەرلىك قورعاۋ شارالارى ءتيىستى دەڭگەيدە جۇرگىزىلمەگەنىن ايتتى. وسىعان وراي سەناتور الداعى ۋاقىتتا مۇنداي توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الىپ, ۋاقتىلى ەڭسەرۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىن شارالاردى اتاپ ءوتتى.
«سۋ تاسۋىنا نەگىزگى فاكتورلار دا ىقپال ەتتى. وعان قاردىڭ ۋاقتىلى شىعارىلماۋى, اينالما ارنالار مەن بوگەتتەردىڭ جەتكىلىكتى سالىنباۋى, گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستار جاعدايىنىڭ السىزدىگى, ولاردىڭ گيدرولوگيا مەن سۋدان قورعاۋدى ەسەپتەمەي سالىنۋى, سۋ وتكىزۋ قۇرىلىستارىنىڭ تازالانباۋى, جاڭبىر كارىزى مەن ارىق جەلىسىنىڭ بولماۋى جانە ت.ب. جاتادى. تابيعي جانە تەحنوگەندىك سيپاتتاعى توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ جانە جويۋ, ءورت جانە ونەركاسىپ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ازاماتتىق قورعانىس شارالارىن ۇيىمداستىرۋ مەن جۇرگىزۋ, داعدارىس جاعدايلارىن باسقارۋ سياقتى قىزمەتتىڭ نەگىزگى باعىتتارى بويىنشا توتەنشە جاعداي قىزمەتىندە اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيانى ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت بولىپ وتىر», دەدى دەپۋتات.
ا.لۋكين ۇكىمەتكە توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ بايلانىس جۇيەسىن دامىتۋ مەن جۇمىس ىستەۋدىڭ بىرىڭعاي تەحنيكالىق ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ازىرلەۋدى ۇسىندى. سەناتور سونداي-اق قازىرگى زامانعى اقپاراتتىق ينفراقۇرىلىمدى قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزىن جانە سونىڭ نەگىزىندە توتەنشە جاعداي تۋىنداعان كەزدە الدىن الۋ, بولجاۋ, كۇشتەر مەن قۇرالداردى باسقارۋ جونىندەگى جۇمىستاردى جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
«قازىرگى ۋاقىتتا توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىندەگى اقپاراتتىق ينفراقۇرىلىمنىڭ جاي-كۇيى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ جونىندە تۇبەگەيلى شارالار قابىلداۋدى تالاپ ەتەدى. بىرىنشىدەن, بۇل مينيسترلىك قىزمەتىندە پروگرەسسيۆتى جانە قاجەتتى تەحنولوگيانىڭ بولماۋى. ەكىنشىدەن, بايلانىس قۇرالدارى, وتىنىشتەردى تىركەۋ قۇرالدارى, سونداي-اق كۇشتەر مەن قۇرالداردى باسقارۋ سالاسىندا بىرىڭعاي ساياساتتىڭ بولماۋى. وسىعان بايلانىستى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن بايلانىس جۇيەلەرىن, اقپاراتتىق جۇيەلەردى بىرىڭعايلاۋ, سونداي-اق قارجىلاندىرۋدى تالاپ ەتەتىن بىركەلكى اقپاراتتىق پلاتفورمانى ەنگىزۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ ۇسىنىلادى», دەدى سەناتور.
گەولوگيالىق بارلاۋعا قوسىمشا قارجى كەرەك
سەناتور شاكارىم بۇقتۇعۇتوۆ گەولوگيالىق بارلاۋ سالاسىن تولىقتاي وزگەرتۋ ءۇشىن سالانى قارجىلاندىرۋدى ارتتىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. ول عىلىمي زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردى (عزتكج) قارجىلاندىرۋ سالاسىنداعى مىندەتتەمەلەر اياسىندا بولىنگەن قاراجاتتىڭ 50 پايىزىن جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ گەولوگيالىق بارلاۋ ىسىنە پايدالانۋدى ۇسىندى.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, ينۆەستورلار ەلىمىزدىڭ جەر قويناۋىن زەرتتەۋدە شەشۋشى ءرول اتقارادى, بىراق ينۆەستيتسيالىق تاۋەكەلگە بايلانىستى ولاردىڭ ىنتا-ىقىلاسى الىسقا ۇزامايدى. 2003-2023 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزدە گەولوگيالىق بارلاۋعا 640 ملن دوللار بيۋدجەت قارجىسى بولىنگەن, بۇل باسقا ەلدەرگە قاراعاندا ەداۋىر از. اعىمداعى رەسۋرس بازاسىنىڭ سارقىلۋى دا سالانى تەجەيتىن فاكتوردىڭ ءبىرى. گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىسىنىڭ كولەمى از بولعان جاعدايدا الىناتىن قور ورنىنىڭ تولماۋى, ونىڭ كولەمىنىڭ ازايۋى جانە ساپاسىنىڭ ناشارلاۋ ۇردىستەرى انىقتالىپ وتىر.
سەناتور سونىمەن قاتار قازىرگى ۋاقىتتا رەسپۋبليكالىق گەولوگيالىق قورلاردا 4,5 ميلليوننان استام گەولوگيالىق ەسەپتەر ساقتالاتىنىن اتاپ ءوتتى. الايدا جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار دەرەكتەرگە قول جەتكىزۋدىڭ قيىندىعىنا بايلانىستى قاجەتتى اقپاراتتى الۋعا 3 ايعا دەيىن ۋاقىت جۇمسايدى. ال minerals.gov.kz بىرىڭعاي پلاتفورماسى قاجەتتى تالاپقا سايكەس كەلمەيدى جانە ناقتىلاۋدى قاجەت ەتەدى. دەمەك گەولوگيالىق اقپارات بار, بىراق ونى پايدالانۋ مۇمكىن ەمەس. سونىمەن قاتار گەولوگتەر, ينجەنەرلەر جانە ت.ب. بىلىكتى كادرلاردىڭ تاپشىلىعى دا بايقالادى.
«ەكونوميكانى دامىتۋ نەگىزىنىڭ ءبىرى رەتىندە گەولوگيالىق سالانى ناقتى ترانسفورماتسيالاۋ جونىندە شارالار قابىلداۋ قاجەت. 2025-2027 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى قالىپتاستىرۋ كەزىندە بۇل ماسەلەنى قاراستىرۋ اسا ماڭىزدى. رەسۋرستىق بازانى دامىتۋ اياسىندا مەتالداردىڭ نەعۇرلىم سۇرانىسقا يە ساناتتارى بويىنشا باسىمدىق بەرۋ قاجەت. كەرى بايلانىستى ەسكەرە وتىرىپ, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ بىرىڭعاي پلاتفورماسىندا جيناقتالعان تاريحي گەولوگيالىق اقپاراتتى تسيفرلاندىرۋدى اياقتاۋ, سونداي-اق جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ عىلىمي زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردى قارجىلاندىرۋعا بولەتىن قارجىسىنىڭ 50% پايدالانۋ ماسەلەسىن قاراۋ كەرەك», دەدى ش.بۇقتۇعۇتوۆ.
سۋ تاپشىلىعى ارتىپ كەلەدى
جانبولات جورگەنباەۆ بارتوعاي سۋقويماسىنىڭ, ۇلكەن الماتى, كۇرتى, قورام جانە كيىكپاي سۋ ارنالارىنىڭ ابدەن توزىعى جەتكەنىنە نازار اۋداردى. سونداي-اق سەناتور سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ سالاسىنداعى, ونىڭ ىشىندە جاڭا سۋ كودەكسى اياسىنداعى ماسەلەلەردى شەشۋگە ارنالعان بىرقاتار شارانى ۇسىندى.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىز ءتيىمسىز باسقارۋ مەن ەسكىرگەن ينفراقۇرىلىمنىڭ سالدارىنان سۋ رەسۋرستارى سالاسىندا ەلەۋلى قاۋىپ-قاتەرگە تاپ بولىپ وتىر. بۇل ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا, ونەركاسىپتە جانە كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتا ەداۋىر شىعىندارعا بايلانىستى 2030 جىلعا قاراي سۋ تاپشىلىعى جىلىنا 23,2 تەكشە شاقىرىمنان اسادى دەپ بولجانىپ وتىر.
«21 مينيسترلىكتىڭ 11-ءى سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ سالاسىندا تىكەلەي وكىلەتتىكتەرگە يە. اتالعان 11 مينيسترلىكتىڭ قازىرگى جاعدايى مەن قۇزىرەتتىلىكتەرىنىڭ بولشەكتەنۋى سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ سالاسىنداعى ساياساتتىڭ جەتىلمەگەنىن, بىرىڭعاي تاسىلدەردىڭ جوقتىعىن كورسەتىپ وتىر. سونىمەن قاتار سۋ رەسۋرستارى كورسەتكىشتەرىنىڭ سايكەسسىزدىگى مەن بىرىڭعاي دەرەكتەر بازاسىنىڭ جوقتىعى دا بولەك قاراستىرىلۋعا ءتيىس. سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, ەلدە 2030 جىلعا دەيىن سۋ شارۋاشىلىعى قۇرىلىستارىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن كەشەندى جوسپار ازىرلەنگەن. جوسپار بويىنشا 57 جاڭا سۋقويماسى, 133 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىس, 7 مىڭ شاقىرىمنان استام يرريگاتسيالىق جۇيەلەر جانە 1200 شاقىرىم توپتىق سۋ قۇبىرىن قايتا جاڭارتۋ, سونداي-اق 3600-دەن استام ۇڭعىمالاردى بۇرعىلاۋ كوزدەلىپ وتىر», دەدى ج.جورگەنباەۆ.
سەناتور 1982-1985 جىلدارى پايدالانۋعا بەرىلگەنىن بارتوعاي سۋقويماسى, د.قوناەۆ اتىنداعى ۇلكەن الماتى ارناسى, كۇرتى, قورام جانە كيىكپاي ارنالارى 60 پايىزعا توزعانىن اتاپ ءوتتى. سۋدى باسقارۋدىڭ كىرىكتىرىلگەن ۇلگىسىنە كوشۋ ۋاقىت پەن رەسۋرستاردى قاجەت ەتەدى, بىراق سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ تيىمدىلىگىن ەداۋىر ارتتىرا الادى.
دەپۋتات وسىعان بايلانىستى جاڭا سۋ كودەكسىن ازىرلەۋ اياسىندا بىرقاتار مەملەكەتتىك ورگاننىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ جانە قورعاۋ سالاسىنداعى قۇزىرەتىن قايتا قاراۋدى, سۋ تۇتىنۋعا كەشەندى باعالاۋ جۇرگىزۋدى جانە سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ ستراتەگياسىن ازىرلەۋدى ۇسىندى. سۋ قۇبىرى جۇيەلەرىندە ەسەپتەگىشتەر ورناتا وتىرىپ, سۋ شارۋاشىلىعىن باسقارۋ جانە ماۋسىمارالىق اعىندى ءبولۋدى باقىلاۋعا جەرگىلىكتى قاۋىمداستىقتاردى تارتۋ جانە سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدى قولداۋ ءۇشىن دەرەكتەردى جيناۋ مەن تالداۋدىڭ سەنىمدى ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا ينۆەستيتسيا سالۋ كەرەك.
