قازاق قوعامى تويدان كەندە ەمەس. جاقىندا الەۋمەتتىك جەلىدە ءبىر دۋماننىڭ جارناماسى جەردى جارىپ جىبەرە جازدادى. وندا ءبىر قاۋىم ەل ۇلكەن, ۇزىندىعى شامامەن ەكى مەتر بەسىككە ەڭگەزەردەي ءبىر جىگىتتى بولەيدى. الگى جىگىت بەسىككە كادىمگىدەي ىرجيىپ جاتا كەتەدى. مۇنى قىزىقتاعان ەل: «شۇمەگى قايدا؟ شۇمەكتى اكەلىپ سالىڭدار» دەپ جۇگىرىپ ءجۇر. راسىندا, بالاسى شىعار, بەسىككە بولەگەن كەيۋانا كادىمگىدەي كۇيبەڭدەپ, قۇنداقتاعان بولىپ جاتىر. وتكەندى ەسكە ءتۇسىرىپ, قىزىققا قالايىق دەگەنى شىعار. بىراق اقىلعا سىياتىن «قۇبىلىس» ەمەس. «وي, اللا-اي» دەستىك تە قويدىق. «جەر استىنان جىك شىقتى» دەۋىمىزدىڭ ءمانى وسىندا.
«بۇعان ءسىز نە دەيسىز؟» دەپ ءجون بىلەتىن بىرنەشە ەتنوگراف, تاريحشىعا حابارلاستىق. اقىل توقتاتقان ول كىسىلەر «شىراعىم, مۇنداي ۇشىنىپ تۇرعان نارسەگە ءبىزدى يتەرمەلەمەگەنىڭ ءجون. بىراق مىناۋ قازاق قوعامىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان ماسقارا ەكەن» دەستى. ء«بىز دە سونى بىلگەندىكتەن حابارلاسىپ ەدىك قوي» دەپ قىر سوڭىنان قالماعان سوڭ, بەلگىلى ەتنوگراف بەردىحان قۇسايىنوۆ مىناداي ءۋاج ايتتى:
«قانداي دا ءبىر ەتنوستىڭ رۋحاني ەروزياعا ۇرىنۋى دەگەن بولادى. ول ەكى ءتۇرلى. ءبىرىنشىسى – ءوزىنىڭ سان عاسىرلىق داستۇرىنەن جەرىنۋ, ەكىنشىسى – ءداستۇرىن مانسۇقتاۋ. مىنا جاعداي وسىنىڭ سوڭعىسىنا جاتا ما دەيمىن. سوسىن رۋحاني اش, قارنى توق جۇرت رۋحىن ارزان كۇلكى ءھام شوۋ-ماقتان ارقىلى قاناعاتتاندىرادى. مۇنىڭ استارىندا بىلمەستىك قانا ەمەس, كورگەنسىزدىك جاتىر.
بۇعان قوعام بولىپ توقتاۋ سالماسا, ەرتەڭ تۇساۋكەسەر, بەتاشار, ت.ب. ءداستۇرلى قۇندىلىقتار وسىلاي مازاققا اينالىپ, عۇرىپتىق قۇنىن جوعالتادى دا, ءبىر ۇرپاق اينالعاندا توي-دۋمان شوۋ رەتىندە كۇلەتىن قۇرالعا اينالادى».
«بەسىككە بولەۋ» دەگەن ءسوزدىڭ توركىنىن ءسىز دە تۇسىنەتىن شىعارسىز. بۋىنى بەكىمەگەن نارەستەنى عانا بولەي الاسىز. سەبەبى ونىڭ اۋزىنا اپارعاندى ەمگەننەن باسقاعا شاماسى جوق. جاس ءسابيدىڭ دەنە مۇشەسى, ارقا-باسى قيسىق بىتپەسىن دەپ بەسىككە قۇنداقتاپ, ماحاببات نۇرىنا, مەيىرىم مەن جىلىلىققا بولەيسىز. سونىمەن قاتار ون ەكى مۇشەسى يكەمگە كەلمەي قالعان سال ادامدى نەمەسە كارى جاندى جاتقىزىپ-تۇرعىزىپ, ورنالاستىراسىز. قامقورلىعىڭىزعا الاسىز. قايتىس بولعان سوڭ ارۋلاپ جەر بەسىككە بولەيسىز. «توپىراعىڭ تورقا بولسىن» دەپ تەگىن ايتپايدى عوي قازاق. ال مىنا بولەۋدىڭ ءمانىسىن ءسىز ءتۇسىندىرىپ بەرمەسەڭىز, ءبىز بىلمەدىك.
كەيىنگى كەزدە قازاق ءداستۇرى مەن ۇلتتىق تاربيەسىنە قايشى ارەكەتتەر اشىق جارياعا شىعىپ, الدى تۇراقتى جونگە اينالىپ, ەلدى شالا ءب ۇلىندىرىپ قويدى. كۇلدىرەم دەپ ءبۇلدىرىپ جاتقانىن تۇسىنبەيتىن كوپشىلىك مۇنىڭ ءبارى ءداستۇرلى قازاق قوعامىنا جاسالعان اشىق شابۋىل ەكەنىن پارىقتاي المايتىن سىڭايلى. قىزىق جاسا, بىراق بۇيرەكتەن سيراق شىعارماۋعا بولادى عوي. ەشتەڭەگە زيانى جوق سايقىمازاق دۇنيەلەر ونسىز دا جەتىپ ارتىلماي ما؟ سايقىمازاق شاقىر, كۇلدىرگى قىل, بىراق بۇلدىرگى جاساپ, تۇنىعىڭدى شايقاماساڭشى.
«ارقانىڭ قىزىل يزەنى
باسى كۇردەك, ءتۇبى ارال,
قىدىرىپ شالار ارۋانا.
كارىسى كىمنىڭ جوق بولسا,
جاسى بولار دۋانا» دەگەن ماحامبەتتىڭ ءسوزى وسىندايدا ەسكە تۇسەدى. مۇنداعى «كارىسى كىمنىڭ جوق بولسا...» دەگەندى ءجون بىلەتىن اقىلمانى, ءاي دەيتىن اجەسى, قوي دەيتىن قوجاسى جوق دەپ ءتۇسىنىڭىز. ويتكەنى ءجون بىلەتىن اقىلدىنىڭ ءسوزىن تىڭداۋدان قالىپ بارادى ەل. «باس-باسىنا بي بولعان وڭكەي قيقىم, مىنەكەي, بۇزعان جوق پا ەلدىڭ سيقىن» دەپ اباي اتام زاماندا كۇيىنگەن. قازىر دە تىيىلىپ كەتكەن جوق, «ناتيجەسىن» كۇن وتكەن سايىن بەرىپ جاتىر.
قايبىر جىلدارى الدەبىر شەتەلدە, شاماسى امەريكالىقتار بولسا كەرەك, ءمايىتتى تابىتقا سالىپ, اسقان شادىمان كۇيمەن, كوڭىلدى مۋزىكا قويىپ شىعارىپ سالعانى تۋرالى سيۋجەت تاراپ, تۇرشىككەنبىز. تابىت تا جەر بەسىكتىڭ ءبىر ءتۇرى ەمەس پە؟ تال بەسىك پەن جەر بەسىكتىڭ اراسىندا بەيساۋات بەسىككە تۇسكەننەن ساقتاسىن.
