اشەكەيلى اندىگەن. التىن وردا ءداۋىرى (جاڭعىرتپا جاساعان و.فەدوروۆ)
وسى ورايدا, قازاقتىڭ كونە سوزدەرىنىڭ بىلگىرى بوداۋحان توحان 2016 جىلى جارىق كورگەن «قازاق تىلىندەگى كونە جانە سيرەك قولدانىستاعى سوزدەردىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى» اتتى ەڭبەگىندە: «اندىگەن – جاۋگەرشىلىكتە پايدالانىلاتىن اعاشتان جاسالعان باۋلى ىدىس, ساپتىاياق» دەگەن انىقتاما بەرىپتى. ەڭ دۇرىسى وسى.
دەمەك اندىگەن – قورامساقتىڭ ءبىر ءتۇرى. ەرەكشەلىگى قورامساققا اتۋعا دايىن وقتار سالىنىپ, جاۋگەرشىلىكتە بەلگە بايلاپ الىپ جۇرەتىن بولسا, اندىگەندە ساپالى وقتار ارنايى ساقتالاتىن بولعان. تاپسىرلەپ ايتار بولساق, شەبەرلەر جاساعان ساپالى وقتار, اۋا رايىنىڭ قۇبىلىستارى (دىمدانۋ, ىلعال تارتۋ, سۋىقتا ءۇسىپ قالۋ, ت.ب.) نەمەسە جاۋگەرشىلىك كەزىندە تۋىندايتىن بولجاۋسىز قيمىل-قوزعالىسقا بايلانىستى وق مايىسۋ, سىنۋ, فورماسىن بۇزۋ, ت.ب. كەلەڭسىزدىك تۋىنداماۋ ءۇشىن جاۋىنگەرلەر ۇزاق جورىققا شاققاندا وقتارىن اندىگەنگە سالىپ الىپ جۇرەتىن بولعان.
سول سەبەپتى, اندىگەن سىرتقى اسەردىڭ سالدارىنان مايىسپايتىن قاتتى زاتتان جاسالىپ, ءىشى ىلعال وتكىزبەيتىن ماتەريالمەن قاپتالعان. ياعني اندىگەن دەگەنىمىز – ساداق وعىنىڭ ساپاسىن بۇزباي ساقتاۋشى قۇرال. سوندىقتان دا, كەيبىر فولكلورلىق دەرەكتەردە «اندىگەن وق» دەگەن تىركەس كەزدەسەدى. بۇل قازاقتىڭ جالپاق تىلىمەن ايتقاندا «اندىگەندە ساقتالعان وق» دەگەن ماعىناداعى ءسوز.
جوعارىداعى اقتامبەردى جىراۋدىڭ «توبىرشىقتى اندىگەن» دەگەندەگى «توبىرشىعى» جەبەسىنىڭ ۇشىنا بەكىتىلگەن قاتتى زات. بۇنداي وقتى جىرلاردا «توبىرشىق وق» دەپ تە اتايدى. وسىنداعى «توبىرشىقتى اندىگەن» ۇعىمىن قازىرگى تۇسىنىككە جاتقىزىپ ايتار بولساق, «توبىرشىق وق تولتىرىلعان اندىگەن» دەگەنگە سايادى.
وقىرماندارعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر دۇنيە, ساداقتىڭ سۇعى مەن ءيىنىن بىرىكتىرىپ بەكىتكەن تۇسقا ادىرنانىڭ سەرىپپەسىن جۇمسارتۋ ءۇشىن قاتتى زاتتان ء(مۇيىز, سۇيەك, اعاش) جاسالعان بارماقتاي عانا قورعانىس قۇرال ورناتادى. بۇنى دا «توبىرشىق» دەپ اتايدى.
سونىمەن قاتار حالقىمىزدىڭ جادىندا ساقتالعان اندىگەننىڭ «قوبدي» نەمەسە «ساندىقشا» دەگەندە اتاۋلارى دا بار. مىسالى, قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىندە «قوبدي» اتاۋىنا: ء«تۇرلى زات سالىپ قوياتىن كىشكەنە اعاش جاشىك نەمەسە ءار الۋان قۇرال سايمان سالىپ جۇرۋگە ارنالعان ساندىقشا» دەگەن تۇسىنىك بەرىلىپتى (قازاق ءداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىگى. – الماتى: «سوزدىك-سلوۆار». 1997.- 368 ب). دەمەك اندىگەننىڭ «قوبدي – ساندىقشا» اتانۋى جوعارىدا ايتقانىمىزداي ساداقتىڭ وعىن ساقتايتىن ساندىق – قوبديشا دەگەن ۇعىمعا سايىپ تۇر.
