– سوڭعى جىلدارى زەينەتاقى جۇيەسى ساراپشىلار تاراپىنان ءجيى سىنعا ۇشىراي باستادى. ءسىز قانداي باستى كەمشىلىكتەردى اتاپ ايتار ەدىڭىز؟
– قازىرگى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ باستى كەمشىلىگى زەينەتاقى جيناعى مەن ونىڭ كىرىستىلىگىنىڭ جەتكىلىكسىز دەڭگەيى. سالدارىنان كوپتەگەن ازاماتتىڭ جيناقتاۋ زەينەتاقىسى ويداعىداي مولشەردە قالىپتاسپايدى. نەگىزىنەن, بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى (بجزق) سالىمشىلارىنىڭ 93 پايىزدان استامىندا ءتىپتى مينيمالدى زەينەتاقىعا دا جەتپەيتىن جيناق بار. 60 پايىز سالىمشىنىڭ زەينەتاقىسى 1 ملن تەڭگەدەن از. وتە تومەن كورسەتكىش. بۇل ساندار حالىقتىڭ تومەن قامتۋ جانە زەينەتاقى جارنالارىن تولەۋدەن جالتارۋ ماسەلەسىن كورسەتەدى. مۇنىڭ ءبارى ادامداردىڭ بجزق جۇمىسىنا سەنبەۋىمەن بايلانىستى, ويتكەنى اكتيۆتەردىڭ باسىم بولىگى كىرىستىلىگى جەتكىلىكسىز جانە تاۋەكەلدى اكتيۆتەرگە ينۆەستيتسيالانادى. مىسالدى الىستان ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. جاقىندا عانا ەل تۇرعىندارىنىڭ زەينەتاقى جيناعىنان 184 ملرد تەڭگە تەمىرجول ۆاگوندارىن ساتىپ الۋعا ينۆەستيتسيالاندى.
– وسى پروبلەمالاردىڭ فونىندا زەينەتاقى جيناعىنان قاراجاتتى مەرزىمىنەن بۇرىن شەشىپ الۋ باستاماسى قانشالىقتى دۇرىس بولدى دەپ ەسەپتەيسىز؟
– پرەزيدەنت باستاماسىمەن زەينەتاقى جيناعىنان مەرزىمىنەن بۇرىن اقشا الۋ شەشىمى حالىقتى قولداۋ ءۇشىن قيىن ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاعدايدا قابىلداندى. بۇل شارا كوپتەگەن ازاماتتىڭ تىعىرىقتان شىعۋىنا كومەكتەستى. ياعني باسپانا ساتىپ الدى, يپوتەكا بويىنشا قارىزىن ازايتتى نە بولماسا ەم-دومعا جۇمسادى. وسى مۇمكىندىكتى 700 مىڭنان اسا ەل تۇرعىنى پايدالانىپ, جالپى جيىنتىعى 3,3 ملرد تەڭگە الىپتى. شەشىمنىڭ زەينەتاقى جۇيەسىنە دەگەن سەنىمدى ارتتىرۋعا اسەر ەتكەنىن ايتۋىمىز كەرەك, سەبەبى مەملەكەت قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ءوز ازاماتتارىن قولداۋ ماقساتىندا ستاندارتتى ەمەس قادامدارعا دا بارا الاتىنىن كورسەتتى.
ءيا, اقشانى مەرزىمىنەن بۇرىن شەشىپ الۋدىڭ بولاشاق زەينەتاقى مولشەرى تۇرعىسىنان ۇزاقمەرزىمدى سالدارى بار. الايدا بۇل تەك 7 پايىز سالىمشىعا قاتىستى. ياعني جيناقتاۋدىڭ جوعارعى دەڭگەيىن قالىپتاستىرعان سالىمشىلارعا. جالپى, سالىمشىلاردىڭ باسىم كوبىنىڭ جيناعى وتە تومەن دەڭگەيدە. ولاردىڭ 90 پايىزدان كوبى جيناقتارىن مەرزىمىنەن بۇرىن الا المايدى.
– جۇمىس بەرۋشىنىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارناسىن ەنگىزۋ باستاماسى قانشالىقتى ءتيىمدى؟ بۇل باستاما قوردالانعان ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋعا كومەكتەسە مە؟
– جۇمىس بەرۋشىنىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارناسىن ەنگىزۋ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ قارجىلىق ورنىقتىلىعىن كوتەرەدى, بىراق بۇل بار بولعانى ۇلكەن جاراعا تاڭىلعان داكە عانا. ول جيناقتاۋدىڭ نەگىزگى تۇيتكىلدەرىن, باسقارۋ جانە ينۆەستيتسيالاۋ قيىندىقتارىن شەشىپ تاستاي المايدى. ال جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ موينىنا ۇلكەن جۇكتەمە ىلىنەدى. ولار قازىردىڭ وزىندە ءار جالاقىدان 7 باعىت بويىنشا تولەم جاساۋعا مىندەتتەلگەن. جالپى جۇكتەمە 36 پايىزدان اسىپ كەتەدى.
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى زەينەتاقى جۇيەسىنە كەشەندى رەفورما جۇرگىزۋدىڭ ورنىنا جۇكتەمەنى ۇلعايتۋ دەيتىن تىم قاراپايىم نۇسقانى تاڭدادى. مەن مۇنى جيناقتالعان جۇيەلىك ماسەلەلەردى شەشە المايتىن ۋاقىتشا شارا دەپ سانايمىن. بىزگە زەينەتاقى جۇيەسىن تۇراقتى جانە ۇزاقمەرزىمدى دامىتۋعا باعىتتالعان تەرەڭىرەك جانە ويلاستىرىلعان رەفورما قاجەت.
– دەپۋتات كەزىڭىزدە ءسىز زەينەتاقى اكتيۆتەرىن باسقارۋ تيىمسىزدىگىنە بايلانىستى بجزق-نى ءجيى سىنعا الدىڭىز. پوزيتسياڭىز وزگەرمەدى مە؟
– مەنىڭ بجزق-عا قاتىستى كوزقاراسىم وزەكتى بولىپ قانا قالعان جوق, سونىمەن بىرگە جىل سايىن كۇشەيىپ تە كەلە جاتىر. بجزق جۇمىسىن قاراپ وتىرىپ, اكتيۆتەردى باسقارۋعا قاتىستى جۇمىستىڭ جاقسارعانىن ەش بايقاي المادىم. قور ازاماتتاردىڭ كۇتكەنىنە سايكەس كەلمەيتىن تومەن كىرىستىلىك الۋدى جالعاستىرىپ جاتىر. بجزق قۇرىلعالى بەرى جيناقتالعان ينفلياتسيا كىرىستىلىكتەن اسىپ كەتتى. بۇل – جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە شىعارىلعان ۇكىم. 2023 جىلى قور كىرىستىلىگى 10 پايىز دەڭگەيىندە بولدى, بىراق ينفلياتسيا 9,8 پايىزدى قۇرادى. ياعني نولدىك ناقتى تابىسقا كۋا بولىپ وتىرمىز. 2022 جىلى ول ءتىپتى تەرىس ايماقتا بولعان ەدى.
قوردا ءتيىمدى ينۆەستيتسيالىق ستراتەگيا بولماي تۇر. قور اكتيۆتەرىنىڭ 60 پايىزدان استامى مەملەكەتتىك جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ باعالى قاعازدارىنا ينۆەستيتسيالانعان. سوندا بجزق-نىڭ نەگىزگى تابىسى بيۋدجەت ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلىپ تۇر دەگەن ءسوز. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسىنىڭ زەينەتاقى جيناعىن ينۆەستيتسيالىق كومپانيالارعا باسقارۋعا بەرۋ تۋرالى تاپسىرماسىنىڭ ورىندالۋى ەلەۋسىز قالىپ تۇر. زەينەتاقى اكتيۆىنىڭ جالپى كولەمى 18,5 ترلن تەڭگەدەن اسادى. ال جەكە باسقارۋشىلارعا نەبارى 42 ملرد تەڭگە نەمەسە 0,2 پايىزى عانا بەرىلگەن. سونداي-اق قابىلداناتىن شەشىمدەرگە قاتىستى ىشكى, سىرتقى جانە قوعامدىق باقىلاۋ, سىرتقى اۋديت جۇرگىزىلمەيدى. سالدارىنان جاعدايدى تەرىس ماقساتتا پايدالانىپ كەتۋ بەلەڭ الادى.
مەنىڭ ويىمشا, ازاماتتارىمىز ءتيىمدى جانە اشىق زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ تۇتىنۋشىسى بولۋعا لايىق. ونداي ءتيىمدى جانە اشىق جۇيە ازاماتتاردىڭ تۇراقتى بولاشاعىن قامتاماسىز ەتەدى جانە ءتيىمسىز باسقارۋ ارقىلى جيناقتارىن تاۋەكەلگە ۇشىراتپايدى.
– ياعني قوردى باقىلاۋ جانە اشىقتىق ساياساتى تۇرعىسىنان تۇزەتىلۋگە ءتيىس ماسەلەلەر بار بولىپ تۇر عوي؟
– ءدال سولاي. ميللياردتاعان كىرىستەر مەن شىعىستار بيۋدجەتتىك راسىمدەر مەن جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ باقىلاۋىنان شىعارىلدى. 2023 جىلى قوردىڭ اكىمشىلىك شىعىندارى 14,9 ملرد تەڭگە بولدى. بجزق قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن تولەۋدىڭ وزىنە 8,6 ملرد تەڭگە جۇمسالدى. قور قۇرىلىمىندا 1,5 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىس ىستەيدى. ال قور ءوز اقشاسىن قالاي تاۋىپ جاتىر؟ ءسىز بەن ءبىزدىڭ ەسەبىمىزدەن. بجزق ءار سالىمشىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تابىسى مەن زەينەتاقى اكتيۆىنەن كوميسسيا ۇستاپ قالادى. 2023 جىلى بجزق كوميسسياسى 17 ملرد تەڭگەدەن اسىپ كەتتى.
– زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋدى جاقسارتۋ ءۇشىن نە ۇسىنار ەدىڭىز؟
– ءبىرىنشى كەزەكتە كۇردەلى ەمەس, جۇيەلى شەشىمدەر كەشەنى قاجەت. بارىنەن بۇرىن بجزق قىزمەتىنە تولىقتاي اۋديتورلىق تەكسەرىس جۇرگىزگەن ءجون بولادى. بۇل قور باسقارۋىنداعى ءالسىز تۇستاردى انىقتاۋعا كومەكتەسەدى. ەكىنشى ماڭىزدى اسپەكت – قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق ستراتەگياسىن قايتا قاراۋ. ءبىز حالىقارالىق نارىقتاعى كىرىستىلىگى جوعارى اكتيۆتەرگە ينۆەستيتسيا جاساپ جانە جەكە باسقارۋشى كومپانيالار ۇلەسىن ارتتىرا وتىرىپ ينۆەستيتسيالىق پورتفەلدى ارتاراپتاندىرۋعا ۇمتىلۋىمىز كەرەك. ەڭ باستىسى – ازاماتتاردى ءوز جالاقىسىنىڭ قىزىعىن كورۋگە ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنا تۇسەتىن جۇكتەمەنى ازايتۋ قاجەت. كەم دەگەندە جۇكتەمە قازىر جوسپارلانىپ وتىرعانداي دەڭگەيدە ۇلعايماۋعا ءتيىس. ادامدار زەينەتاقى جيناعىنىڭ ماڭىزىن ءتۇسىنىپ, اقشاسىنىڭ ساقتالاتىنىنا جانە كوبەيەتىنىنە سەنىم ارتۋعا ءتيىس. بۇل سەنىمدى قالپىنا كەلتىرۋ وتە ماڭىزدى.
اڭگىمەلەسكەن –
اباي ايماعامبەت,
«Egemen Qazaqstan»
