جامبىل وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىندە بۇگىندە «كەڭەس وكىمەتىن ورناتۋشىلار» قورىندا تۇرارداي تاۋ تۇلعاعا قاتىستى ءبىرشاما قۇجات جيناقتالعان. ياعني ول جەردە تۇپنۇسقا قۇجاتتارمەن قاتار تاشكەنت, شىمكەنت ارحيۆتەرىندە ساقتالعان قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەلەرى دە بار. رىسقۇلوۆتىڭ ءوز قولتاڭباسى اۋليەاتا ۋەزدىك اتقارۋ كوميتەتى قورىنىڭ قۇجاتتارىندا 1920 جىلعا دەيىن ءجيى كەزدەسەدى. ونىڭ ىشىندە 1919 جىلى اشارشىلىققا تاپ بولعانداردى امان الىپ قالۋ ماقساتىندا قوعامدىق اسحانالار قۇرۋ تۋرالى دا تاپسىرمالىق قۇجاتتارى بار. تاشكەنتتە تۇپنۇسقاسى, ءبىزدىڭ وڭىردە كوشىرمەسى ساقتالعان 1926 جىلعى ناۋرىز مەرەكەسىن تويلاۋ تۋرالى قۇجات, 1915 جىلى تاشكەنت پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسىندە ەمتيحان تاپسىرعاندا ۇزدىك جازعان ديكتانتى – تۇرار رىسقۇلوۆ تۋرالى جيناقتالعان كوپ دەرەكتىڭ ءبىرى.
سول قۇجاتتار ارقىلى قايراتكەردىڭ جاستىق شاعىنان-اق كۇرەسكەر تۇلعاسىن ايعاقتايتىن ەستەلىكتەرمەن, دەرەكتەرمەن تانىستىق. ەڭ العاش «بۇقارا» قازاق-قىرعىز جاستارىنىڭ رەۆاليۋتسيالىق وداعىن قۇرعانىن ءبىلىپ, جازۋشى-جۋرناليست ماقۇلبەك رىسداۋلەتپەن ارحيۆتىك ىزدەنىس جۇمىستارىن جاساعان ەدىك. بۇل تاقىرىپ بويىنشا ارحيۆتەگى ۇلكەن ەڭبەكتىڭ ءبىرى – ارحيۆ قۇجاتتارىنا شولۋ جاسالعان. بۇگىندە ول شولۋ كوپشىلىككە تاپتىرماس قۇرالعا اينالىپ, ولكەتانۋ باعىتىندا مەكتەپ ۇستازدارى ينتەراكتيۆتى وقۋلىقتار دا دايىنداعان.
ال ت.رىسقۇلوۆتىڭ ەلۋ بەتتىك عۇمىرناماسى تاريحشىلارعا تاپتىرماس ولجا دەرسىز. بۇگىندە ول قۇجات ءجىتى زەرتتەلگەن دەۋگە دە تولىق نەگىز بار. ويتكەنى تاريحشى عالىم وردالى قوڭىراتباەۆ 2014 جىلى ارحيۆ قۇجاتتارى نەگىزىندە تۇراردىڭ كۇندەلىگىن دە جارىققا شىعاردى. ال قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى ءسابيت شىلدەباي قور ساقتاۋىنداعى دەرەكتەردى رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا ءجيى جاريالاپ تۇرادى.
تۇرار رىسقۇلوۆ تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا جازۋشى شەرحان مۇرتازانى ەسكە الماي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى ونىڭ بيىكتىگىن دە العاش تانىتقان جازۋشىنىڭ ىزدەنىسى ەدى. العاش تۇراردى زەرتتەگەندەردىڭ ءبىرى دە شەرحان مۇرتازا.
«قىزىل جەبە» رومانىندا كەزدەسەتىن ءۇسىپ ساتىبالدين, نۇرشانوۆ, سارىمولداەۆ, توقباەۆ, جانۇزاقوۆ سىندى ۇزەڭگىلەستەرى تۋرالى دەرەكتەردى جامبىل وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ قۇجاتتارىنان كەزىكتىرۋگە بولادى. ال ساتىبالدين ءتىپتى تۇرارمەن بىرگە وقىعان تۇسىن, «بۇقارا» رەۆوليۋتسيالىق وداعىن قۇرۋ ساتتەرىن ەكى پاراققا ەستەلىك ەتىپ قالدىرعان ەكەن. كوتەرىلىس جاساۋشىلارعا ۋەزدىڭ ءبىراز وڭىرىنەن ازاماتتار قوسىلادى. ءۇسىپتىڭ جازۋىنشا كوتەرىلىسكە مەركى ورىس-تۇزەمدىكتەر مەكتەبىنىڭ تۇلەكتەرى بەلسەنە قاتىسقان. بۇل جونىندە تۇپنۇسقاسى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق مۇراعاتىندا, كوشىرمەسى جامبىل وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك مۇراعاتتارىندا ساقتاۋلى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ پارتيا قاتارىن تازالاۋ ناۋقانىنا بايلانىستى جانە ستالينگە جازىپ بەرگەن قىسقاشا ومىرباياندىق جازباسىندا ناقتى ءارى انىق جازىلعان. وسى قۇجاتتا مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن ءبىر جىلداي مەركىدە سوتتىڭ حات تاسۋشىسى جانە كوشىر بولعانىن, ودان سوڭ ءتورت جىل وقىپ, پىشپەك اۋىل شارۋاشىلىق ۋچليششەسىن بىتىرگەنىن جازادى. بۇدان كەيىن ءبىلىمىن جەتىلدىرمەك نيەتپەن سامارا ورتا اۋىل شارۋشىلىق ۋچيليششەسىنە قۇجاتىن تاپسىرادى. ء«بىر ءسوزدىڭ جالعاۋى دۇرىس ەمەس دەپ ەمتيحان تاپسىرعان 250 ادامنىڭ اراسىنداعى «جالعىز تۋزەمدىك» ەكەنىمدى دە ەسكە الماستان قۇلاتىپ جىبەردى», دەپ جازىپتى. ودان سوڭ تاشكەنت مۇعالىمدەر ينيستيتۋتىنا تۇسكىسى كەلەدى. بۇل جەردە ونىڭ مۇسىلمان بالاسى ەكەنى العا تارتىلىپ, وقۋعا قابىلداماي قويادى. ال وسى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋ ءۇشىن جازعان ديكتانتىندا ول ءبىر عانا تىنىس بەلگىسىنەن قاتە جىبەرىپ, «-5» دەگەن باعا العان. تۇراردىڭ سول جازعان ديكتانتىنىڭ كوشىرمەسى بۇگىندە مۇراعاتتا ساقتاۋلى. وقۋعا قابىلدانباعان سوڭ وقۋ-اعارتۋ مينيسترىنە ارىز جازادى. وسى كەزدە 1916 جىلعى دۇربەلەڭ باستالىپ كەتەدى دە, تۇرار قايتادان مەركىگە كەلىپ, كوتەرىلىسشىلەر اراسىندا ءتۇسىندىرۋ, ۇگىت-ناسيحات جۇمىسىن جۇرگىزەدى.
بۇل كەزدە تۇراردىڭ جاسى نەبارى 22-دە بولاتىن. ال قىزىنىڭ ەستەلىكتەرىنە سۇيەنسەك, اكەسى ءوز جاسىن ءبىرشاما ۇلكەيتىپ جازدىرعان. ول دەرەكتى ەسكەرسەك, تىپتەن 18 جاستا بولعانىن كورەمىز. بۇل رەتتە قازاقتىڭ «اقىل – باستان, اسىل – تاستان» دەگەن ماقالى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. راسىمەن دە, وزدەرىڭىزگە ۇسىنىلعان قۇجاتتاعى بالا تۇراردىڭ قولتاڭباسىن كورىپ, سۇيسىنبەۋ مۇمكىن ەمەس. ارينە, ول الدىمەن ونىڭ ءبىلىمىنىڭ ءبىر كورىنىسى عانا. ويتكەنى ەلىن اشتىقتان امان الىپ قالۋ ءۇشىن اۋليەاتا جەرىندە ساۋاتتى جەتكىزگەن جازبالارىمەن جاساعان يگى ىستەرى ءالى دە ەل ەسىندە.
نەبارى جارتى عاسىرعا جەتەر-جەتپەس عۇمىر ءسۇرىپ, ءوز زامانىندا ۇلتى ءۇشىن ايانباي تەر توككەن قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ بىرەگەيى تۇرار رىسقۇلوۆ بەينەسى ماڭگى ەل جادىندا ساقتالاتىنى انىق.
نازىم قوجاماروۆا,
ش.مۇرتازا اتىنداعى رۋحانيات جانە تاريحتانۋ ورتالىعىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى
جامبىل وبلىسى
