اتالعان توپتىڭ قۇرامىنا جەرگىلىكتى عىلىمي قاۋىمداستىقپەن بىرگە ق.ساتباەۆ اتىنداعى تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ, م.دۋلاتي اتىنداعى تاراز وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتى مەن گەوگرافيا جانە سۋ قاۋىپسىزدىگى ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى تارتىلعان. ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى ارمان جۇماعازيەۆتىڭ ايتۋىنشا, سۋ تاسقىنىنا بايلانىستى بىرنەشە جىل بۇرىنعى دەرەكتەرگە تالداۋ جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزى زور.
«جايىق وزەنىنە سۋ بىردە از, كەيدە مول كەلۋى مۇمكىن. بۇل – تابيعي قۇبىلىس. دەگەنمەن سۋ قانداي مولشەردە, قاشان كەلەدى؟ وسى ساۋالدىڭ تۇپكى سەبەبىنە تالداۋ جۇرگىزەر بولساق, الدىمەن كورشى ەلدەگى قار مەن كۇزگى, كوكتەمگى جاۋىن-شاشىننىڭ مول تۇسەتىنى ەسكەرىلۋى كەرەك. ويتكەنى جايىق وزەنى باستاۋىن ورال تاۋىنان الادى. بىراق بۇعان بارىنشا ءمان بەرمەيمىز. ەكىنشىدەن, ۇزاق جىل ورىنبور وڭىرىندەگى سۋ قويماسىنان سۋ از مولشەردە جىبەرىلدى. بۇل دا الاڭسىز بولۋىمىزعا اسەر ەتتى», دەيدى ا.جۇماعازيەۆ.
عالىمنىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, سۋ تاسقىنى كەزىندە جەر رەلەفى ۇلكەن ءرول اتقاراتىنىنا كوڭىل اۋدارىلۋعا ءتيىس. ويتكەنى اتىراۋ وبلىسى جايىق وزەنىنىڭ تومەنگى بولىگىندە ورنالاسقان. ماسەلەن, يندەر اۋدانىنىڭ ورتالىعى يندەربوردان ماحامبەت اۋدانىنداعى ماحامبەت اۋىلىنا دەيىنگى ەڭىس – شامامەن 25 مەتر. ال ماحامبەتتەن اتىراۋ قالاسىنا دەيىن 5-6 مەتر بولۋى مۇمكىن. ال تەڭىز ساعاسىنا دەيىنگى ارالىقتا – 4 مەتر.
«مۇنىڭ ءبارىن شامامەن ايتىپ وتىرمىز. بالكىم, 50 سانتيمەترگە قاتەلەسۋىم مۇمكىن. ازىرگە جايىق وزەنىنەن قاۋىپ ءتونىپ تۇرعان جوق. الايدا وزەن ارناسى مەن جايىلمانى شاتاستىرىپ الامىز. ءبىز وزەننىڭ جايىلماسىن ساقتاۋ قاجەتتىگىن ۇعىنباي ءجۇرمىز», دەيدى ا.جۇماعازيەۆ.
ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جايىقپەن كەلەتىن مول سۋ مامىر ايىنىڭ باسىندا وزەندى ارناسىنان اسىرىپ, تاسىتۋى مۇمكىن. سول سەبەپتەن سۋ تاسقىنىنا بايلانىستى كوپ جىلعى دەرەكتەردى ۇدايى ساراپتاۋ, ەسكەرۋ كەرەك.
«وسى تۇرعىدان بۇرىنعى دەرەكتەردى سارالاساق, اتىراۋ وبلىسىنىڭ اۋماعىنا تاسقىن سۋدىڭ كوپ بولىگى ادەتتە مامىر ايىنىڭ ورتاسىندا كەلگەنىن بىلەمىز. بىراق بيىل رەسەيدىڭ ايماعىنان مول سۋ كەلىپ, كوكتەمگى تاسقىننىڭ ەرتە باستالۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر. باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋماعىمەن تومەنگە قاراي اققان سۋ اتىراۋعا شامامەن 6-7 كۇندە جەتەدى. وسىنداي بولجامعا سۇيەنسەك, 2-3 مامىر كۇندەرى جايىق وزەنىنىڭ اتىراۋ وبلىسىنداعى ارناسى تولۋى مۇمكىن. بىراق بۇل – بولجام», دەيدى عالىم ا.جۇماعازيەۆ.
اتىراۋ وبلىسىنىڭ جەدەل شتابىنىڭ مالىمەتىنشە, كەشە 24 ساۋىردە تاڭەرتەڭگى ساعات 08.00-دە جايىق وزەنىنىڭ دەڭگەيى يندەربور كەنتىنىڭ تۇسىندا – 597 سانتيمەترگە, ماحامبەت اۋىلىندا 715 سانتيمەترگە جەتكەن. ال اتىراۋ قالاسىنداعى گيدروبەكەتتە 422 سانتيمەترگە جەتكەن.
«اتىراۋدا جايىق وزەنىنىڭ قاۋىپتى دەڭگەيى – 5 مەتر 50 سم. سۋ تاسقىنىنىڭ قاۋپىنە بايلانىستى 24 ساۋىرگە دەيىن اتىراۋ قالاسىنداعى جايىق وزەنىنىڭ جاعالاۋىنا 229,6 شاقىرىم بوگەت تۇرعىزىلدى», دەپ مالىمدەدى وبلىستىق جەدەل شتابتان.
جايىق وزەنىنىڭ دەڭگەيى كوبىرەك كوتەرىلگەن ماحامبەت اۋدانىندا ساي-جىرالاردى اشۋ قولعا الىندى. اۋداندىق ورمان جانە جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ جونىندەگى مەكەمە ديرەكتورى التىنبەك امانگەلدى ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ەلدى مەكەندەردى تاسقىن سۋدان قورعاۋ ءۇشىن وسىنداي شەشىم قابىلدانعان.
«جايىق وزەنىنىڭ ماڭىندا ساي-جىرالار از ەمەس. وسى كەزگە دەيىن وزەن سۋىن بۇرۋ ءۇشىن 12 جىرا اشىلدى. قازىر قارت جايىق, ويىنكول, ولىشىعاناق, بەساعاش, قورجىن, قوسوزەك, جۇماي, بەسقالا, الماعامبەت جانە باسقا ساي-جىرالارعا سۋ قۇيىلىپ جاتىر. وزەن سۋىنىڭ كوپ بولىگى ساي-جىرالارعا قۇيىلسا, ەلدى مەكەندەردى تاسقىن قاۋپىنەن قورعاپ قالۋعا بولادى. ازىرگە سۋ قۇرامىنان ورمان شارۋاشىلىعىنا كەرى اسەر ەتەتىندەي زيان بايقالمادى», دەيدى ا.امانگەلدى ۇلى.
ونىڭ پىكىرىنشە, كەيىنگى جىلدارى سۋ تاپشىلىعىنان ورمان شارۋاشىلىعى اۋماعىندا قۋراعان اعاش كوبەيگەن. سول سەبەپتەن ماحامبەت اۋدانىنداعى ساي-جىرالار قۋراعان اعاش قالدىقتارى مەن توپىراقتان تازارتىلعان.
بۇگىندە جايىق وزەنىنىڭ كاسپي تەڭىزىنە قۇيار ساعاسى تەرەڭدەتىلىپ جاتىر. بۇل – اتالعان وزەنمەن اتىراۋعا كەلەتىن سۋدى تەڭىزگە اعىزىپ جىبەرۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىن قادام. اتىراۋ وبلىستىق قۇرىلىس باسقارماسىنىڭ باسشىسى نۇربەرگەن قۇسايىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, وزەن ساعاسىن تەرەڭدەتۋ جەدەلدەتىلگەن تارتىپپەن جۇرگىزىلىپ جاتىر. ويتكەنى جايىق وزەنىنىڭ ساعاسى وتە تايىز.
«ماقساتىمىز – جايىق وزەنىنىڭ ارناسىمەن كەلگەن مول سۋدىڭ كاسپي تەڭىزىنە قۇيىلۋ اعىسىن ارتتىرۋ. قازىر وزەننىڭ تەڭىزگە قۇيار ساعاسىنىڭ تەرەڭدىگى نەبارى – 40-50 سم, ەنى – 20 مەتر. تەرەڭدەتۋ جۇمىسى اياقتالعاننان كەيىن ساعانىڭ تەرەڭدىگى 2 مەترگە دەيىن جەتەدى», دەيدى ن.قۇسايىنوۆ.
وزەن ساعاسىن تەرەڭدەتۋدى «پاۆلوداروزەن پورتى» اق قولعا العان. جوبا دەتەكشىسى ديدار ءالىپوۆتىڭ دەرەگىنە جۇگىنسەك, كاسىپورىننان Watermaster-4 ماركالى ەكى ارنايى تەحنيكا تارتىلعان. كەيىن تاعى ەكى تەحنيكا تارتىلىپ, ادام سانى 12-گە جەتتى.
«مۇنداي تەرەڭدەتۋ جۇمىسىن ماۋسىم ايىنا دەيىن جۇرگىزۋگە بولمايتىن ەدى. ويتكەنى وسى كەزەڭدە بالىق ۋىلدىرىق شاشادى. الايدا تاسقىن سۋدىڭ قاۋپىنە بايلانىستى جايىق وزەنىنىڭ تەڭىزگە قۇيار ساعاسىن تەرەڭدەتۋ ماسەلەسى تۋىندادى. سول سەبەپتەن قازىر بۇل جۇمىس جەدەل قولعا الىندى», دەيدى د.ءالىپوۆ.
بۇل ساعانىڭ ۇزىندىعى شامامەن 56 شاقىرىمدى قۇرايدى. كەيىنگى 20 جىلعا جۋىق مەرزىمگە جايىق وزەنىندەگى سۋ ازايىپ, اتالعان ساعا بىتەلۋگە شاق قالعان. ساعانىڭ تايىزدانعانى سۋ كولىكتەرىنىڭ قوزعالىسىنا دا, وزەن سۋىنىڭ تەڭىزگە قۇيىلۋىنا دا كەدەرگى كەلتىرگەن.
ء«بىز جۇمىستى 11 ساۋىردە باستاعان ەدىك. تەحنيكامىز ساعاتىنا 700 تەكشە مەتر اۋماقتى قازىپ, توپىراقتى قىسىممەن الىسقا لاقتىرادى. تەرەڭدەتۋ جۇمىسىنىڭ پارامەترى – 1 600 مەتر, ۇزىندىعى – 20 شاقىرىم. تاپسىرما بەلگىلەنگەن مەرزىمدە اياقتالادى», دەدى د.ءالىپوۆ.
اتىراۋ وبلىسى
