حالىق اسسامبلەياسى: ماقسات پەن مەجە

قازاقستان ءۇشىن ەتنوسارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋ – مەم­لە­­كەت­تىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى باسىم­­دىق­تارىنىڭ ءبىرى. مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى ەلدە­گى ەت­نوسارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋ جانە نى­عايتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان جۇمىستى قامتاماسىز ەتەدى. ونىڭ اياسىندا قازاقستان حالقى اسسام­بلەياسىن دامىتۋدىڭ 2022-2026 جىل­دارعا ارنالعان تۇجىرىم­دا­ما­سى ىسكە اسىرىلادى. ۋاكىلەتتى ور­گان­دار – مادەنيەت جانە اقپارات مي­نيسترلىگىنىڭ ەتنوسارالىق قاتى­ناس­تاردى دامىتۋ كوميتەتى, سونىمەن قاتار «قوعامدىق كەلىسىم» رمم جانە «قولدانبالى ەتنوساياسي زەرت­تەۋ­لەر ينستيتۋتى» جشس. «قوعامدىق كەلىسىم» رمم قىزمەتىنىڭ ماقساتى – ەتنوسارالىق قاتىناستاردى قامتا­ما­سىز ەتۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋ, قازاقستان حال­قى اسسامبلەياسىنىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ونىڭ ءىس-شارالارىن وتكىزۋ.

29 جىل بەلەسىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءوزىنىڭ دامۋى­نىڭ بىرنەشە ماڭىزدى كەزەڭىن باس­تان وتكەردى. ىلگەرىلەۋ باعىتى مەن مىندەتتەر اۋقىمى كەڭەيدى. ساي­كەسىنشە, ەتنوسارالىق قاتىناستار دامىدى, ازاماتتىق بىرلىك نىعايدى.

بۇگىندە اسسامبلەيا 4 مىڭنان استام قوعامدىق قۇرىلىمدى قامتي­دى. ونىڭ اياسىندا 50 مىڭنان استام ادام ەلىمىزدە بەيبىتشىلىك پەن بىرلىكتى نىعايتۋ جولىندا تۇراقتى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. سونىمەن قاتار قايىرىمدىلىق جوبالارىمەن تانىلىپ, مەدياتسيا ءىسىن ىلگە­رى­لەتىپ, الەۋمەتتىك كومەككە دە ات­سالىسىپ ءجۇر. مەملەكەت باسشى­سى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سايا­سا­تىن قولداپ, جولداۋلارى مەن ۇندەۋلەرىنىڭ ءوز دارەجەسىندە ورىن­دالۋىنا قىزمەت ەتىپ, ۇلتتىق مەرەكەلەردى تۇراقتى ناسيحاتتاي­دى. سوندىقتان اسسامبلەيا ەلىمىز­دەگى اۋىزبىرشىلىكتى ساقتاپ, ەتنوس­تار اراسىنداعى دوستىقتىڭ كۇرە­تا­مىرىنا اينالىپ وتىر دەپ ايتۋ­عا تولىق نەگىز بار. مۇنىڭ ناتي­جەسى ەلىمىزدە تۇرىپ جاتقان ەتنوس وكىلدەرى وزدەرىن قازاقستان حالقى­نىڭ اجىراماس ءبىر بولىگى رەتىندە ساناۋى دەر ەدىك. ولاردىڭ ارقايسى بولاشاعىن ەلىمىزبەن بايلانىستىرىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. وڭىرلەردەگى دوستىق ۇيلەرى جىل ون ەكى اي بەلسەندى جۇمىس ىستەيدى.

قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن «Amanat», «Respublica», «اۋىل», جالپىۇلتتىق سوتسيال-دە­مو­كراتيالىق جانە قازاقستان حا­لىق پارتيالارى اراسىندا ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەمو­ران­­دۋمعا قول قويىلدى. مەملە­كەت باسشىسىنىڭ قحا-نىڭ XXXII سەس­سياسىنداعى تاپسىرماسىنا سايكەس, پارلامەنتتە ء«بىر ەل – ءبىر مۇددە» دەپۋتاتتىق توبى جاساقتالىپ, ونىڭ قۇرامىنا قازاقستان حالقى اسسام­بلەياسى اتىنان تاعايىندالعان سەناتتىڭ 5 دەپۋتاتى ەندى. باستى ماقسات – پرەزيدەنت جۇكتەگەن مىندەتتەردى ساپالى ورىنداۋ اياسىندا سىندارلى الاڭ قالىپتاستىرۋ. ال اسسامبلەيانىڭ 11 مۇشەسى ۇلتتىق قۇرىلتاي قۇرامىندا وڭىرلەردە ۇلكەن يدەولوگيالىق جۇمىستار جۇرگىزىپ كەلەدى. بۇل – ەلىمىزدەگى كونسۋلتاتيۆتى-كەڭەسشى ورگاننىڭ جىلدار بويى جاساپ كەلە جاتقان قاجىرلى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى.

مەملەكەتتە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جۇيەلى جۇمىستىڭ ناتي­جە­سىندە ەلىمىز الەمگە بىرلىكتىڭ بىرە­گەي مەكەنى رەتىندە ۇلگى بولا الدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت تو­قاەۆتىڭ «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە جاريالانعان «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا ء«بىز كوپەتنوستىق سيپاتىمىزدى ار­تىقشىلىعىمىزعا اينالدىرا ال­عا­نىمىز انىق. كوپتەگەن شەتەل­دىك ساراپشىنىڭ ەلىمىزگە قاتىستى «ەۋرازياداعى شىرپى تيسە لاپ ەتكەلى تۇرعان قۋراي», «failed state» سياق­تى بولجامدارىن جوققا شى­عار­­­دىق. ەلدە از ۇلتتار ۇعىمى قول­دا­­­نىل­­­مايدى. بارلىق ەتنوستىڭ قۇقى مەن بوستاندىعى بىردەي» ەكەنىن ايتتى.

قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى الەمدىك قوعامداستىقتا دا بەيبىتشى­لىك پەن كەلىسىم ساياساتىنىڭ قازاق­ستاندىق تاجىريبەسىن ىلگەرىلەتۋ بو­يىنشا حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساپ, ەلدەگى ەتنوس­تار­دىڭ تۇپكى ءتۇبىرى شىققان تاريحي ەلدەرىمەن بايلانىستى دامىتىپ, شەتەلدەگى قازاقتاردى قولداپ وتىرادى. بىرلىكتى نىعايتۋدىڭ بۇل مودەلى يۋنەسكو مەن ەۋروپانىڭ قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, ازشىلىق ۇلتتار ىستەرى جو­نىن­دەگى جوعارعى كوميسسارى, ەۋرو­وداق پەن اقش مەملەكەتتەرىنە تا­نىس­­تىرىلىپ, 56 تىلگە اۋدارىلدى. بۇگىندە اسسامبلەيانىڭ الەمنىڭ دامىعان 13 مەملەكەتىندە 14 دوستىق ەلشىسى بار.

بارلىق ەتنوستا اتا-انا, بالا بىرى­مەن-ءبىرى بايلانىستى ۇشتاعان سانالادى. بابالاردان قالعان «اكە – اسقار تاۋ, انا – باۋىرىنداعى بۇلاق, بالا – جاعاسىنداعى قۇراق», دەگەن ۇلاعاتتى ءسوز بار. اسقار تاۋ اس­قا­رالى شىڭىمەن, بۇلاق قاينار كوزىمەن, قۇراق جايقالعان نۋىمەن قاجەت. دەمەك ءار بۋىننىڭ سا­باق­تاستىعى – بۇگىن مەن بولاشاقتى كورسەتەتىن اينا. سوندىقتان اسسام­بلەيانىڭ بارلىق وڭىرلەردە جۇ­مىس اتقاراتىن «اقساقالدار كەڭەسى, «انا­لار كەڭەسى», «اسسامبلەيا جاستارى» قۇرىلىمدارىنىڭ ورنى بولەك, قىزمەتى قۇندى.

«اقساقالدار كەڭەسى» وتكەن جى­لى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپ­سىر­­ماسىمەن قۇرىلعان. ەرتەدەن ەلىمىز­دە اقساقالدار ينستيتۋتىنىڭ الار ورنى ەرەكشە بولعان. اقىل مەن دانالىقتىڭ قازىناسى رەتىندە قادىرلەگەن قاريالار ءبىر اۋلەتتىڭ عانا ەمەس, ءبىر اتانىڭ ماسەلەسىن شەشىپ, باعىت-باعدار بەرىپ وتىرعان. بۇگىنگى اقساقالدار كەڭەسى دە زامان اعىمىنا ساي الەۋمەتتىك جانە تۇر­مىستىق جانجالداردى شەشۋ, ەتنو­مەدياتسيانى جۇزەگە اسىرۋ, قو­عامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋ, جاستارعا تالىمگەرلىك پراكتيكاسىن ەنگىزۋ جانە جەتىلدىرۋ مىندەتىن العان. از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ جيىرما وڭىرىندەگى 1 119 قۇرىلىم قۇرامىنداعى 7 639 اقساقالدىڭ بەلسەندىلىگىن تانىتىپ ۇلگەردى.

قازاقتا «انا ءبىر قولىمەن بەسىك تەربەتسە, ەكىنشى قولىمەن الەمدى تەربەتەدى» دەگەن ادەمى ءسوز بار. «انا­لار كەڭەسىنىڭ» قىزمەتى دە جان-جاقتى دامىپ كەلەدى. بۇگىندە وب­لىس­تىق, قالالىق, اۋداندىق جانە اۋىل­دىق دەڭگەيلەردە جانە ءىرى كاسىپ­­ورىندار ۇجىمدارىندا 16 مىڭنان استام بەلسەندى مۇشەنىڭ باسىن قوسقان 1 713 كەڭەس جۇمىس ىستەيدى. جۇمىستىڭ نەگىزگى باعىتى – وتباسى ينستيتۋتىن ساقتاۋ مەن نىعايتۋعا ىقپال ەتىپ, ايەلدەردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋعا, اتا-انانىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋگە قاتىسادى, بەرەكەلى, ۇلگىلى ءارى تاتۋ وت­باسىلاردى ناسيحاتتايدى. ءبىر عانا «مادەنيەتتى انا – مادە­­نيەت­تى ۇلت» جوباسى اياسىندا داع­دا­­رىس ورتالىقتارى بازاسىندا ايەل­­دەردىڭ جەكە دامۋى بويىنشا 400-دەن استام سەمينار-ترەنينگ ۇيىمداستىرىلدى.

ال «اسسامبلەيا جاستارى» رەس­پۋب­ليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگى 9 مىڭ جاستى ءبىر ارناعا توعىستىرىپ, زاماناۋي قىزىقتى جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. ۇيىمنىڭ كەشەندى دامۋى ءۇشىن التى ماگيس­ترالدى باعىت انىقتالعان. بۇل جوبا­لار جاستاردى الەۋمەتتىك قول­­داپ, ءبىلىم دەڭگەيىن ارتتىرۋعا, جۇمىسقا ورنالاسۋعا, مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋگە كومەكتەسەدى. تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋ, ەكولوگيا مەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ, اسكەري-پاتريوتتىق تاربيە, مەديا-جوبالاردى دامىتۋ جانە مەديا-ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ دا بار.

بىرىڭعاي عىلىمي جانە وقۋ-ادىستەمەلىك تاسىلدەردى ازىرلەۋدە زياتكەرلىك كۇش-جىگەردى بىرىكتىرۋ ماقساتىندا قۇرىلعان قازاقستان جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قازاق­ستان حالقى اسسامبلەياسى كافەد­را­­لارىنىڭ قاۋىمداستىعى, عىلى­مي-ساراپشىلىق كەڭەس, قازاق­ستانعا ينۆەستيتسيالار, يننوۆاتسيا­لار مەن تەحنولوگيالاردى تارتۋ مەن بيز­نەستىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددە­لە­رىن قورعايتىن كاسىپكەرلەر قاۋىم­داستىعى, جۋرناليستەر كلۋبىنىڭ جۇمىستارىن اتاپ وتۋگە بولادى. ءار­دايىم بەلسەندىلىكپەن العى شەپتە جۇرەتىن 1 000-نان استام ەتنومادەني بىرلەستىك, اقپارات ايدىنىنا وزىندىك جول سالعان 10 تىلدە 52 باسىلىم شىعاتىن ەتنوستىق بۇقارالىق اق­پا­رات قۇرالى بار. مادەنيەت پەن ونەر­دىڭ قايماعىنا اينالعان ۇي­عىر, كورەي, نەمىس, وزبەك ۇلتتىق تەاتر­لارى جۇمىس ىستەيدى. ۇيعىر, كورەي, نەمىس تەاترلارى 2017 جىلى اكادە­ميالىق مارتەبەگە يە بولدى. مەدياتسيا كەڭەسى بابالارىمىزدىڭ جولىن جاڭعىرتتى. قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى ءبىر اۋىز سوزبەن كەسىمىن ايتقان بيلەرىنىڭ تاعىلىمىن, ادەت-عۇرىپ تاجىريبەسىن قالپىنا كەل­تىرۋگە جاسالعان يگى قادامنىڭ ءبىرى. ونىڭ تيىمدىلىگى ۋاقىتپەن دالەل­دەنىپ تە ۇلگەردى.

اسسامبلەيانىڭ كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگانى مەدياتسيا كەڭەس­تەرى حالىق كوپ جۇگىنەتىن قۇرىلىم­دارىنىڭ ءبىرى دەپ ايتۋعا بولادى. جاسىراتىنى جوق اسسامبلەيانىڭ مەدياتسيا كەڭەستەرىنە جىل سا­يىن وتىنىشتەر ۇزدىكسىز كەلىپ ءتۇسىپ جاتادى. بۇل كوپشىلىكتىڭ مەدياتسيا جايلى كەڭىرەك حاباردار بولىپ, داۋلاردى سوتتان تىس رەتتەۋ­گە ق ۇلىقتى ەكەنىن كورسەتەدى. وتكەن جى­لى مەدياتسيا كەڭەستەرى 2 160 ادامدى قامتيتىن 80-نەن استام ءىس-شارا وتكىزدى. جالپى, اسسام­بلەيانىڭ دوستىق ۇيلەرىندەگى رەس­­پۋب­ليكالىق جانە وڭىرلىك 20 مە­ديا­تسيا كابينەتىندە 1 294-تەن استام مەدياتور بار. وتكەن جىلى قحا مەدياتورلارى 9 389 ءوتىنىشتى قاراعان, ونىڭ 2 655-ءى مەدياتيۆتىك كەلىسىمدەرمەن, 6 488-ءى كونسۋلتاتسيا­مەن شەشىلىپ, 246-سى قاراۋ ساتىسىندا تۇر.

ايتا كەتۋ كەرەك, مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەلى­مىز­دە ەتنومەدياتسيا ينستيتۋتى قۇ­رىلىپ, مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ قولدانبالى ەتنوساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ بازاسىندا ەتنومەدياتسيا ورتالىعى بەلسەندى جۇمىس اتقارادى.

ەلينا ماساگۋتوۆا,

«قوعامدىق كەلىسىم» رمم ديرەكتورى