اۋىلدا تۇرۋ جانە جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىگىن اقتاۋ – كەشەندى ءتاسىلدى تالاپ ەتەتىن كۇردەلى مىندەت. كوپتەگەن جاس ءبىلىم الۋعا, جۇمىس ىستەۋگە جانە ءومىر سۇرۋگە قولايلى مۇمكىندىكتەر ىزدەپ اۋىلدان قالاعا اعىلادى. ءسويتىپ, ەلدە ءاردايىم بەلسەندى جۇمىس ىستەي المايتىن ەگدە ادامدار قالادى. وسى تۇستا «ديپلوممەن – اۋىلعا!» جوباسى – دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ, مادەنيەت, سپورت جانە اگروونەركاسىپتىك كەشەن سالاسىنداعى بىلىكتى مامانداردى اۋىلدىق جەرلەرگە تارتۋداعى العاشقى قادامداردىڭ ءبىرى بولدى. باعدارلاما جاستارعا كوتەرمە جاردەماقى مەن تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ نەمەسە سالۋ ءۇشىن بيۋدجەتتىك كرەديت تۇرىندە الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىن ۇسىنۋعا ارنالعان. ال ماماندار اۋىلدا نەمەسە اۋدان ورتالىعىندا كەمىندە ءۇش جىل جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. وقۋ ءبىتىرىپ, ەلدە ەڭبەك ەتكىسى كەلەتىن تۇلەكتەر ءۇشىن بۇل جاقسى مۇمكىندىك بولىپ سانالعانىمەن, تاجىريبە 2020 جىلدان باستاپ جوبا اياسىندا جەڭىلدىكتى كرەديتتەۋدى پايدالانعان ماماندار سانىنىڭ ازايىپ كەلە جاتقانىن بايقاتىپ وتىر.
ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ (ERI) ساراپتاۋىنشا, بىلتىر ولاردىڭ سانى 30%-عا قىسقارعان. بۇل رەتتە 2019 جىلدان باستاپ بىرجولعى كوتەرمە جاردەماقى سوماسىنىڭ 1,4 ەسەگە, 252 500 تەڭگەدەن 345 000 تەڭگەگە دەيىن, سونداي-اق بيۋدجەتتىك نەسيەنىڭ ەڭ جوعارى سوماسىنىڭ 1,4 ەسەگە, 2023 جىلى 3 ملن 784,5 مىڭ تەڭگەدەن 5 ملن 175 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ءوسۋى «ديپلوممەن – اۋىلعا!» جوباسى شەڭبەرىندە بەرىلەتىن الەۋمەتتىك جاردەماقىلار مولشەرىنىڭ ەمەس, اەك مولشەرىنىڭ جىل سايىن ۇلعايۋىنا بايلانىستى بولعان.
سول سەكىلدى تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى باعانىڭ جىل سايىنعى ءوسۋىن ەسكەرە وتىرىپ, بىلتىر ماماندارعا الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىن ۇسىنۋ مولشەرىنە قاتىستى كەيبىر وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. وسى جىلدان باستاپ اۋدان ورتالىقتارىنا كەلگەن ماماندار ءۇشىن بيۋدجەتتىك نەسيە مولشەرى 1 500 اەك-تەن 2 500 اەك-كە دەيىن نەمەسە 9,2 ملن تەڭگەگە دەيىن, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر ءۇشىن كرەديت سوماسىنان جىلدىق 0,01% مولشەرىندە سىياقى مولشەرلەمەسىمەن 15 جىلعا 2 000 اەك-كە (7,3 ملن تەڭگە) دەيىن ۇلعايتىلدى.
«قالالاردا تۇرعىن ءۇي قۇنىنىڭ قىمباتتاۋى جانە ودان ءارى ءوسۋى بولجاناتىن جاعدايدا جەكە تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ نەمەسە سالۋ مۇمكىندىگى ديپلومى بار مامانداردى اۋىلدا تۇراقتى تۇرۋعا جانە جۇمىس ىستەۋگە سالماقتى تۇردە ىنتالاندىرۋعا ءتيىس ەدى», دەيدى ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى دينارا مۇقىشەۆا.
ونىڭ پىكىرىنشە, بيۋدجەتتىك نەسيە مولشەرىن ارتتىرۋ جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەۋدى پايدالانعىسى كەلەتىن ماماندار سانىنىڭ قىسقارۋىنا تەك ءىشىنارا ىقپال ەتەدى. مىسالى, «ديپلوممەن – اۋىلعا!» جوباسى جونىنەن جوعارى كورسەتكىش بايقاتىپ وتىرعان تۇركىستان وبلىسىندا باعدارلاما بويىنشا كوتەرمە جاردەماقى العان ماماندار سانىنىڭ بيۋدجەتتىك نەسيە العان ماماندار سانىنا اراقاتىناسى 3-تەن 1-گە دەيىن. ياعني وبلىس اۋىلدارىنا باعدارلاما بويىنشا كەلگەن ءاربىر ءۇشىنشى مامان عانا جەڭىلدىكپەن نەسيە بەرۋ شەڭبەرىندە تۇرعىن ءۇي ساتىپ الدى. وسىعان ۇقساس جاعداي جالپى رەسپۋبليكا بويىنشا بايقالادى. اتاپ ايتقاندا, كەيىنگى ءۇش جىلدا اۋىلدىق ەلدى مەكەندەرگە كەلگەن ماماندار ازايىپ, باعدارلاما شەڭبەرىندە ۇسىنىلاتىن ەكى الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارى اراسىنداعى الشاقتىق ارتا باستاعان.
سايىپ كەلگەندە, نەگىزگى ماسەلە نەسيەنىڭ ۇسىنىلاتىن مولشەرىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار حالىقتىڭ كرەديتتەلۋىنە, تەرىس نەسيە تاريحىنا, جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىندا جايلى تۇرعىن ءۇيدىڭ بولماۋىنا, حالىق شىعىسىنىڭ ارتۋى جاعدايىندا اۋىلدىق جەرلەردە جالاقىنىڭ تومەندىگىنە, باعدارلاما شەڭبەرىندە الەۋمەتتىك قولداۋ الۋ مۇمكىندىكتەرىنەن بەيحابار بولۋعا كەلىپ تىرەلەدى. ماسەلەن, اۋىلدا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ماماننىڭ جالاقىسى بىلتىر 240,5 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى. رەسپۋبليكا بويىنشا جان باسىنا شاققانداعى اقشالاي شىعىستار ورتا ەسەپپەن 260,8 مىڭ تەڭگەنى قۇرايتىنىن, ال اي سايىنعى تولەم سوماسى «ديپلوممەن – اۋىلعا!» جوباسى بويىنشا ەڭ ۇزاق مەرزىمگە ەڭ كوپ سومانى قارىز الۋ شارتىمەن بىلتىر شامامەن 30 مىڭ تەڭگەنى, ال وسى جىلى 40-50 مىڭ تەڭگە اراسىنداعى سومانى قۇرايتىنىن نازارعا العاندا, سالا مامانىنىڭ جەڭىلدىكتى شارتتار بويىنشا دا باسپانا ساتىپ الۋعا قارجىلىق مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. جوبا شەڭبەرىندە بيۋدجەتتىك نەسيە العان ماماندار سانىنىڭ قىسقارۋىنا اۋداننىڭ كوپتەگەن ەلدى مەكەنىندە ساتۋعا ارنالعان, ونىڭ ىشىندە باعدارلاما ولشەمدەرىنە سايكەس كەلەتىن باسپانانىڭ بولماۋى, اباتتاندىرىلماعان 70-جىلدارداعى ۇيلەردىڭ مامان قاجەتتىلىكتەرىنە سايكەس كەلمەۋى اسەر ەتەدى. سونداي-اق جاس مامانداردىڭ جىلىستاۋى مەن ەلدەن باسپانا الۋعا ق ۇلىقسىزدىق ورتالىقتاندىرىلعان جىلۋمەن جابدىقتاۋدىڭ بولماۋىمەن بايلانىستى.
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنشە, رەسپۋبليكا بويىنشا اۋىلدىق جەرلەردەگى تۇرعىن ۇيلەردىڭ جالپى اۋدانىنىڭ 1 شارشى مەترىن سالۋعا جۇمسالعان ورتاشا ناقتى شىعىندار 127,4 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى. الايدا بىرقاتار وڭىردە, مىسالى, اباي (172,9 مىڭ تەڭگە), جەتىسۋ (158,6 مىڭ تەڭگە), اقمولا (161 مىڭ تەڭگە), الماتى (166 مىڭ تەڭگە), شىعىس قازاقستان (175,6 مىڭ تەڭگە) وبلىستارىندا قۇرىلىسقا جۇمسالاتىن ورتاشا ناقتى شىعىندار 1 شارشى مەتر رەسپۋبليكالىق ماندەردەن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قولدانىستاعى ەرەجەلەردە قاراستىرىلعان شىعىندار سوماسىنان دا اسىپ تۇسەدى. بۇعان قوسا قۇرىلىس اياقتالعاننان كەيىن اۋىلعا كەلگەن جانە باعدارلاما شەڭبەرىندە قولداۋ العان مامان قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس تۇرعىن ءۇيدىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋىن جۇزەگە اسىرادى. ياعني بۇل دا قارجىلىق شىعىنداردى كوزدەيدى. وسىعان بايلانىستى قۇرىلىسقا بولىنگەن سوما ەلىمىزدىڭ بىرنەشە وڭىرىندەگى اۋىلدىق ەلدى مەكەن ماماندارى ءۇشىن جەتكىلىكسىز بولۋى مۇمكىن.
«ديپلوممەن – اۋىلعا!» جوباسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋ بارىسىن تالداۋدى نەگىزگە الا وتىرىپ, ساراپشىلار وڭىرلەردەگى تۇرعىن ءۇي قۇنىنا قاراي بيۋدجەتتىك نەسيە مولشەرىن سارالاۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى ۇسىنادى. ماماندارعا جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكانى رەسىمدەۋگە مۇمكىندىك بەرمەيتىن حالىقتىڭ كرەديتتەلۋىنىڭ جوعارى دەڭگەيى مەن تەرىس نەسيە تاريحىن, ءىس جۇزىندە ءارتۇرلى ومىرلىك جاعدايدىڭ بولۋ ىقتيمالدىعىن جانە قولدانۋدىڭ وزگەرگىشتىگى تۇرعىسىنان ەرەجەلەردى جەتىلدىرۋ كەرەكتىگىن ەسكەرگەندە, تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بالاما نۇسقاسىن قاراستىرۋ قاجەت. سونىمەن قاتار بيۋدجەتتىك كرەديتتى وتەۋ قاجەتتىلىگىنىڭ بولماۋى اۋىلدىق ەلدى مەكەنگە كەلگەن مامانداردىڭ قولداعى تابىسىن ارتتىرادى.
اۋىلدىق اگروونەركاسىپ, ۆەتەريناريا, مال شارۋاشىلىعى زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارسىز, قارجى, اقپارات جانە باسقا دا رەسۋرستارسىز ىلگەرى باسۋى ەكىتالاي. ەلدى مەكەندەرگە جۇمىس ىستەۋگە جانە تۇرۋعا كەلەتىن جانە ءتيىستى قولداۋ شارالارىن الۋعا قۇقىعى بار مامانداردىڭ تىزىمىندە اگرونومدار, ۆەتەرينارلار كورسەتىلمەگەن. وسى رەتتە اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن قاجەتتى ماماندارمەن قامتاماسىز ەتۋ ۇدەرىسى تيىمدىرەك ءجۇرۋى ءۇشىن «اۋىل» پارتياسى جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك بولاشاق مامانعا تاپسىرىس بەرۋگە ءتيىس دەپ سانايدى. سوندا جوعارى وقۋ ورنى دا ءبىلىم ساپاسىنا جەتە ءمان بەرەدى. دەپۋتاتتار جۋىردا ۇكىمەتكە ساۋالىندا «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسى ارقىلى وقىعان اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىن تۇرعىن ۇيمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ, ولارعا بەرىلەتىن كوتەرمەاقى كولەمىن 10 ملن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتىپ, ەرەكشە قاداعالاۋ, تاپسىرىس بەرۋشى جەرگىلىكتى بيلىك, تاپسىرىس قابىلداۋشى وقۋ ورنى جانە ءبىلىم الۋشى تالاپكەرمەن ۇشجاقتى كەلىسىمشارت جاساۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىن دامىتۋ ماقساتىندا اۋىلدان شىققان تۇلەكتەرگە «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى وقۋ ءۇشىن جەڭىلدىكتەر قاراستىرۋ جونىندە ۇسىنىستارىن جولدادى.
تۇسىنىكسىز تۇسى سول, باعدارلامانىڭ تيىمدىلىگىنە تالداۋ شامامەن 10 جىل بۇرىن جۇرگىزىلگەن. سودان كەيىن جوباعا كىرەتىن مامانداردىڭ ءتىزىمى وسكەنىمەن, جۇمىس قاعيداتى وزگەرىسسىز قالعان. ياعني اۋىلدا كادر بەكىتۋدىڭ قالاي ءجۇرىپ جاتقانىن باعالايتىن ەشبىر ينديكاتور جوق. اۋىلدا اگروقۇرىلىم كادرلارىن بەكىتۋ ماسەلەسى ءالى شەشىلمەي جاتقانىنا قاراعاندا, مامان تاپشىلىعىن جويۋدان گورى قاراجاتتى يگەرۋگە ۇمتىلىس باسىم سەكىلدى. دەمەك باعدارلامانى جاڭاشا باعالاپ, جەتپەي جاتقان تۇستارىنا كوڭىل اۋداراتىن كەز الدەقاشان جەتكەندەي.
