قاسىم حاننىڭ مەملەكەت مۇددەسىن, ەل تىنىشتىعىن بارىنەن جوعارى باعالاعان, بەيبىتشىلىكسۇيگىش ساياساتىن مۇحاممەد حايدار دۋلاتي شەجىرەسىندەگى مىنا ءبىر وقيعادان انىق بايقاۋعا بولادى: 1512 جىلى قاسىم حاننىڭ ورداسىنا موعولستان بيلەۋشىسى سايد حان كەلەدى. ول قازاقتاردى وزبەكتەرگە قارسى سوعىسقا شاقىرعان ءوتىنىشىن ايتادى. سايد حاننىڭ ءوتىنىشىن قابىل الماۋ, وداقتاس ەكى مەملەكەت اراسىنداعى دوستىققا كولەڭكە تۇسىرەتىن ەدى. سوندىقتان موعولستان بيلەۋشىسىنىڭ مەسەلىن قايتارىپ, رەنجىتۋگە بولمايدى. ەكىنشى جاعىنان, جويقىن سوعىستاردان قالجىراعان حالىقتىڭ ەندى عانا تىنىشتىققا قولى جەتىپ, بەيبىت ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندا ەل شىرقىن بۇزۋ دا قازاقتارعا وتە ءتيىمسىز ەدى. قاسىم حان موعولستان بيلەۋشىسىن قۇشاق جايىپ, زور قۇرمەتپەن قارسى الادى.
شەجىرەدە بىلاي دەلىنگەن: «قاسىم حاننىڭ سايدتى جاقسى قارسى العانى سونداي, حان ءوز ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىنە دەيىن وسى ءىلتيپاتتى كەزدەسۋدى ۇمىتقان جوق. قاشاندا, رەتى كەلگەندە حان, اللا رۋحىنا يمان بەرسىن, قاسىم حاندى ەسكە ءتۇسىرىپ, ماقتاپ, ونىڭ ىزگىلىگىن ەسكە ءتۇسىرىپ وتىرۋشى ەدى». («تاريح-ي-راشيدي», «قازاق حاندىعى تاريحىنىڭ ماتەريالدارى» 1969 ج.). موعولستان بيلەۋشىسى قازاق حانىنىڭ ورداسىندا شەكسىز قۇرمەت پەن سىيعا بولەنىپ, جازداي قوناق بولادى. قاسىم حان قادىرلى قوناعىنا كوپتەگەن باعالى سىي-سياپات جاسايدى. اتاعى الىس ەلدەرگە جايىلعان, ارقاسىنا حان تاقىمىنان باسقا جەل دە تيمەگەن قوس ارعىماعىنىڭ ءبىرى – وعلانتورى اتتى سايگ ۇلىگىن سىيعا تارتىپتى. سونىمەن جاز وتە شىعىپ, قازاقتار قاسىم حاننىڭ شەشىمىمەن قىستاۋعا جىلجىدى. قاسىم حان قول استىنداعى ەلىنىڭ قىس قامىنا كىرىسكەنىن, بۇل ۋاقىتتا اسكەر جاساقتاۋعا بولمايتىنىن ايتىپ, قوناعىن زور قۇرمەتپەن شىعارىپ سالادى. قازاق ەلى بيلەۋشىسىنىڭ شەكسىز ءىلتيپاتى مەن زور قۇرمەتىنە, مول سىي-سياپاتىنا ريزا بولعان سايد حان رياسىز العىسىن ايتىپ, ەلىنە, اندىجانعا قايتىپتى.
تاريحتا «قازاقتارمەن بەيبىت ءبىتىم» دەپ اتالعان وسى ساپاردان كەيىن قاسىم حان «قوي دا امان, قويشى دا تىنىش» دەگەندەي ەلىنىڭ بەيبىت ءومىر, مامىراجاي شارۋاشىلىعىن باسقارا بەرىپتى. كەمەڭگەر قاسىم حان ەل باسقارۋ جۇيەسىندە اتا جولىن بەرىك ۇستاپ, ەسكى بيلەردەن قالعان قازاقتىڭ زاڭدىق عۇرىپتارىن قادىرلەپ, ولاردى زامانعا بەيىمدەپ, جاڭا جاعدايعا سايكەس جاڭا نيزام جۇيەسىن جاسادى. «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» اتالعان بۇل كونە جارعى سول كەزدەگى قازاق قاۋىمىنىڭ قوعامدىق, قۇقىقتىق قاتىناستارىن قالىپتاستىردى, ادەت-عۇرىپ, تۇرمىس-سالت ەرەجەلەرىن بەكىتتى, ادامدار جانە رۋ-تايپالار اراسىنداعى بارلىق قاتىناس جۇيەلەرىن رەتتەدى.
اكادەميك ءا.مارعۇلان «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» زاڭدارىن بىلاي تۇسىندىرەدى: «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولىنىڭ» نەگىزى ورتا عاسىرلاردا قىپشاق, شاعاتاي ۇلىستارى قولدانعان «يارعۋ» زاڭدارىنان الىنعان, قازاقشا «جارعى» دەگەن ۇعىم بەرەدى. تۇپكى ءمانى جارۋدان, نارسەنىڭ سالماعىن ءبىر جاعىنا اۋدارماي, تەڭ بولۋدەن ءدال, ءادىل ايتۋدان شىققان. داۋدى ءادىل, تۋرا شەشكەن بيلەردى حالىق ارداقتاپ, «قارا قىلدى قاق جارعان» دەپ ماقتاعان. ءوزىنىڭ مازمۇنى بويىنشا, بۇل زاڭنىڭ تۇبەگەيلى يدەياسى ەجەلگى اسكەري-دەموكراتيا ارناسىنا بارىپ تىرەلەدى.
XV-XVI عاسىرلاردا بۇحاردىڭ يشان قازىلارى قازاق ولكەسىنە ءدىني ۇگىت تاراتىپ, «ەجەلگى جارعى زاڭىنان باس تارتىڭدار. ول كوككە تابىناتىن دىنسىزدىكتىڭ ءىسى, ونىڭ ورنىنا شاريعات قاعيداسىنا اۋىسىڭدار. انت بەرگەندە, كوك سوقسىن دەپ ايتپاڭدار, قۇران سوقسىن دەپ قۇراندى باستارىڭا كوتەرىڭدەر», – دەپ ۇگىتتەيدى. بىراق, حالىق بۇقاراسى وعان سەلقوس قاراپ, كوپ زامان شاريعات قاعيداسىنا ويىسا قويمادى. بۇل تاريحي جاعدايلاردى جاقسى تۇسىنگەن قاسىم حالىق تىلەگىنە جاقىن ەجەلگى «جارعى» زاڭىن جاڭادان كۇشەيتتى. حالىق قاسىمنىڭ شاريعاتتى الماي, ەجەلدەن قالىپتاسقان بيلەر زاڭى – «جارعىنى» جاڭادان كوتەرگەنىن قاتتى ۇناتىپ, ونى «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» دەپ اتاپ كەتتى» ء(ا.مارعۇلان «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» قسە, 1975 ج., 6-توم).
وزىق ويلى قاسىم حان زامانىنىڭ حالىق بولاشاعىنا پايدالى جاڭالىقتارىن كورە ءبىلدى. شاريعات زاڭدارىن قابىلداماعانمەن, يسلام ءدىنى ۋاعىزدارىنىڭ جاقسى جاقتارىن دا كورە ءبىلدى. يسلامنان قاسىم حانعا ەرەكشە ۇناعانى – اراب جازۋى بولدى. ول دەرەۋ اراب جازۋىن جاپپاي ۇيرەنۋدى بۇيىردى. اراب جازۋىن جاستارعا, حان ورداسىنىڭ جىلناماسىن جۇرگىزەتىن, رەسمي حات جازاتىن ابىزدارعا ۇيرەتىپ, ءدىننىڭ سانكريتتىك ءتۇرىن كەڭىنەن پايدالاندى ء(ا.مارعۇلان, «تاڭبالى تاس» جازۋى). سىرتقى ساياساتتا كورەگەندىك ديپلوماتيالىق قاتىناستار جاساي وتىرىپ, قاسىم حان ەلىنىڭ ۇزاق ۋاقىت تىنىشتىقتا تىرشىلىك ەتۋىنە جاعداي جاساي كەلە, مەملەكەتىنىڭ ىرگەسىن كەڭەيتىپ, شەكاراسىن نىعايتۋدا دا اسقان دارىندىلىق تانىتتى.
قاھارمان قولباسشى قاسىم حان سىر بويىنداعى, تۇركىستان ايماعىنداعى قالالاردى تۇگەل وزىنە قاراتتى. حاندىقتىڭ شەكاراسى وڭتۇستىكتە جەتىسۋ جەرىنىڭ دەنى, سولتۇستىكتە ۇلىتاۋ ءوڭىرى مەن بالقاش كولىنەن اسىپ, قارقارالى تاۋلارىنا دەيىن جەتتى. باتىس سولتۇستىكتە جايىق وزەنىنىڭ الابىن قامتىپ, سارايشىق قالاسىن باعىندىردى. قاسىم حان مەملەكەتىنىڭ ىشكى جاعدايىن دا نىعايتىپ, ەلدىڭ بىرلىگىن بەكىتتى. تاريحي دەرەكتەردەن حان ورداسىنىڭ بىردە جەتىسۋدا, قاراتال وڭىرىندە, بىردە شۋ بويىندا, ەندى بىردە ارقادا, ۇلىتاۋدا نەمەسە باتىستا, جايىق جاعاسىندا بولعانىن كورەمىز. بۇل كەمەڭگەر بيلەۋشىنىڭ حالىق ورتاسىندا ءجيى بولىپ, مەملەكەتىنىڭ بىرلىگىن ارتتىرىپ, تۇتاستىعىن تانىتۋداعى كورەگەندىگى بولسا كەرەك.
مىنە, وسىنداي پاراساتتىلىقتىڭ ارقاسىندا ول قازاق حاندىعىنىڭ مەرەيىن بيىككە كوتەرىپ, اسكەري كۇش-قۋاتىن جەڭىمپازدىق دارەجەگە جەتكىزدى. ول حاندىق قۇرعان جىلدار قازاق مەملەكەتىنىڭ تاريحىنداعى جان-جاقتى دامۋ, شەكاراسى نىعايىپ, دەربەس اسكەري-دەرجاۆالىق ەل رەتىندە كەڭىنەن تانىلۋ, ساۋدا, ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ داۋىرلەۋ كەزەڭى بولدى. وسىنداي مەملەكەتتىك دارەجەدەگى ءىرى قايراتكەرلىگىمەن قاتار قاسىم حان مول اقىل-پاراساتىمەن دە, جەكە باسىنداعى ىزگى ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىمەن دە, جان-جاقتى بىلىمىمەن دە زامانداستارىنان كوش بويى وزىق تۇرعان تۇلعا بولدى. ول حالقىنا ءتان بارلىق اسىل قاسيەتتەردى بويىنا سىڭىرگەن جان ەدى. ۇلى حاننىڭ دانالىعىن, كورەگەن كوسەمدىگىن, حالقىنىڭ قامىن جەگەن پاراساتتىلىعىن, باتىرلىعىمەن بىرگە عۇلامالىعىن سول زاماننىڭ تاريحشىلارى مەن عالىمدارى جارىسا جازىپ كەتتى. كونەدەن جەتكەن سول مۇرالاردا قاسىم حانعا حالقىنىڭ باقىتىنا تۋعان دارا تۇلعا دەگەن ءبىراۋىزدى باعا بەرىلگەن. حاس پەرزەنتىنىڭ تۋعان ەلى ءۇشىن, اتامەكەن جەرى ءۇشىن اتقارعان جانقيارلىق ۇلى ىستەرىن حالقى دا قاستەرلەپ, ۇلى حاننىڭ ەسىمىن ۇرپاقتان-ۇرپاققا ۇمىتىلماس ۇلاعات, ماقتان تۇتار ماڭگىلىك مۇرا ەتىپ قالدىرىپ كەلەدى. بۇل تاريحي تۇلعانىڭ ەسىمى مەن ەڭبەگىن تەرەڭ زەرتتەپ, ۇلتتىق ماقتانىشىمىزدىڭ سيمۆولدارىنىڭ بىرىنە اينالدىرۋ – تاريحشى-عالىمدارعا امانات.
ەرلىك پەن ەلدىك سىنى
تاريح ساحناسىنا ەكپىندەي كىرىپ, جارتى الەمگە تانىلىپ ۇلگەرگەن قازاق حاندىعى قاسىم حان قايتىس بولعاننان سوڭ ءوزىنىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىندا ءبىرشاما توقىراۋ كەزەڭىن باستاپ وتكەردى. قىرسىق شالعاندا, ۇلى تاققا وتىرعان قاسىم حاننىڭ بالاسى مومىش حان (1522-1523) ءبىر جىل وتپەي جاتىپ, قاندى سوعىستاردىڭ بىرىندە قازا تاپتى.
ەندى ۇلى تاققا قاسىم حاننىڭ اعاسى ادىك سۇلتاننىڭ ۇلى تايىر (1523-1533) وتىردى. تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا, تايىر اسكەري-ساياسي ىستەرگە شورقاق, ديپلوماتيالىق دارىنى تومەن, مىنەزى قىتىمىر ادام بولسا كەرەك. ول ىشكى باقتالاستىق قىرقىسۋلاردى ورشىتۋمەن بىرگە, توڭىرەكتەگى ەلدەردىڭ بارىمەن جاۋلاسىپ ۇلگەرەدى. قازاق حاندىعىمەن ۇنەمى جاۋلاسىپ كەلگەن شايباني اۋلەتىمەن عانا ەمەس, مەملەكەتتىڭ سەنىمدى وداقتاسى بولىپ كەلگەن نوعاي ورداسىنداعى ماڭعىت مىرزالارىمەن دە, موعولستان حاندارىمەن دە تەكەتىرەسكە ءتۇستى. ىشكى بيلىكتە حالىققا راقىمسىز قاتالدىق كورسەتۋ, سىرتقى ساياساتتا دوس پەن قاستى ايىرماي جاپپاي ەلمەن جاۋلاسۋ تايىر حاننىڭ تۇبىنە جەتتى. قاراۋىنداعى حالىقتىڭ نارازىلىعى كۇشەيىپ, ماڭايىندا از عانا اسكەرى قالعان تايىر حان قاسىم زامانىنان بەرى قازاقتارمەن ءبىر ۇلىس بولىپ كەلە جاتقان قىرعىزداردىڭ اراسىنا بارىپ پانالايدى. تاريحشى مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدىڭ, تاريح-ي-راشيدي» اتتى ەڭبەگىندەگى دەرەكتەر بويىنشا: «العاشقىدا تايىر حاننىڭ قول استىنا قاراعان 1 ميلليون حالىقتان كەيىن 400 مىڭداي ادام عانا قالعان, باستاپقىدا 10 لەك بولعان اسكەردەن 2 لەك اسكەر عانا قالعان. اقىرى ول قىرعىزداردى عانا بيلەپ قالعان». 1533 جىلدار شاماسىندا تايىر حان قايتىس بولدى.
ەندى قازاق ورداسىنىڭ ۇلى حانى بولىپ ءاز-جانىبەكتىڭ تاعى ءبىر نەمەرەسى, جادىك سۇلتاننىڭ بالاسى توعىم (1533-1537 جىلدار) اق كيگىزگە كوتەرىلدى. الايدا, وسى كەزەڭدە تايىر حان بيلىك قۇرعان ون جىل ىشىندەگى كەلەڭسىز ىستەر ەل ىشىنە تەرەڭ ىرىتكى سالىپ, ۇلى حاندىقتىڭ ىرگەسى شايقالىپ, ءاربىر وڭىردە جەكە حاندار بيلىك قۇرا باستادى. (ماسەلەن, ادىك سۇلتان ۇلى بۇيداش حان جەتىسۋ ءوڭىرىن بيلەسە, جانىش سۇلتان ۇلى احمەت حان سىرداريا ماڭىندا بيلىك قۇردى). تايىر حاننىڭ دارىنسىز بيلىگى قازاق حاندىعىنىڭ وركەندەۋ ءداۋىرىن تەجەپ, ەلدىڭ دامۋىنا ۇلكەن نۇقسان كەلتىردى. دەگەنمەن, ءبىر كەزدەگى كەرەي مەن جانىبەك نەگىزىن سالىپ, بۇرىندىق حان مەن قاسىم حان ءارى قاراي نىعايتا شىڭدالعان قازاق مەملەكەتىنىڭ ەلدىك قاسيەتى ءوزىنىڭ كوشەلى ارناسىنان ءالى دە جاڭىلا قويعان جوق ەدى. توعىم حان «قار جاستانىپ, مۇز توسەنە» ءجۇرىپ, بەرەكە-بىرلىكتەن ايىرىلىپ, بىتىراي باستاعان قازاق ۇلىستارى مەن قىرعىز ەلىنىڭ باسىن قوسىپ, قايتادان ءبىر ارناعا ۇيىستىردى. قازاق حاندىعىنىڭ اسكەري-ساياسي الەۋەتىن قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن جان ايامادى. توعىم حاننىڭ تالايىم تاعدىرىنا وراي, قازاق مەملەكەتىن تاريح ساحناسىنان ءبىرجولا ءوشىرىپ جىبەرۋگە ۇمتىلعان جاۋلارى – ءبىر جاعىنان قالماق, ءبىر جاعىنان موعول, ءبىر جاعىنان وزبەك توقتاۋسىز سوعىس سالىپ, قىسپاققا الدى.
قازاق ورداسىنىڭ ك ۇلىن كوككە ۇشىرۋدى كوكسەپ, ءوزارا وداق قۇرعان وزبەك حانى ۇبايدوللا مەن موعول حانى ءابدىراشيد 1537 جىلدىڭ جازىندا ءبىرى ماۋەرەناحر جاقتان, ءبىرى شىعىس تۇركىستاننان لاپ قويدى. جاۋ حابارىن ەستىگەن توعىم قازاق پەن قىرعىزدىڭ بىرىككەن جاساعىمەن شەپ قۇردى. موعول مەن وزبەكتىڭ جەر قايىcقان اسكەرى ىستىقكول ماڭىندا قوسىلدى. تاريح بويىنشا, 944 جىلى, 18 سافار, ياعني 1537 جىلدىڭ 27 شىلدەسىندە توعىم حاننىڭ تاس ءتۇيىن اسكەرى باسقىنشىلارعا قارسى شايقاسقا شىقتى. بىراق كۇش تەڭ ەمەس ەدى. وزبەك پەن موعولدىڭ بىرىككەن اسكەرى قازاق-قىرعىز جاساعىنان الدەنەشە ەسە كوپ ەدى. جاۋ اسكەرىنىڭ سان جاعىنان ءسوزسىز باسىمدىعىن بىلە تۇرا, توعىم حان ەرلىك پەن ەلدىك سىنعا تۇسكەن ۇلى شايقاسقا تايسالماي ءتۇستى. 1537 جىلدىڭ 27 شىلدەسىندە تاڭ ازاننان, ءتۇن قاراڭعىلىعىنا دەيىن سوزىلعان قيان-كەسكى شايقاستا قازاق-قىرعىز جاساعى تۇگەلگە دەرلىك قىرعىنعا ۇشىرادى. ەلىنىڭ ەركىندىگى جەرىنىڭ ازاتتىعى جولىندا كوزسىز ەرلىككە بارعان قازاق-قىرعىز جاساعىنىڭ بارلىق اسكەر باسى – توعىم حان باستاعان 37 سۇلتان ۇرىس دالاسىندا مەرت بولدى. ونىڭ ىشىندە توعىم حاننىڭ توعىز ۇلى بىردەي قىرشىن كەتتى... حالقىمىزدىڭ تاريحىنداعى تولىپ جاتقان اقتاڭداقتىڭ ءبىرى – ەلىنىڭ ەرتەڭى ءۇشىن ونداعان مىڭ بوزداقتار جەر جاستانعان وسىناۋ سانتاش سوعىسى.
تاريحشىلار وسى ءبىر سۇراپىل جىلداردىڭ اقيقاتىن اشىپ, كىندىگىنەن تاراعان توعىز ۇل, بۇكىل اۋلەتىمەن قازاعا ۇشىراعان توعىم حاننىڭ وشپەس ەرلىگىنىڭ شەجىرەسىن جاساۋى كەرەك. ەل تاۋەلسىزدىگى جولىندا شەيىت بولعان ۇلاندار ورلىگىن ۇرپاققا ۇلاعات ەتۋ پارىز. ورنىندا بار وڭالار. تاريح ساحناسىندا ءوزىنىڭ ورنىن ويىپ العان قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى جۇزجىلدىق دامۋ كەزەڭىندەگى قايتادان داۋىرلەۋ جىلدارى باستالدى. قازاق حاندىعىنىڭ قايتادان نىعايۋى, قاسىم حان زامانىنداعى دارەجەسىنە كوتەرىلىپ, سول زامانداعى ءىرى دە ىرگەلى مەملەكەتكە اينالۋى – حاقنازار (اقنازار) حاننىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى.
حاقنازار – قاسقا جولدى قاسىم حاننىڭ بەل بالاسى. ول بيلىك قۇرعان كەزەڭدە (1538-1580) ەل ىرگەسىن كەڭەيتىپ, مەملەكەتتىڭ بەدەلىن ارتتىرىپ, حالقىنىڭ سەنىمىن نىعايتىپ, قازاق ورداسىن بەرىك ۇيىستىردى. ول ەل باسقارۋدا, مەملەكەتتىڭ اسكەري-ساياسي ىستەرىن جۇرگىزۋدە قابىلەتى مول قايراتكەرلىك تانىتتى. سونىمەن بىرگە, اسا كۇردەلى سىرتقى جاعدايلاردا ديپلوماتيالىق دارىنى مول مايتالمان ەكەنىن كورسەتتى.
قاسىم حان زامانىندا پايدا بولعان قازاق-قىرعىز وداعىن ۇزدىكسىز نىعايتتى. ءتىپتى سول زاماننىڭ تاريحي دەرەكتەرىندە حاقنازار حان «قازاقتار مەن قىرعىزداردىڭ پاتشاسى» (حايدار يبي ءالي ءال-حۇساين رازي «تاريح-ي-حايداري») دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. حاقنازار حاندىق قۇرعان داۋىردە قازاق حاندىعىنىڭ سىرتقى جاعدايىندا اسا ءىرى تاريحي وقيعالار ورىن الدى. بۇل كەزەڭدە قازاق مەملەكەتىنىڭ باتىسىنداعى ورىس پاتشالىعى تىم كۇشەيە باستاعان ەدى. ورىس پاتشالىعى شەكاراسىن شىعىسقا قاراي كەڭەيتۋ ماقساتىنداعى سوعىستاردى ءساتتى جۇرگىزدى. 1552 جىلى قازان حاندىعى, 1556 جىلى استراحان حاندىعى تىزە بۇگىپ, رەسەيگە باعىندى. ورىس شاپقىنشىلىعىنىڭ سالدارىنان نوعاي ورداسى ىدىراي باستادى. حاقنازار حان بيلىگىندەگى قازاق حاندىعىنىڭ كۇشەيۋى جانە حالىق تۇرمىسىنىڭ جاقسارۋى نوعاي ورداسىنا قاراستى كوشپەلى تايپالاردىڭ ءبىر بولىگى – قاڭلىلار, قىپشاقتار جانە باسقالار قازاق حاندىعىنا قوسىلۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى.
حاقنازار ەلىنە كەلىپ قوسىلعان تايپالاردى قۇشاق جايا قابىلدادى. ونىمەن عانا شەكتەلمەي, قاجەت كەزىندە نوعاي بيلەۋشىلەرىمەن اشىق سوعىس جۇرگىزىپ, قازاق حاندىعىنىڭ باتىس شەكاراسىن ەدىل مەن جايىقتىڭ ساعاسىنا دەيىن سوزدى. ىدىراعان نوعاي ورداسى بىرنەشە توپقا ءبولىندى. ماسەلەن, ىسماعۇل مىرزانىڭ توبى – ماسكەۋ كنيازدىعىنا قوسىلۋعا ۇمتىلدى, ال وعان قارسى توپ قازاق حاندىعىنا قوسىلۋعا كۇش سالدى. وسى جاعدايدى پايدالانىپ, حاقنازار حان نوعاي ورداسىنىڭ بىرقاتار ۇلىستارىن (ولاردىڭ كوپشىلىگى الشىن وداعىنا كىرەتىن قازاق تايپالارى بولاتىن) وزىنە قوسىپ الدى. 1557 جىلى ىسماعۇل ورىس پاتشاسى IV-يۆانعا حات جازىپ: «مەنىڭ تۋىستارىم قازىر جايىقتىڭ ارعى جاعىندا, بىزدەن قالىپ قويىپ, قازاق پاتشاسىنا قوسىلىپ كەتتى» (ۆ.ۆەنيامينوۆ-زەرنوۆ «قاسىم حاندىعىن زەرتتەۋ») دەپ شاعىمداندى. 1569 جىلى نوعاي وداعى مەملەكەت رەتىندە ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتتى. بۇرىن نوعاي وداعىنا قاراعان قازاق تايپالارى وزدەرىنىڭ ەتنيكالىق اتامەكەنى قازاق حاندىعىنا بىرىكتى. نوعاي وداعىنىڭ استاناسى بولىپ كەلگەن سارايشىق قالاسى دا قازاق حاندىعىنىڭ قۇزىرىنا ءوتتى. ورىس پاتشالىعى مەن قازاق حاندىعى اراسىنداعى ۇلان-عايىر ءوڭىردى الىپ جاتقان نوعاي وداعىنىڭ قۇلاۋى, شىعىسقا قاراي كەڭەيىپ كەلە جاتقان ورىس مەملەكەتىنىڭ شەكاراسىن قازاق مەملەكەتىنىڭ شەكاراسىمەن جاقىنداتا ءتۇستى.
1563 جىلى ءسىبىر حاندىعىنىڭ بيلىگىن تارتىپ العان كوشىم حان قازاقتارعا قارسى سوعىس اشتى. موعول بيلەۋشىلەرى دە قۋاتى ارتقان قازاق حاندىعىنا شابۋىلداۋىن قويمادى. وسىنداي كۇردەلى جاعدايلاردى جەتە تۇسىنگەن حاقنازار حان مەملەكەتىنىڭ سىرتقى ساياساتىن وزگەرتتى. قازاق حاندىعىنىڭ بىتىسپەس جاۋى – ماۋرەنناحرداعى شايباني اۋلەتىمەن وداقتاستىق بايلانىس ورناتۋعا ۇمتىلدى. ءسويتىپ شايباني اۋلەتىنەن شىققان بۇحارا حانى ابدوللا ءىى-مەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتتى. ەكى مەملەكەت اراسىنداعى سوعىس قيمىلدارى ءبىراز ۋاقىت توقتادى. وسى كەزەڭدەگى حاقنازار حاننىڭ جەڭىستى جورىقتارىنىڭ ناتيجەسىندە بۇكىل شىعىس تۇركىستاندى يەلەنىپ وتىرعان, كۇنى كەشە جەتىسۋعا اۋىز سالعان موعولستان مەملەكەتى كۇيرەي جەڭىلدى. ەندى ول قازاق ەلى ءۇشىن قاتەر بولۋدان قالدى. موعول قونىسى ءتاڭىرتاۋدىڭ ارعى بەتىنە ىسىرىلدى. وقتىن-وقتىن تۇتانىپ جورىقتار ۇيىمداستىرۋدى ادەتكە اينالدىرعان قالماقتاردى ويسىراتا جەڭىپ, بەتىن قايتاردى.
وسىلاي قازاق حاندىعىنىڭ ساياسي احۋالىن نىعايتىپ, حالىقارالىق جاعدايىن قالپىنا كەلتىرگەن سوڭ حاقنازار حان مەملەكەتىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن ۇلكەن قاۋىپ بولىپ وتىرعان وزبەك-بۇحار حاندىعىنا قارسى جۇيەلى كۇرەسىن باستادى. بۇل كەزدە, بۇحارا حانى ابدوللا ءىى-ءنىڭ تۇسىندا تاشكەنت ماڭايىن نوروزاحمەت (باراق) حاننىڭ بالاسى بابا سۇلتان بيلەدى. ول بۇحاراعا باعىنباي, ۇنەمى ابدوللا حانمەن سوعىستى. حاقنازار حان وزبەك بيلەۋشىلەرىنىڭ ءوزارا قىرقىسىندا بىرەسە ابدوللاعا, بىرەسە بابا سۇلتانعا جاقتاس بولىپ, ولاردىڭ بوداندىعىندا بولعان تۇركىستان, ساۋران سياقتى بىرقاتار قالالاردى قايتارىپ الدى. ابدوللا حانعا قارسى ۇيىمداستىرىلعان شەشۋشى سوعىس قيمىلدارى باستالعان 1580 جىلدىڭ كوكتەمىندە قازاق ورداسىنىڭ وداقتاسى, تاشكەنت ءامىرشىسى بابا سۇلتان وپاسىزدىق جاساپ, بىرگە اتتانعان جورىق جولىندا حان شاتىرىنا تۇتقيىلدان شابۋىل جاساپ, حاقنازار حاندى قاپىدا ولتىرەدى. وسى وپاسىزدىق سالدارىنان قازاق حاندىعىنىڭ بىرقاتار اسكەرباسى, ونىڭ ىشىندە حاقنازار حاننىڭ ەكى ۇلى, ءىنىسى جالىم سۇلتان جانە ونىڭ ەكى ۇلى وكىنىشتى قازاعا ۇشىرايدى. قازاق حاندىعىنىڭ ءتورت قۇبىلاسىن كەڭەيتىپ, مەرەيىن وسىرگەن حاقنازار حاننىڭ كەنەتتەن بولعان قازاسى ارتىنداعى حالقىن, جورىق ۇستىندەگى قالىڭ اسكەرىن ۇلكەن داعدارىسقا تاپ قىلادى. وسىنداي كۇيزەلىستى كەزەڭدە قايرات تانىتىپ, قالىڭ قولدى جاۋعا قاراي باستاعان شىعاي سۇلتان بولدى.
كەشىكپەي جادىك سۇلتاننىڭ بالاسى, ءاز-جانىبەك حاننىڭ نەمەرەسى شىعاي سۇلتان اق كيىزگە سالىنىپ, حان سايلاندى. شىعاي حان (1580-1582) وپاسىزدىق جاساعان بابا سۇلتاننان كەك قايتارۋدى ماقسات ەتتى. شىعاي حان مەن ونىڭ ۇلى تاۋەكەل سۇلتان ابدوللا حانمەن بىرلەسە وتىرىپ, بىرنەشە جورىق جاسادى. 1582 جىلى قازاق-وزبەك اسكەرى بابا سۇلتان اسكەرىن ويسىراتا جەڭدى. وسى ۇرىستا شىعاي حان مەرت بولدى. سول جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا تۇركىستان قالاسىنىڭ تۇبىندەگى قاندى شايقاستا تاۋەكەل سۇلتان باستاعان قازاق قولى بابا سۇلتان اسكەرىن تولىق تالقانداپ, بابا سۇلتاندى ءولتىردى. قاس جاۋىن جويعانعا ريزا بولعان ابدوللا حان سامارقاند ولكەسىندەگى افويكەنت ۋالاياتىن تاۋەكەلگە تارتۋ ەتتى. سونىمەن بىرگە, سىرداريا بويىنداعى ساۋران, تۇركىستان, وتىرار, سايرام سياقتى قالا-بەكىنىستەر دە قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىنا بەرىلدى.
شىعاي حان سوعىستا شەيىت بولعاننان كەيىن قازاق حاندىعىنىڭ تاعىنا ونىڭ ۇلى تاۋەكەل سۇلتان وتىردى. تاۋەكەل اكەسى شىعايدىڭ ءتىرى كەزىندە-اق قول باستاعان دارىندى ءباھادۇر ەدى. تاريحشى حافيز تانىم ءوز ەڭبەكتەرىندە: «بۇكىل دەشتى-قىپشاققا داڭقى شىققان تاۋەكەل سۇلتان ەرلىگى جونىنەن دە, مارتتىگى جونىنەن دە, قاجىر-قايراتى جونىنەن دە الەمدە تەڭدەسى جوق دارا تۋعان جان», – دەپ سيپاتتايدى. تاۋەكەل حان كەزەڭىندە (1582-1598) قازاق حاندىعى مەن رەسەي پاتشالىعى اراسىندا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس كۇشەيە ءتۇستى. رەسەيدىڭ ماقساتى: قازاق حاندىعىمەن وداقتاسىپ, ءسىبىر بيلەۋشىسى كوشىم حانعا قارسى كۇرەسۋ, تاۋەكەل حان مەن يران شاحى ابباس ءى اراسىندا بۇحارا حاندىعىنا قارسى وداق قۇرعىزۋ ەدى. 1595 جىلى تاۋەكەل حان ۆ.ستەپانوۆ باستاعان ورىس ەلشىلىگىن قابىلدادى. ءسويتىپ, قازاق حاندىعى مەن ورىس مەملەكەتى اراسىندا ءسىبىر حانى كوشىمگە جانە بۇحارا حانى ابدوللاعا قارسى وداق قالىپتاستى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان». (جالعاسى بار).
