وسى ءبىر كوكەيكەستى ماسەلەنى مەملەكەت باسشىسى دا قوزعادى. پرەزيدەنت اتىراۋدا وتكەن قۇرىلتايدا: «اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ پايدالى جاعىن الىپ, زياندى جاعىنان ساق بولعان ءجون. اشىعىن ايتساق, ينتەرنەتتى تالعامسىز پايدالانۋ بالا تاربيەسىنە تەرىس ىقپال ەتىپ جاتىر. بۇل – وكىنىشكە قاراي, اقيقات. بالالار تۇگىلى اتا-انالار دا الەۋمەتتىك جەلىدەگى ماعىناسىز كونتەنتكە تىم اۋەس», دەدى. ءيا, بالا ەڭ الدىمەن كورگەنىن اينىتپاي قايتالاۋعا قۇمار, ياعني ول بارىنەن بۇرىن اتا-اناسىنىڭ, ۇيدەگى ەرەسەكتەردىڭ ارەكەتىن «كوشىرەدى». ەل اراسىنداعى «بالا ايتقانىڭدى ەمەس, ىستەگەنىڭدى ىستەيدى» دەگەن ءسوز دە وسى ويعا سايادى.
ماقالانى جازاردا اتا-انالار اراسىندا ساۋالناما جۇرگىزىپ, ولارعا «بالاڭىز نەشە جاستان باستاپ تەلەفون ۇستادى؟», «بالاڭىزدىڭ تەلەفوندا قانداي كونتەنت قارايتىنىن بىلەسىز بە؟», «تەلەفون ۇستاۋعا تىيىم سالاسىز با, الدە ۇستاۋ ءتارتىبىن ەنگىزگەنسىز بە؟», «جالپى, بالامەن ۋاقىت وتكىزگەندە تەلەفونعا ءجيى ۇڭىلەسىز بە؟ كۇنىنە قانشا ساعات تەلەفون ۇستايسىز؟» دەگەن سۇراقتاردى قويىپ كوردىك.
قالي سۇلەي ەسىمدى ساۋالناماعا قاتىسۋشى: «پاندەمياعا دەيىن بالالارىما تەلەفون ۇستاتقانىم جوق. اراسىندا سۇراپ شۇقىلايتىن. پاندەميا كەزىندە ۇلكەنى 6-سىنىپتا, ەكىنشىسى 4-سىنىپتا, كىشىسى 0-سىنىپتا وقىدى. قاشىقتان وقيتىن بولعاندىقتان, امالسىز تەلەفون ساتىپ الدىق. 0-سىنىپتاعى بالاما ۇلكەندەرىنە جارماساتىن بولعاندىقتان امالسىز اپەردىك. باسىندا ءبىر-ەكى جىل «اتا-انا باقىلاۋىن» (بالانىڭ تەلەفونىنداعى ارەكەتىن باقىلاۋعا بولاتىن فۋنكتسيا بار – رەد.) قويىپ, كۇنىنە بىرنەشە ساعاتقا عانا اشىپ بەرىپ ءجۇردىم. قازىر ۇلكەن قىزىم 9-سىنىپتا وقيدى, ساباققا قولدانادى, ويىن وينامايدى. ۇل 7-سىنىپتا وقيدى, ول ويىن وينايدى. كىشى قىز دا ويىن وينايدى. تەلەفوندارىن تەكسەرىپ تۇرۋعا تىرىسامىن, تۇسىندىرەمىن. ءبىر قيىنى, ءوزىم دە بالالاردىڭ كوزىنشە تەلەفوندى كوپ قارايمىن. جۇمىستان كەلگەن سوڭ فەيسبۋك «اقتارامىن». سول قيىن بولىپ تۇر», دەپ جاۋاپ بەرىپتى.
قازىر «Role model» دەگەن ۇعىم قالىپتاستى, ياعني اتا-انانىڭ ءوزى ەڭ الدىمەن بالاعا ۇلگى بولۋى كەرەك. ال اتا-انالاردىڭ باسىم بولىگى بالالارىن ويىن الاڭىنا قويا بەرىپ, بولماسا الدىنا ويىنشىقتارىن شاشىپ قويىپ, وزدەرى تەلەفون قاراپ وتىرادى. سول ارەكەتىن بالانى قاداعالاۋ, بالامەن بىرگە ۋاقىت وتكىزۋ دەپ ەسەپتەيدى. «Role model» دەمەكشى, كىتاپتى كوپ وقيتىن ءبىر اتا-انادان «بالالارىڭىز كىتاپقا قىزىعا ما؟» دەپ سۇراعانىمىزدا, ول وكىنىشىن جەتكىزدى. «بالالارىم وقىسىن دەپ قىزىق دەگەن كىتاپتاردى كوز الدىنا قويىپ كەتەمىن. قارامايدى. بالالاردىڭ كوزىنشە كىتاپ وقىپ, گازەت-جۋرنال قاراپ, تەلەفونعا ۇڭىلمەي, ءۇنسىز ۇلگى كورسەتىپ جۇرەمىن. بىراق, وكىنىشتىسى, ءۇش بالامنىڭ دا اڭدىعانى – تەلەفون. قالاي كىتاپقا قىزىقتىرارىمدى بىلمەيمىن. وتكەندە پسيحولوگتەن بالالارىمنىڭ ىنتاسىن, نازارىن تەلەفوننان كىتاپقا قالاي اۋدارۋعا بولاتىنىن سۇرادىم. سوندا پسيحولوگ بالا مەن اتا-انا اراسىندا ديالوگ, كەلىسىم, سىرلاسۋ بولۋ كەرەگىن ايتتى. سول كەزدە عانا ءوزىمنىڭ ءۇنسىز ۇلگى كورسەتۋىم جەتكىلىكسىز ەكەنىن, بالالارمەن ءجيى, كەي كۇندەرى ءتىپتى مۇلدەم سويلەسپەيتىنىمدى اڭعاردىم. سويلەسۋ, پىكىرلەسۋ, كەلىسىپ الۋ كەز كەلگەن كيكىلجىڭنىڭ الدىن الاتىنىن ءتۇسىندىم. 5 جاسار ۇلىممەن 20 مينۋت قانا تەلەفون قاراۋعا, ۋاقىتى اياقتالعاندا ءوز ەركىمەن تەلەفوندى قويۋعا كەلىستىم. پسيحولوگتىڭ كەڭەسى كەلىسىم مەن پىكىرلەسۋدىڭ ءبىراز ماسەلەدە كومەكتەسەتىنىنە كوزىمدى جەتكىزدى», دەپ ەدى.
وسىدان ءبىرشاما ۋاقىت بۇرىن ء«دوپ ءسوز» you tube ارناسىندا «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ جەكەشەلەندىرۋ جانە دامىتۋ جونىندەگى باسقارۋشى ديرەكتورى سالتانات ءساتجان جۇمىس پەن وتباسى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىككە قاتىستى: «كۇندىز جۇمىستامىز عوي. ەكى بالامىزعا بولەتىن ۋاقىتىمىز تىم از. بىراق ۇيگە كەلگەندە ارنايى قوراپقا تەلەفوندارىمىزدى سالىپ, جاۋىپ قويامىز, تاڭەرتەڭگە دەيىن تەلەفونعا قاراۋعا بولمايدى. تەك قانا بالالارمەن وينايمىز, وتباسىمەن ۋاقىت وتكىزەمىز. جۇمىستان ۇيىقتاۋعا دەيىنگى ءبىر نەمەسە ءبىر جارىم ساعات قانا ۋاقىت بولسىن, بۇل – وتباسىنا ارنالعان ۋاقىت», دەگەنى ادامدى كادىمگىدەي ويلانتىپ تاستايدى.
جوعارىداعى ساۋالناماعا قاتىسقان تاعى ءبىر اتا-انا باعدات شويباس: ء«تورت بالانىڭ اكەسىمىن. ەڭ العاش تەلەفوندى ۇلكەنىنە 13 جاسىندا اپەردىم, ودان كەيىنگىسى 12 جاسىندا, ءۇشىنشى بالام 10 جاسىندا ۇستادى, ەڭ كىشىسى 3 جاسىنان باستاپ پايدالانادى. سىرتىنان باقىلاپ جۇرەمىن. تيك-توك جەلىسىن قارايدى, كوپ ءتالىم-تاربيەلىك دۇنيەنى سول تيك-توكتان ۇيرەندى. بىراق مىناداي ءتارتىبىمىز بار: كۇن سايىن سەرۋەندەۋگە, بولماسا وتباسىلىق اسقا وتىرعاندا ولار تەلەفون ۇستامايدى. ەڭ كەنجەمىزگە كەلسەك, 2019 جىلى تۋعان بالالاردىڭ كوبى – تازا كيبەربۋىننىڭ وكىلدەرى. ءتىلى شىقپاي جاتىپ يندي-ويىن «ماينكرافتى» ويناي باستادى. مەن ونىڭ گەيمەرلىك قاسيەتىن دامىتقىم كەلەدى. سول سەبەپتى ويىن ويناعاندا بىرگە بولامىن. ويناۋ ۋاقىتى ەكى جارىم ساعاتتى الاتىن شىعار. ۇلكەندەرى تەلەفونعا بايلانباعان. قارايتىنى – تيك-توك, ازىرشە», دەپ جاۋاپ بەردى.
جوعارىداعى جاۋاپتا ەلەڭ ەتكىزگەنى – بەس جاستاعى بالانىڭ كۇنىنە 2,5 ساعات تەلەفون قارايتىنى. ال دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ بەكىتكەن ۇسىنىمىنا سايكەس 2 جاسقا دەيىنگى بالالارعا ەكران الدىندا ۋاقىت وتكىزۋگە مۇلدە بولمايدى. ال 2–6 جاسار بالالاردىڭ ەكران الدىندا وتكىزەتىن ۋاقىتى كۇنىنە 1 ساعاتتان اسپاۋعا ءتيىس. 7–12 جاس ارالىعىنداعى بالالار ەكران الدىندا 2 ساعاتتان ارتىق وتىرماۋى كەرەك. بىراق اينالامىزدان ءالى ءتىلى, بەسىكتەن بەلى شىقپاعان سابيلەردىڭ تەلەفوننان باس المايتىنىن ءجيى بايقالادى. تەلەفوندى قىزىقتاۋ ۋاقىتى از بولسا, ءتىپتى جاقسى ەكەنى, ءار 20–30 مينۋت سايىن كوزدى دەمالدىرىپ, قيمىلدى ويىن نەمەسە ءىس-ارەكەتكە الماستىرۋ كەرەك. ىرگەلى ۇيىمنىڭ ۇسىنىمى وسىنداي. ۋاقىت مولشەرىنە قاتىستى تالاپتى ەكىنىڭ ءبىرى ساقتاي ما؟ ودان كەيىن ءار 20 مينۋت سايىن كىم دەمالدىرىپ وتىرادى؟ ءارى-بەرىدەن سوڭ, ەكى بالانىڭ ءبىرى بەر دەگەنگە تەلەفوندى بەرە قويا ما؟ اتا-انا مەن بالانىڭ اراسىندا كيكىلجىڭ وسىندايدان تۋاتىن سياقتى.
وتباسى جانە بالالار پسيحولوگى, «Counsellor» جەكە مەكتەبىندە ەڭبەك ەتەتىن مامان بايرام تۋرەل كيكىلجىڭ تۋماس ءۇشىن اتا-انا بالادا ناشار ادەتتىڭ بىردەن, كەنەتتەن پايدا بولمايتىنىن, سايكەسىنشە ودان تەز ارىلىپ كەتپەيتىنىن ءتۇسىنۋى كەرەگىن ايتادى. «10-سىنىپتاعى قىز ساعاتتاپ سەريال كورەتىن ەدى. ونىمەن ءبىر جىل بويعى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە قازىر تەلەفون قاراۋعا ۋاقىتى جوق, ماقساتىنا ۇمتىلعان تۇلعاعا اينالدى. ارينە, مۇنداي ناتيجەگە جەتۋ وڭاي ەمەس, ءبارى بىردەن بولا كەتكەن جوق, ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەلدى. كومەك سۇراپ كەلەتىن اتا-انالاردىڭ كوبى ءبىر-ەكى اپتا ىشىندە ناتيجە شىعارا الماعانىن ايتىپ, شاعىمدانادى. ولارعا بالانىڭ ناشار ادەتىنەن ارىلۋعا ۇزاق ۋاقىت, تاباندىلىق, تۇسىنىستىك قاجەت ەكەنىن ايتامىن. مىسالى, جوعارىدا ايتقان 10-سىنىپتىڭ وقۋشىسىن اۋەلى زەرتتەدىك, نەنى جاقسى كورەدى, نەمەن اينالىسقان ۇنايدى, سوعان ساي ارەكەت ەتتىك. ول تاماق پىسىرگەندى, تاعامنىڭ قۇرامىن, ونىڭ ادام اعزاسىنا قالاي اسەر ەتەتىنىن بىلگەندى ۇناتادى ەكەن. سودان ءبىر كۋرسقا جازدىرىپ, ونى قىزىعا وقىپ, ارنايى سەرتيفيكات يەلەندى. سوڭىندا تاعام قۇرامى بويىنشا كوۋچ بولىپ شىقتى. بولاشاقتا تاعامتانۋدى تەرەڭ زەرتتەپ, كاسىبي مامان دەڭگەيىنە جەتكىسى كەلەدى. ءتىپتى كىتاپقا دا قىزىعۋشىلىعى ارتىپ, جىلىنا 100 كىتاپ وقۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. مۇنداي ناتيجەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن الدىمەن اتا-انانىڭ قولداۋى, ەرىك-جىگەرى, سودان سوڭ بالامەن تياناقتى جۇمىس جۇرگىزۋى قاجەت. تياناقتى جۇمىس بالاعا ماقساتىن ايقىنداۋدان, بالانىڭ الدىنا سول ماقساتىنا جەتكىزەر مىندەتتەرىن بەلگىلەپ بەرۋدەن تۇرۋى قاجەت», دەيدى پسيحولوگ.
پسيحولوگتىڭ ايتۋىنشا, بالاعا ماقسات بەلگىلەپ بەرۋ ونىڭ ءوزىن-ءوزى العا سۇيرەۋىنە, جاڭا جەتىستىككە جەتۋگە سەپتەسەدى. ماڭىزسىز دۇنيەلەرگە ساعاتتاپ ۋاقىت قۇرتۋدان ساقتايدى. بىراق بۇل ءۇشىن ونىڭ ماقساتى وزىنە ماڭىزدى, قىزىق جانە ناتيجەسى ءوزىن دامىتۋعا كومەكتەسەتىندەي بولعانى كەرەك. مۇنى مەكتەپتەردە وقۋشىلاردىڭ ارنايى ءبىر جوبالار بەرۋ, پورتفوليوسىن جاساقتاۋ, ناتيجەسىن تالقىلاۋ, ناتيجەگە جەتۋ جولدارىندا قولداۋ-كومەكتەسۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرۋعا بولادى.
«بالانىڭ الدىنا ماقسات قويعاندا وعان قاجەتتى, ءتىپتى ارمانىنداعى ءىس بولسا ءتىپتى جاقسى. ميچيگان, كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتتەرى, «سoursera» پلاتفورماسى «ۇيرەنۋدى ۇيرەنۋ» (Learning How to Learn) دەگەن كۋرس ەنگىزىپ جاتىر. سول كۋرستى وقىپ, سەرتيفيكات الۋعا بولادى. مۇنداي تانىمال كۋرستار بالالارعا قيىندىقسىز ۇيرەنۋدىڭ قىر-سىرىن اشىپ, قولدانبالى كەڭەستەر بەرەدى, ۇيرەنۋدىڭ جەڭىل تەحنيكاسىن بولىسەدى. جاڭا نارسەنى قالاي جەڭىل ۇيرەنۋگە بولاتىنىن ۇعىندىرادى. سوندا بالانىڭ جاڭا نارسەگە قىزىعۋشىلىعى ارتادى. مەكتەپتەگى بالالاردىڭ الدىنا ماقسات رەتىندە جوباسىن سوڭىنا جەتكىزگەندە سەرتيفيكات بەرەمىن, ۇيدەگى بالاما ءوزى مەجە ەتكەن كىتاپتى وقىسا, قالاعانىن اپەرەمىن نەمەسە سىيلىق سىيلايمىن. اينالىپ كەلگەندە مۇنىڭ بارىندە اتا-انانىڭ قولداۋى, دۇرىس باعىتتاپ وتىرۋى, ءاردايىم كەڭەسى, ءتىپتى بىرگە جاساۋى قاجەت. مىسالى, مەنەن كەڭەس سۇراپ كەلەتىن اتا-اناعا ءبىر ۋاقىتتى بەلگىلەپ, سول كەزەڭدە تەلەفوندى مۇلدەم ۇستاماۋ دەگەن اكتسيا ۇيىمداستىرۋدى ۇسىنسام, ولاردىڭ اراسىندا «تەلەفوننان مەنى ەمەس, بالامدى الىستاتۋ كەرەك, مەن نەگە مۇنداي تالاپتى ورىنداۋعا ءتيىسپىن؟» دەگەندەرى دە بولعان. مۇندايدا بالانىڭ ميى ونى قابىلدامايتىنىن تۇسىندىرۋگە تىرىسامىن. ۇيدە سونداي پايدالى اكتسياعا (كىتاپ وقۋ, سەنبىلىككە شىعۋ, ءۇي تازالاۋ, اعاش وتىرعىزۋ, ت.ب.) ءبارى قاتىسىپ, اكەسى نەمەسە اناسى قاتىسپاسا, بالا ونى قابىلدامايدى, ءوزى بۇيرىققا باعىنىپ تۇرعانىمەن, ميى قابىلدامايدى. سول سەبەپتى بالانىڭ جاقسى جاققا وزگەرۋىنە الدىمەن اتا-انا قوسىلا ارەكەت ەتىپ كومەكتەسۋى قاجەت», دەيدى پسيحولوگ ب.تۋرەل.
تاجىريبەلى دارىگەر-پەدياتر, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءلاززات ەراليەۆا ينستاگرام الەۋمەتتىك جەلىسىندە اتا-انالارعا ارناپ كاسىبي مەديتسينالىق كەڭەس ۇسىنادى. سونداي جازباسىنىڭ بىرىنە ول «گادجەتتەر بالانىڭ دامۋىنا قالاي اسەر ەتەدى؟» دەگەن تاقىرىپ قويىپتى. سودان سوڭ ءوزىنىڭ مامان رەتىندەگى پىكىرىن: ء«بىزدىڭ بالالار گادجەتتەردى ەرتە جاستان باستاپ قولدانادى. كەز كەلگەن جاڭا قۇرال باسقا دا قىزىق ءىس-ارەكەت سەكىلدى بالانىڭ دامۋىنا, جاڭا ءبىلىم جيناۋىنا كومەكتەسۋى مۇمكىن. ءبارى گادجەتتەردى بالاعا قاشان تانىستىرعانىنا, قانشا ۋاقىت ونىمەن وتىراتىنىنا, ودان باسقا قىزىقتىراتىن ءىس-ارەكەتىنىڭ كوپ-ازدىعىنا بايلانىستى. بالانىڭ جاسى كىشكەنتاي بولعان سايىن گادجەتتى ۇزاق قولدانۋ سوعۇرلىم قاۋىپتى. ءىرى قول موتوريكاسى دامىمايدى – 4 جاسقا دەيىن بالا تىك تۇرۋدى, ءجۇرۋدى, قولىنىڭ قيمىلىن ۇيلەستىرۋدى مەڭگەرۋى كەرەك. گادجەتتى تىم ۇزاق قولدانۋ قيمىلدى ۇيلەستىرۋدە ماسەلە تۋعىزادى. وسىعان قوسا ۇساق موتوريكاسى دا دامىمايدى – بالاعا قۇراستىرماقتارمەن, موزايكامەن ويناعان پايدالى, ەكران بەتىندە ساۋساعىن قۇر قيمىلداتقاننان دامۋىنا قاجەتتى سەنسورلى قابىلەتى دامىماي قالادى. گادجەتتى ۇزاق قولدانۋ كورۋ قابىلەتىن بۇزادى, سونىڭ ىشىندە الىستان كورۋ قابىلەتى ناشارلايدى. ومىرتقا جوتاسىندا, قان اينالىمىندا, ماسەلەلەر تۋادى, ءبىر باعىتتا قوزعالماي جاتقاندىقتان نەمەسە از قوزعالىستان اس قورىتۋ جۇيەسى بۇزىلادى. بالانىڭ ءتىل دامۋىن كەشەۋىلدەتەدى», دەپ ءبىلدىرىپتى.
دارىگەردىڭ سوزىنە قاراعاندا, گادجەتتەردى ۇزاق قولدانۋ بالالاردىڭ ساباق ۇلگەرىمىنە دە اسەر ەتەدى. ويتكەنى بۇل ولاردىڭ نازار اۋدارۋ جانە ەستە ساقتاۋ قابىلەتىن تومەندەتەدى. ەكرانداعى شەكتەۋلى كولەمدە اقپاراتتى قابىلداۋعا ادەتتەنىپ الادى, ءماتىندى تىڭداۋ, سوزدەردى سويلەمدەرگە بايلانىستىرۋ, اڭگىمەنىڭ ماعىناسىن ءتۇسىنۋ كەزىندە الدىڭعى ءسوز تىركەسىن جادىندا ساقتاۋدا دا قيىندىق تۋادى. ءماتىندى وقۋعا قاتىستى ماسەلەلەر دە وسىدان شىعادى. بالانىڭ پسيحيكاسىنا دا اسەر ەتەدى, شىعارماشىلىق بەلسەندىلىگىن تومەندەتەدى. گادجەتتەردى ۇزاق قولداناتىن بالالاردا وزگە بالالارمەن جانە ەرەسەكتەرمەن سويلەسۋ, ارالاسۋ مۇمكىندىگى ازايادى. وسىنشاما تەرىس اسەرىنە قاراماستان, پەدياتر ءارى پروفەسسور ل.ەراليەۆا بالالاردى گادجەتتەر مەن ينتەرنەت قولدانۋدى تۇبەگەيلى شەكتەۋگە بولمايتىنىن ايتادى. ونىڭ ويىنشا, گادجەتتەردى قولدانۋ ارقىلى بالانىڭ تانىم قابىلەتى داميدى, جاڭاشا ءبىلىم الادى. ۇزاق جولعا شىققاندا مۋلتفيلم, ويىن نەمەسە قوسىمشالار بالانى ءىش پىسۋدان قۇتقارىپ قالاتىن كومەگى تاعى بار.
دارىگەر ايتقانداي, گادجەتتەر مەن ينتەرنەت قولدانۋدى تۇبەگەيلى شەكتەۋگە بولمايتىنى راس. ويتكەنى بۇل بالالارعا جاڭا ءبىلىم الاتىن قۇرال ەكەنى بەلگىلى. ساۋالنامامىزعا قاتىسقان, بىراق اتى-ءجونىن جاريالاماۋدى قالاعان اتا-انا بالالارىنىڭ تەلەفوندا نەگىزىنەن فۋتبول, سوسىن الەم قالالارى, ەڭ بيىك عيماراتتار, جەر-سۋ, كولىكتەر تۋرالى كورەتىنىن جەتكىزدى. بالالارىنىڭ مۇنداي ماڭىزدى جانە پايدالى, تانىمدىق دۇنيەلەردى كورۋىنە اتا-اناسىنىڭ: «اتا-انا باقىلاۋى» فۋنكتسياسىن قوسىپ قويعانمىن. تەلەفون ۇستاۋعا تىيىم سالمايمىن, بىراق تەلەفون قاراۋ ۋاقىتىن جانە قارايتىن تاقىرىپتارىن شەكتەيمىن», دەگەن جاۋابىنىڭ ىقپالى بارداي كورىندى. ياعني تۇپتەپ كەلگەندە, بالانىڭ تاعدىرىنا, ومىرىنە, دامۋىنا, بولاشاعىنا جاۋاپتى بولعاندىقتان, ءبارى اتا-انانىڭ قولداۋى, باعىتتاۋى, باقىلاۋىنا, نازار اۋدارۋىنا, جاناشىرلىعىنا, دۇرىس ارەكەتىنە بايلانىستى, كەي جاعدايدا ءتىپتى تاۋەلدى.
