قايدا وسى قازەكەمنىڭ قادىرلى اسى؟..

قالا كوشەلەرىن بويلاپ كەلە جاتساڭ ورىس تىلىندە جازىلعان “كورەي اسحاناسى”, “ۇيعىر اسحا­ناسى”, ء“ازىربايجان اسحاناسى” نە­مە­سە “گرۋزين اسحاناسى” دەگەن جازۋ­­لار قارىس قادام اتتاعان سايىن الدىڭنان شىعادى. ال “قازاق  اسحاناسى” دەگەن جازۋى بار بىردە-ءبىر تاماق ىشەتىن ورىندى تاپپاي­سىڭ. قازاقتىڭ ەلىندە, قازاقتىڭ جەرىندەگى قازىرگى جاعداي وسى. وڭ جاق, سول جاق, اسپان-جەردىڭ بارىندە ء“Beelىn”, “Kceel”, “Gold”, ء“Vىp” دەيسىڭ بە, تولىپ جاتقان وزگە تىلدەگى قارىپتەرى مەن بەرىلگەن قىزىلدى-جاسىلدى جارنامالار. قازاق ءتىلىن­دەگى جارنامالار ورىسشاسىمەن بىرگە بەرىلەتىندىكتەن اۋدارماسى دورەكى, كوڭىلگە قونىمسىزداۋ بولىپ كەلەدى. بۇل ءتىپتى ۇيرەنشىكتى كورى­نىسكە اينالىپ كەتكەن. اسىرەسە تىلگە باي اۋىلدان كەلگەن قازاقتار بۇلار­دى وقىپ, كۇلەدى دە بۇرىلىپ جۇرە بەرەدى. وركەنيەتكە ۇيرەتەمىن دەگەن قالانىڭ جاعدايى وسى. ال كوڭىلىڭ اڭساپ دەگەندەي, ايتەۋىر قانداي دا ءبىر قاجەتتىلىكپەن قازاق اسحاناسىن ىزدەپ تابۋ مۇمكىن ەمەس. كەيىنگى كەزدە مۇسىلمان قاۋىمى “حاليال” دەگەن جازۋى بار اس ىشەتىن ورىندار اشىپ قويىپتى. قازاقشا ايتقاندا “ادال اس” دەگەنى عوي. بىراق ولار نەگىزىنەن توي, مەرەكە كۇندەرىنە, سالتاناتتى قوناقتارعا, اۋىز اشار, قاتىمدارعا عانا ارنالعان. قوماق­تى قاراجات تۇسەتىندىكتەن ولار وسىنداي اتاۋلى كۇندەرى عانا جۇ­مىس ىستەۋدى ءجون كورەدى. ال ءىشىن­دە قىمىزى مەن شۇباتى ساپى­رىل­عان, قازى-قارتا, جال-جاياعا تولى قازاقى داستارحانى جايىلعان, قىپ-قىزىل باۋىرساعى ءتىل ۇيىرەر, قۇرت كوجە, قاتىق كوجەسى بار قازاق اسحاناسى ەشقايدا جوق. الماتىنىڭ كوشە­لەرىن ارالاپ جۇرسەڭ تۇرىك اعايىن­دار لاتىن الىپبيىمەن وزدەرىنىڭ كافە, رەستوراندارىن جازىپ اشىپ قويعانىن بايقايسىڭ. جارناماسى­نىڭ ءتىلى قازاقشا بولعانىمەن قارىپتەرى لاتىنشا. “ناعىز تۇرىك اس­حا­ناسىنىڭ ءدامىن سەزىن”, “دونەر­دى, باكلاۆانى تەك بىزدەن جەڭىز” دەپ ەلىكتىرەدى. قازاق نەگىزىندە “جەڭىز” دەمەي, ەڭ الدىمەن ء“دام تاتىڭىز, ءدام اۋىز ءتيىڭىز” دەپ سىپايى تۇردە اسقا شاقىرادى. دونەر دەمەكشى, ول كادىمگى شەلپەكتىڭ ءبىر ءتۇرى. ال ءبىز جۇما سايىن پىسىرەتىن جەتى شەل­پەگىمىزدى, ىستىق باۋىرساقتارى­مىزدى ءوز مانىندە ناسيحاتتاۋ بى­لاي تۇرسىن, دۇرىستاپ پىسىرە المايتىن دارەجەگە جەتكەنبىز. دۇكەندەردە ىشىنە ون باۋىرساق سالىنعان جىل­تىر دوربانى 150-200 تەڭگەگە ساتىپ الاسىڭ. ساپاسى ناشار. ءاۋ باستا قازاقتار شەلپەك پەن باۋىرساقتى سيىردىڭ, نە ەشكىنىڭ توڭ مايىنا سالىپ, ءدامىن كەلتىرىپ پىسىرگەن عوي. كەيىنىرەك زامان تالابىنا ساي توڭ مايعا كۇنباعىس مايى دا قوسىلاتىن بولدى. بۇل دا تاماشا ەدى. ءوزىمىزدى ءوزىمىز سىيلاماساق وزگەلەر ءبىزدى قايتپەك. قازاقستاننىڭ قاي قالا­سىن الىپ قاراساڭ دا, دۇكەندەرى, اسحانا­لارى بارلىعىنىڭ توبەسىندە ەكى تىلدە ورىسشا-قازاقشا نەمەسە ورىس­شا اعىلشىنشا جازىلعان جازۋلار. رەسەيدىڭ بارناۋل قالاسى­نان سەمەيگە قىدىرىپ كەلگەن نادەجدا بارىشەۆا دەگەن اجە بىلاي دەيدى. “ماسساعان, قازاق­ستانعا كەلدىم بە دەسەم, شەتەلگە كەلگەندەي بولدىم. “قوناق ءۇي” دەگەننىڭ جانىندا اعىلشىنشا “Hotel” دەپ جازىپ قويىپتى”. ۇلت­تىق مۇددە دەگەنگە ەنجار قاراي­تىن­دىعىمىزدى وسى­دان-اق بايقاۋعا بولادى. وتكەن عاسىرلاردا قازاق ءتىلى ەكونوميكا­نىڭ, ساياسات­تىڭ, اۋىزەكى اڭگىمەلەسۋ­دىڭ, ياعني بارلىق تالاپقا جاۋاپ بەرە الاتىن باي, بايىرعى, كونە ءتىل بولعان ەكەن. ماسەلەن, پولياك زەرتتەۋشىسى ادولف يانۋشكەۆيچ 1843-1846 جىلدارى قازاق جەرىنە ساپار شەگەدى. ول تۋرالى “كۇندە­لىكتەر مەن حاتتار” كىتابىندا كور­سەتىلگەن. 1846 جىلعى مامىر ايىنىڭ 8-17-لەرى ارالى­عىندا سەمەي قالاسىنا توقتاپ, اعاسىنا بىلاي دەپ حات جازادى. “... قازاق ءتىلى بارلىق جەردە قولدانىستا. ءتىپتى ورىس حالقىنىڭ ايەل زاتى قازاق تىلىندە ءبىزدىڭ حانىمدار فرانتسۋزشا سويلەگەندەي بىرقىدىرۋ تاماشا سويلەيدى. ... بۇل جەردەگى كوپەستەر يربيت پەن نيج­ني نوۆگورودتان اكەلىنگەن رەسەي­لىك تاۋارلارعا قىتايدىڭ شەكارا­لاس جاتقان چۋگۋچاك پەن قۇلجا قالالارىنان اكەلىنگەن جىبەك بۇل­دار, ءشاي, فارفور, باسقا دا ۇساق-تۇيەكتەردى, ال تاشكەنت پەن قوقان جانە بۇحاردان حالاتتار, كىلەم, ماقتادان جاسالعان ءتۇرلى بۇيىمدار مەن كۇرىش, كەپتىرىلگەن جەمىستەردى ايىرباستاپ ساتىپ الىپ جاتادى. ال قازاق دالاسىنان جىلقى مەن قوي, سيىر, تۇلكى سياقتى وزگە دە جان-جانۋارلاردىڭ تەرىسىن, باسىلعان قۇرىم كيىز جانە تاعى باسقالارىن الادى”. يانۋشكە­ۆيچ الەمدىك دەڭ­گەي­دە مويىندالعان تۇلعا. توعىز جولدىڭ تورابىنا جاتاتىن سەمەي­دە بۇل كۇندەرى دە شاعىن جانە ورتا بيزنەس ەرەكشە قۋات الىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى دامىپ كەلەدى. بىراق, وكىنىشكە وراي, قازىرگى كوپەستەرى قازاقشا سويلە­مەي­دى. سوندىقتان ول جاقتا دا ازىرشە قازاق اسحاناسى اشىلۋى ەكىتالاي. ال, قازاق تاعا­مىنىڭ سۇلتانى قى­مىزدى كوپشىلىك ورىن كوك بازاردان عانا تابا الاسىڭ. بازارعا ول-پ ۇلىن الۋعا بارعاندار ساۋدا قاتارىندا تۇرعان ادامنان جارى­تىپ قىمىز ىشە الماسى انىق. ال قازاق ەلىنىڭ ورداسى استانادا قىمىزحانا دەگەن جوققا ءتان, ەسەسىنە بيليارد, تۇنگى كلۋب دەگەندەر كەرەمەت كوبە­يىپ كەتكەن. بۇنى بىرەۋلەر استانا ماڭايىندا ءىرى جىلقى شارۋاشى­لىعى جوق, ال شىعىستان, وڭتۇستىك, باتىستان جەتكىزىلەتىن قىمىزدار الىس بول­عاندىقتان اشىپ, بۇزىلىپ كەتەدى دەپ تۇسىندىرەدى. دەسە دە وسىنداي پىكىر ايتۋشىلار اقمولا وبلىسى بۋراباي اۋدانىنداعى “قىمىزناي” كەشەنىنىڭ بارلىعىن ەسكەرمەي­تىندەي. “قىمىزناي­لىق­تار” ەلوردا تۇرعىندارىنا جىل باسىنان بەرى 80 مىڭ ليتردەي قىمىز بەن شۇبات جونەلىپ وتىر. بۇل مەجە وتكەن جىلدىڭ وسى ۋاقى­تىمەن سالىستىر­عاندا 4 ەسەگە كوپ ەكەن. كەشەن ءتاۋ­لى­گىنە 80-گە تارتا ساۋدا ورىندارى جانە ەمدەۋ مەكە­مەلەرىنە ءبىر جارىم مىڭ ليتر قىمىز بەن 250 ليتر شۇبات جونەل­تىپ ۇلگەرەدى. كەشەن جەتەكشىسى عا­لىمجان ءابدى­حالىقوۆتىڭ اي­تۋىن­شا, ولاردىڭ قاراماعىندا 658 جىلقى, 78 تۇيە, 223 قوي مەن 139 باس ەشكى بار كورىنەدى. جانە جىل سايىن مال باسى ءوسىپ كەلەدى. قازىرگى مەجە بويىنشا بۇل قازاقستانداعى ىرگەلى شارۋاشىلىق بولعانىمەن, سوناۋ وتكەن ءحىح عاسىرعا دەيىنگى قازاقتىڭ داۋلەتتىلەرىنىڭ مالى ەسەبىمەن العاندا شاپ-شاعىن دۇنيە. ويتكەنى ول كەزدەرى ەڭ باي داۋلەتتى ادام­داردا ءبىر عانا جىل­قىنىڭ باسى مىڭنان اسقانىن تاريحتان وقىپ ءبىلىپ نەمەسە ۇلكەن كونەكوز قاريا­لاردان ەستىپ ءجۇرمىز. ايتپاعىمىز وسى “قىمىزناي” كەشەنى سياقتى ۇلتتىق مۇددەنى جوعارى ۇستايتىن, مال شارۋاشى­لىعىن دامىتىپ قانا قويماي, مال ونىمدەرىن ءوندىرۋ, وڭدەۋمەن اينا­لى­ساتىندارعا مەم­لە­كەت تاراپىنان كۇشتى قولداۋ, كومەك قاجەت. تاعى ءبىر ەرەكشە اتاپ وتەتىن ماسەلە, بۇل شارۋاشىلىق­تىڭ قازاقى ءارى ۇعىمعا ساي “قى­مىزناي” اتالۋىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟! ايتپەسە ءوز جەرىمىزدە ءجۇرىپ, وزگەنىڭ اسىنا كوز تىگىپ, وزگە ەلدىڭ اتاۋلارىنا سۇزىلە قاراۋعا ەتىمىز ۇيرەنىپ كەتكەندەي. ءتىپتى قازاقستانداعى ءىرى ءبىر حولدينگتىڭ باسشىسى, ءوزى قازاق جىگىتى مىناداي پىكىر ايتادى. “قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارى قازى-قارتاسى, جال-جاياسى, قىمىز-شۇباتى ەۋروپالىق­تاردى تامساندىرۋى مۇمكىن. ءسوز جوق, قازاق قىمىزىمەن ماقتانا الادى. قىمىزىن “استىڭ دارۋمەنى” دەپ ەسەپتەيدى. بىراق ء“بىز قىمى­زىمىزبەن نەمەسە قازى-قارتا, جال-جايا ارقىلى الەمدىك رىنوكتا اتىمىزدى شىعارىپ, پايدا تۇسىرە­مىز” دەۋ كۇلكىلى ەستىلەدى. وزگە ەل وزىق تەحنولوگيالارىمەن تانىلىپ جاتقاندا, ءبىز “سابا تولى قىمىزى­مىزبەن قازاقتى تانىتا­مىز” دەۋ اقىماقتىق. قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارىن شەتەلدىكتەر ءبىر كۇن جەر, ەكىنشى كۇنى جەر, ءۇشىنشى كۇنى ءارتۇرلى تاعام جەۋگە ۇيرەنگەن ولار امالسىز باس تارتادى”. مىنە, وسى­لايشا ءۇي ىشىنەن وتاۋ تىگىپ, قايمانا قازاقتى التى باقان الاۋىز قىلىپ وتىرعاندار كىمنىڭ مۇددەسىن كوزدەپ وتىر, بۇل جاعى بەيمالىم. قازاق ۇكىمەتى قىمىز, شۇبات ونەركاسىبى تۋرالى ناقتى ءبىر زاڭدار, قاۋلىلار قابىلداۋى ءتيىس. بۇعان ۋاقىت جەتتى. قىمىز الدە­قاشان الەمدە تانىلىپ, برەندكە اينالعان. پاتەنت الىنۋى كەرەك. ماسەلە, قىمىزبەن, شۇبات­پەن شەتەل­دىكتەردى اۋقاتتاندىرۋ ەمەس, شەتەلگە تانىلۋ ەمەس, ماڭىز­دىسى, وسى ارقىلى حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن جوعارىلاتۋ, دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ, سالاماتتى­لىقتى ناسي­حات­تاۋ. وسى­دان ونشاق­تى جىل بۇرىن بۇعى شارۋاشىلى­عىمەن اينالىساتىن ساحا ەلى “ساحا رەس­پۋبليكاسىنداعى قىمىز ونەر­كاسىبى تۋرالى” ارنايى زاڭ قابىل­داپ, قىمىزدى الەۋمەتتىك ماڭىزدى ءونىم دەپ بەلگىلەپ قويىپ­تى. ءتىپتى بۇل ەلدە بيە بايلاۋعا ەشبىر جاعداي جوق, اۋا رايى سۋىق بولعاندىقتان بۇعىلار عانا باعى­لادى دەسەك تە, قىمىزدى مەملەكەت تاراپىنان وسىنشا باعالاۋلارىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟! ال, فرانتسيا مەن گەرما­نيا قىمىز ونەركاسىبىن جاندان­دىرۋدا دەس بەرەر ەمەس. سىرالارىن ناسيحاتتاپ, ابدەن ۋلانعان گەرما­نيا دەنساۋلىق ءۇشىن اسا ماڭىزدى قىمىزدى ءوندىرۋدى جولعا قويىپ وتىر. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن كوكشەتاۋ وڭىرىندەگى جىلقى شارۋاشىلى­عىندا جۇمىس ىستەپ, تاجىريبە جيناقتاعان ءبىر نەمىس ازاماتى ءوز ەلى گەرمانياعا قايتقان سوڭ قازاق­تارشا بيە بايلاپ, نەمىستىڭ ءىرى قالاسى ميۋنحەنگە ءالى كۇنگە دەيىن قىمىز جەتكىزىپ بەرىپ ءجۇر. بۇنى قازاق ەلشىسى ەرىك اسان­باەۆ قوناق بوپ بارعان كەزدە كورگەن ەكەن. ال گەرمانيانىڭ “ەكۆيمەد” كومپا­نيا­سى قازاقستان­دىق پروفەس­سور كەڭەسحان دۇيسەن­باەۆتىڭ تەح­نولو­گياسى بويىنشا بيەنىڭ ساۋما­لىنان جاڭا تۋعان سابيلەر ءۇشىن انا ءسۇتى­نىڭ ورنىنا بەرۋگە بولاتىن ارنايى تاعام ازىرلەۋدى جولعا قو­يىپ­تى. ەرتەدەگى باتىرلار جىرىندا ايتى­لا­تىنداي, بيە ءسۇتىن ءىشىپ, بيە سۇتىنە شومى­لىپ, اۋرۋىنان قۇلان-تازا ايى­عىپتى دەگەن جولداردىڭ جانى بار-اۋ, ءسىرا. قازىر ەلىمىزدە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جەدەل دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ازىرلە­نىپ, ونداعى باسىم جەتى باعىتتىڭ ءبىرى – اگروونەر­كاسىپ كەشەنىن, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وڭدەۋ سالاسىن دامىتۋ بولىپ وتىر. ال اۋىل شارۋاشىلىعى­نىڭ باستى ءونىمى – قىمىز. دەمەك, قىمىز ونەر­كاسىبىنىڭ سەرپىلۋىنە ءبىر ءمۇم­كىن­دىك بار شىعار دەگەن ءۇمىت تۋىن­دايدى. وسىدان ءبىراز بۇرىن باسى­لىم بەتتەرىندە “سامۇرىق-قازى­نا” قورى قىمىزدى الدىمەن جاپونياعا, سوسىن ەۋروپا ەلدەرى­نە ەكسپورتقا شىعارۋعا نيەتتەنۋدە دەپ جازىلدى. بۇل ءۇشىن, ارينە, الدى­مەن جىلقى شارۋاشىلىعى مەن بيە ءسۇتىن وڭدەيتىن كاسىپ­ورىن­داردى جولعا قويۋ قاجەت. ەلى­مىز­دەگى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ارقايسى­سىندا بار-جوعى جۇزدەن اسار-اسپاس جىلقى عانا, ال ساۋساق­پەن سانار­لىق شاعىن زاۋىتتارعا قولداۋ كور­سەتىلمەي بيىككە كوتەرىلە الماسى­مىز انىق. نەسىن ايتاسىز, قىمىز­حانالار جوق بولعانمەن قالانىڭ ءار كوشەسى, ءار بۇرىشىندا قاپتاعان سىراحانالار مەنمۇندا­لاپ تۇر. ال ونىمدەرى ءاري­نە شەتەل­دىكى. شەتەل­دىكتەر دەنساۋ­لىققا زيان, اعزانى ۋلايتىن سىرا­لارىن ساۋدالاۋدان, ەكسپورتقا شىعارۋدان ۇيالمايدى, ال ءبىز تازا قىمىزى­مىزدى الەمگە تانىتۋدان بۇگەجەك­تەپ قىسىلاتىن سياقتى­مىز. وزىمىزگە ءوزىمىز سەنبەي­مىز. قىمىز­دان كەيىن قازاق اس­حانا­سى­نىڭ ءسانىن كەلتىرەتىن شۇبات. قازاقستان­نىڭ بارلىق جەرىندە قاراپايىم حالىق, كاسىپكەرلەر, عالىمدار شۇباتتى ءوندىرۋدى, وڭدەۋدى ءوز بەتتەرىنشە جۇرگىزۋدە. ماسەلەن, اتىراۋ ۋني­ۆەر­سيتەتى مەن “اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ” جوباسىنىڭ ۇيلەستىرۋ ورتالىعى­نىڭ ۇيىمداس­تىرۋىمەن وتكەن “ۇلتتىق شۇبات, “سوفمايا” سۋسىنىن دايىنداۋ تەحنولوگياسىن جاساقتاۋ جانە ەنگىزۋ” دەگەن سەمي­ناردا شۇباتتىڭ شيپاسى تۋرالى اڭگىمە قوزعالدى. قارىن سولىنە كومەك بەرىپ, تاماق­تى ەركىن قورى­تۋعا مۇمكىندىك تۋعى­زا­تىن, ىشەك قىزمەتىن جاقسار­تاتىن شۇبات — دارۋمەن جەتىسپەۋ­شىلىك, وكپە اۋرۋ­لارى, قان ازدىق, سونداي-اق, قۇرا­مىندا كوپ مولشەردە ينسۋلين بولاتىندىقتان دا سۋسامىر اۋرۋى­نىڭ الدىن الا­تىن قۋاتقا يە. شۇباتتا اعزادا­عى زات الماسۋعا قا­جەت­تى فوسفور, كالتسي, ماگني تۇز­­دارى دا جەتەر­لىك. جاڭا تەحنو­لوگيا بويىنشا “سوفمايا” سۋسى­نى بۇل شۇباتقا قىزىلشا ءسولىن قوسۋ ارقىلى ءازىر­لە­نە­دى. قىزىلشا دا دەنساۋلىق­قا وتە پايدالى. بۇل تەح­نو­لوگيانىڭ يەلەرى سوفيا ساعىن­دىقوۆا, مايا حاجەت­دينقىزى. “سوفمايا” شۇبا­تى­نىڭ ەرەكشەلىگى استى تەزىرەك قورىتىپ, يممۋنيتەتتى كوتەرۋگە ىقپال ەتەتىن­دىگىندە ەكەن. قىزىل­وردا وبلىسىن­دا, باتىس قازاق­ستاندا قىمىز بەن شۇبات ءوندىرۋ جاقسى جولعا قويىل­سا, شىمكەنتتىك عالىمدار شۇباتتى قۇرعاق كۇيىندە ساقتاۋدىڭ جاڭا ادىستەرى بويىنشا يننوۆاتسيا­لىق پاتەنتكە يە بولعان­دىعىن بىلەمىز. تابيعي شۇباتتىڭ تابلەتكاسىن جانە ۇنتاق ءتۇرىن جاساۋدى جولعا قويعان ماماندار تۇيە سۇتىنەن جاسالعان يوگۋرت, بال­قايماق جانە شالاپتاردى ەكسپورت­قا شىعارۋدى دا كوزدەگەن بولاتىن. ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ­تىڭ جول­داۋىندا اتاپ كورسەتىل­گەندەي, ازىق-ت ۇلىك ءونىم­دەرىن وڭدەۋ, ىشكى تۇتىنىمعا, قالا بەردى, ەكسپورتقا شىعارۋ نەگىزگى تا­لاپ­­تاردىڭ ءبىرى. قىمىز بەن شۇبات قازىردە قازاق­تىڭ جەڭسىك اسىنا اينالدى. ەكىنىڭ ءبىرى اۋىز تيە ال­ماي­دى. باياعىداي جاز كەلسە وتەتىن, قىمىزدىڭ قىرىق ءتۇرىن باسەكەگە شىعاراتىن “قىمىز­مۇرىن­دىق” تويى دا قازىر ۇمىت بولعان. كەيدە كوشەدە سۋساپ كەلە جاتىپ قازەكەمنىڭ بال قىمىزىن, ايرانى مەن شۇباتىن ەسكە الاسىڭ... راۋشان نۇعمانبەكوۆا.