1941 جىلدىڭ ماۋسىمىندا باستالىپ, ۇزدىكسىز 4 جىلعا, ياعني 1418 كۇنگە سوزىلعان سۇراپىل سوعىسقا كەڭەس وداعى قۇرامىنداعى رەسپۋبليكالاردىڭ ازاماتتارىمەن قاتار جەرلەستەرىمىز دە كوپ قاتىستى. كەيىنگى دەرەكتەر بويىنشا قازاقستاننان مايدانعا اتتانعان 1 366 164 جاۋىنگەردىڭ 602 928-ءى سوعىستان قايتىپ ورالمادى.
بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ 27 ميلليونعا جۋىق ادامىن جالماعان قاندى قىرعىندا ەلىمىزدەن اتتانعان 500-گە تارتا جاۋىنگەر 1934 جىلى بەكىتىلگەن ەڭ جوعارى ناگرادا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعان بولاتىن, ونىڭ 100-دەن استامى – قازاق. سوعىس اياقتالعاننان كەيىنگى جىلدارى بۇل اتاقتى 1946 جىلى قۇدايبەرگەن سۇراعانوۆ, 1965 جىلى گەنەرال سابىر راحىموۆ, ال 1990 جىلى باۋىرجان مومىش ۇلى (قايتىس بولعاننان كەيىن) الدى. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن تالعات بيگەلدينوۆ, لەونيد بەدا, يۆان پاۆلوۆ, سەرگەي لۋگانسكي ەكى مارتە يەلەندى. شىعىستان شىققان قوس جۇلدىز – پۋلەمەتشى مانشۇك مامەتوۆا مەن مەرگەن ءاليا مولداعۇلوۆا دا وسى جوعارى اتاققا لايىقتى دەپ تانىلدى.
كەيىنگى كەزەڭدە, ەلىمىز ەگەمەندىك العالى بەرگى جىلدارى بىرقاتار ماسەلەگە تىڭ تۇرعىدا, تاۋەلسىز ەل تالاپتارىنا ساي قاراۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. ايتالىق, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلىپ, بىراق وسى لايىقتى ماراپاتقا يە بولماعان ەرلەردىڭ ەسىمدەرىن ىزدەستىرۋ مەن حالىق جادىندا جاڭعىرتۋ, ءسويتىپ تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا قۇرىلعان «ۇمىتىلعان باتىرلار» جوباسىنىڭ اياسىندا جۇرگىزىلگەن جۇمىستار ناتيجەسىندە وسىنداي 133 مايدانگەردىڭ ەسىمى انىقتالدى. ولار تۋرالى دەرەكتەر ناقتىلى تاريحي, ارحيۆتىك قۇجاتتار ارقىلى دالەلدەندى.
اتالعان 133 مايدانگەردىڭ سەگىزى اتالعان اتاققا ءتىپتى ەكى رەتتەن ۇسىنىلعان. ولاردىڭ ەكەۋى كاپيتاندار ساعادات نۇرماعانبەتوۆ پەن سەيىتحان تەمىرباەۆ بولسا, ارقايسىسى ءبىر-ءبىر رەت باتىر اتاعىن الدى, ال قالعاندارىنا ەكى رەتىندە دە بەرىلمەگەن. ولار – قاتارداعى جاۋىنگەر قۇدايبەرگەن جانسەرىكوۆ جانە اعا سەرجانت مىنايقۇل ساعىندىقوۆ, اتقىشتار روتاسىنىڭ كومانديرى, لەيتەنانت قابىش كوكتاەۆ, 248 ءفاشيستىڭ كوزىن جويعان مەرگەن, اعا سەرجانت زەيتىن بايجانوۆ, سونىمەن قاتار مايور ۆ.ا.گۋتوۆ پەن لەيتەنانت ۆ.ي.گۋتوۆسكي.
شىعىس قازاقستان وبلىسى زىريان قالاسىنىڭ تۇرعىنى, مايور الەكساندر نەسميانوۆ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ءۇش رەت ۇسىنىلعان. ءۇش رەتىندە دە بەرىلمەگەن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ق.توقاەۆتىڭ 2022 جىلعى 6 مامىرداعى جارلىعىمەن «1941–1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسىندا كورسەتكەن ەرلىگى مەن قاھارماندىعى ءۇشىن ءۇش باتىرعا – الەكساندر الەكساندروۆيچ نەسميانوۆكە, تولەۋعالي ناسىرحان ۇلى ابدىبەكوۆكە جانە ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆكە (قايتىس بولعاننان كەيىن) ەرەكشە اتاق «التىن جۇلدىز» جانە «وتان» وردەندەرىن تاپسىرۋ ارقىلى ەڭ جوعارى دارەجە «حالىق قاھارمانى» اتاعى بەرىلگەنى بەلگىلى. ال 2023 جىلى وسى مارتەبەلى اتاققا ءجۇز جاساعان اقساقالدار ابدىعالي قايمولدين مەن يۆان گاپيچ تە يە بولدى.
مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, وتكەندى سارالاپ, وعان شىنايى باعا بەرۋدىڭ ماڭىزى زور. سول ءۇشىن دە مۇراعات ماتەريالدارىن مۇقيات زەرتتەي بەرۋ قاجەت. وسى ورايدا «قازاقستاننىڭ قاھارمان مايدانگەرلەرى» جوباسى دا ۇلان-اسىر ءىس اتقارىپ جاتىر. ەندى وسى, ناقتىلى دەرەك كوزدەرىنەن الىنعان مالىمەتتەر نەگىزىندە دەر كەزىندە باعالانباعان باتىرلارىمىزدىڭ بىرقاتارىنىڭ ەرلىك ىستەرىنە قىسقا-نۇسقا توقتالا كەتسەك.
قۇدايبەرگەن جانسەرىكوۆ – 1914 جىلى تالعار اۋدانىنىڭ پانفيلوۆ اۋلىندا تۋعان. ارميا قاتارىنا الماتى قالاسىنان شاقىرىلعان ق.جانسەرىكوۆ سۋۆوروۆ ديۆيزياسىنىڭ 86-جەكە گۆارديالىق ساپەرلىك باتالونىندا جاۋىنگەرلىك مىندەتىن اتقاردى. 1941 جىلدىڭ 20 شىلدەسىندە تولتىرىلعان ماراپاتتاۋ پاراعىندا: «ديۆيزيا ۆيسلا وزەنىنەن وتكەن كەزدە ساپەر ق.جانسەرىكوۆ ەكى دۇركىن سنارياد جارىقشاعى ءتيىپ زاقىمدانعان قايىقتى قايتا جوندەپ, وزەننىڭ ارعى بەتىنە 13 رەت ءجۇزىپ ءوتىپ, پاروم ارقىلى قارۋ-جاراقپەن تيەلگەن 6 جۇك كولىگىن, 76 ميلليمەترلىك 8 زەڭبىرەكتى, 250 جاياۋ جاۋىنگەردى وتكىزدى» دەپ جازىلعان. وسى ەرلىگى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعان. بىراق قىزىل تۋ وردەنىمەن عانا ماراپاتتالعان. مارتەبەلى اتاققا ول 1945 جىلدىڭ 22 اقپانىندا ەكىنشى رەت ۇسىنىلعان. بۇل جولى دا باتىر اتاعىنىڭ ورنىنا ەكىنشى رەت قىزىل تۋ وردەنى بەرىلگەن. باتىر 1947 جىلى مايداننان امان-ەسەن ەلگە ورالادى. 1993 جىلى قايتىس بولىپ, سۇيەگى پانفيلوۆ اۋلىنان الماتىعا شىعا بەرىستەگى زيراتقا قويىلعان.
مىنايقۇل ساعىندىقوۆ – اعا سەرجانت. 1942 جىلى الماتى وبلىسىنىڭ الاكول اۋدانىنان مايدانعا شاقىرىلعان م.ساعىندىقوۆ قىزىل تۋ وردەندى ب.حمەلنيتسكي اتىنداعى 136-اتقىشتار ديۆيزياسى 42-ساپەرلىك بولىمشەسىنىڭ كومانديرى بولىپ سوعىسقا ارالاسادى. ول 1944 جىلدىڭ 1 تامىزىندا تولاسسىز جاۋعان وققا قاراماستان, قايىقپەن جاۋ لاگەرى ورنالاسقان جاعاعا ءبىرىنشى بولىپ ءجۇزىپ وتەدى. 2–7 تامىز كۇندەرى ارالىعىندا ول وتكەلدەگى پارومعا قارۋ-جاراق جانە ارتيللەريا زەڭبىرەكتەرىن تيەپ الىپ, جاۋعان وقتىڭ استىندا وزەننەن 42 دۇركىن وتەدى. وسى ەرلىگى ءۇشىن 1944 جىلى 8 تامىزدا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلادى. بىراق قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالادى. م.ساعىندىقوۆ 1945 جىلدىڭ 31 ناۋرىزىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا تاعى دا ۇسىنىلادى. ماراپاتتاۋ پاراعىندا: «1945 جىلى 27 ناۋرىزدا مەرتۆايا ۆيسلا وزەنىنەن ءوتۋ كەزىندە بولىمشە كومانديرى م.ساعىندىقوۆ ەرەكشە باتىلدىق پەن اسكەري زەرەكتىگىن كورسەتتى. ول ءبىر ساعات ىشىندە وزەننەن 7 دۇركىن ءارى-بەرى ءوتىپ, 40-قا جۋىق جاۋىنگەردى قارسى جاعالاۋعا جەتكىزدى. بۇل جاۋىنگەرلەر جاۋ پلاتسدارمىن باسىپ الىپ, پولكتىڭ وزەن ارقىلى وتۋىنە مۇمكىندىك جاسادى» دەپ جازىلعان. بىراق بۇل جولى دا تەك قىزىل تۋ وردەنى بۇيىرىپتى.
قابىش كوكتاەۆ – گۆارديا لەيتەنانتى. ارميا قاتارىنا پاۆلودار وبلىسىنىڭ ەرتىس اۋدانىنان اسكەرگە شاقىرىلىپ, سۋۆوروۆ ديۆيزياسى 1033-اتقىشتار پولكى 5-اتقىشتار روتاسىنىڭ كومانديرى مىندەتىن اتقاردى. ول 1944 جىلى 9 تامىزدا ۆيسلا وزەنىنەن ءوتۋ كەزىندە روتاسىن باستاپ, جاعاعا ءبىرىنشى بولىپ جەتىپ, قالعان جاۋىنگەرلەردىڭ باتىس جاعالاۋداعى پلاتسدارمعا ءساتتى ورنالاسۋىن قامتاماسىز ەتەدى. وسى ەرلىگى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلادى. بىراق لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالادى. لەيتەنانت ق.كوكتاەۆتىڭ ماراپاتتاۋ پاراعىندا: «جولداس كوكتاەۆ باسقارعان روتا 1945 جىلدىڭ 27 قاڭتارىنان 28 قاڭتارىنا قاراعان تۇندە جاۋدىڭ ەكى اتۋ نۇكتەسىن جانە روتاعا جۋىق جاۋىنگەرىن جارتىلاي جويدى. 28 قاڭتاردا ونىڭ روتاسى پلاتسدارمدى جاۋدىڭ ىشكى جاعىنا قاراي 4 شاقىرىمعا, مايدان بويىمەن 2 شاقىرىمعا كەڭەيتتى. باسىپ الىنعان تروفەيلەر: 3 جەڭىل اۆتوكولىك, 5 جۇك كولىگى جانە 10 نەمىس جاۋىنگەرى», دەپ جازىلعان. وسى ەرلىگى ءۇشىن ەكىنشى رەت كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعان. بىراق بۇل جولى دا قىزىل تۋ وردەنىن عانا العان. ق.كوكتاەۆ 1945 جىلدىڭ 20 ساۋىرىندە پولشانى ازات ەتۋ كەزىندە قازا تاپتى.
زەيتىن بايجانوۆ – گۆارديا اعا سەرجانتى. باياناۋىلدىق مەرگەن ز.بايجانوۆ مايدان جولىن 1941 جىلى 61-گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسى, 187-گۆارديالىق اتقىشتار پولكى مەرگەندەر بولىمشەسىنىڭ كومانديرى بولىپ باستادى. العاشىندا 120 مم مينومەت باتارەياسىندا قاراپايىم جۇرگىزۋشى بولدى. كەشىكپەي مەرگەن مىلتىعىن قولعا الادى. ءتىپتى تالىمگەر-مەرگەن دارەجەسىنە كوتەرىلەدى. 1942 جىلدىڭ 25 قاراشاسىنان باستاپ, ءۇش ايدىڭ ىشىندە ول 50 مەرگەندى دايارلاپ شىعارادى. 1943 جىلدىڭ 25 ماۋسىمىندا ز.بايجانوۆ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلدى. بىراق قىزىل جۇلدىز وردەنىمەن ماراپاتتالدى. تالىمگەر-مەرگەن ز.بايجانوۆ 1943 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان باستاپ از عانا ۋاقىت ىشىندە 72 مەرگەندى دايارلادى. ونىڭ جەكە قۇجاتىندا: «جاۋىنگەر بايجانوۆ دايىنداعان مەرگەندەر توبى 632 نەمىس جاۋىنگەرى مەن وفيتسەرىن جويسا, جەكە ءوزى جاۋدىڭ 248 جاۋىنگەرى مەن وفيتسەرىن جويدى» دەگەن جولدار بار. وسى ەرلىگى ءۇشىن ەكىنشى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلادى. بىراق لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالعان.
باتىر باۋكەڭنىڭ: «شىندىق قاشاندا كەلەدى, بىراق ءسال كەشىگىپ كەلەدى», دەگەن ءسوزى بار. وسى ورايدا جوعارىدا اتى اتالعان, باتىر اتاعىنا ەكى رەت ۇسىنىلىپ, الا الماعان ەرجۇرەك اتالارىمىزعا دا جەڭىس مەرەكەسى قارساڭىندا «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەرسە, ارتىق بولماس ەدى.
ءبىز كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ەكى رەت ۇسىنىلعان مايدانگەرلەردى عانا ءسوز ەتتىك. ءبىر رەت ۇسىنىلعانداردىڭ قاراسى ءتىپتى مول. ايتالىق, مەرگەن, گۆارديا سەرجانتى ابدىحالىق قابدۋلوۆ 1942–1944 جىلدارى 215 ءفاشيستىڭ كوزىن جويعان. سونىمەن قاتار جاۋدىڭ 400-گە جۋىق سولداتى مەن وفيتسەرىن اجال قۇشتىرعان مەرگەندەر توبىن دايارلاعان. 1944 جىلى 21 شىلدەدە ەرلىكپەن قازا تاپقان.
89-اتقىشتار ديۆيزياسى 526-اتقىشتار پولكىنىڭ بولىمشە كومانديرى, اعا سەرجانت قۇرمانعالي جاقسىمباەۆ مايدانعا 1944 جىلى قاراعاندى اسكەري كوميسسارياتىنان شاقىرىلعان. سەۆاستوپول ماڭىندا بولعان شايقاستا ءوزىن ناعىز باتىر رەتىندە كورسەتكەن. اۆتوماتشىلار بولىمشەسىمەن جاۋدىڭ ترانشەياسىنا باسىپ كىرىپ, جاۋدىڭ 22 جاۋىنگەرى مەن وفيتسەرىنىڭ كوزىن جويعان.
اتى اڭىزعا اينالعان ۇشقىش, گۆارديا كاپيتانى بايتۇرسىن ەسىرگەپوۆ 1941 جىلدىڭ شىلدەسىنەن 1945 جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن سوعىسقا قاتىسا وتىرىپ, 174 ءساتتى جاۋىنگەرلىك ۇشۋ جاساعان.
تانكىشىلەر دە ەرەكشە كوزگە تۇسكەن. گۆارديا اعا لەيتەنانتى جۇماش راحمەتوۆتىڭ جاۋىنگەرلىك ەسەبىندە جويىلعان 4 نەمىس تانكى, ءتۇرلى كاليبردەگى 15 قارۋ, 36 دزوت, 6 مينومەت, 19 پۋلەمەت, 300 نەمىس سولداتى مەن وفيتسەرى بار. 1942 جىلى 24 جەلتوقساندا ۆەرەيستا كەنتى ءۇشىن بولعان شايقاستا گۆارديا اعا لەيتەنانتى ج.راحمەتوۆ مانەۆر جاساپ, كۇتپەگەن جەردەن شابۋىل ۇيىمداستىرىپ, جاۋدىڭ 2 تانكىسىن, 7 پۋلەمەتتىك بەكىنىستى جانە 60-قا جۋىق ءفاشيستى اتىپ تۇسىرەدى. وسى شايقاستا اۋىر جارالانىپ, قازا بولادى.
كۋتۋزوۆ بريگاداسىنىڭ 9-مەحانيكالاندىرىلعان قىزىل تۋ وردەندى ۆارشاۆا پولكىنىڭ تانك كومانديرى, كىشى سەرجانت, اتىراۋلىق ازامات سادا دۇيسەنبەكوۆ – ءبىرىنشى بولىپ بەرليندەگى بيسمارك-شتراسسەگە باسىپ كىرگەن جاۋىنگەرلەردىڭ ءبىرى. ونىڭ ماراپاتتاۋ پاراعىندا: «1945 جىلى 17 ساۋىردە بۋتسلوۆ اۋدانىندا وتكەن تۇنگى شابۋىل كەزىندە دۇيسەنبەكوۆتىڭ تانكىسى ءبىرىنشى بولىپ جاۋدىڭ قورعانىسىن بۇزىپ ءوتىپ, 1 زەنيتتىك باتارەيانى, 2 تانكىگە قارسى قارۋدى, 35 اۆتوكولىك پەن 30 نەمىس سولداتى مەن وفيتسەرىن جويدى» دەپ جازىلعان. سودان كەيىن, 1945 جىلى 1 مامىر كۇنى 3 نەمىس تانكىسىن جويىپ, بارريكادانى ەڭسەرىپ, سونىمەن قاتار 50 ءفاشيستى جەر جاستاندىرعان. بەرليننىڭ ورتالىعىندا وتكەن شايقاستا 115 نەمىستى تۇتقىنعا تۇسىرگەن.
اتى اتالعان ازاماتتاردىڭ بارلىعى باتىر اتاعىنا ۇسىنىلىپ, بىراق الا الماعان, ءتۇرلى وردەنمەن عانا ماراپاتتالعان. بۇل ءتىزىمدى جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل – باعالانباعان باتىرلاردىڭ ءبىر بولىگى, ماراپاتتاۋ پاراقشاسى تىزىمىنەن تابىلعان مايدانگەرلەر عانا.
وكىنىشكە قاراي, وسى قاھارمانداردىڭ ەسىمى, ەرلىك ىستەرى نەگىزىنەن جاقىن تۋىستارىنان باسقا ادامدارعا جاقسى تانىس ەمەس. باسقا, باتىر اتاعىنا يە بولعان وتانداستارىمىز سياقتى, مەكتەپتەر, كوشەلەر مەن اۋىلدارعا ەسىمدەرى بەرىلمەگەن. وتقا ورانعان ءومىر جولدارى تۋرالى جەتكىلىكتى دارەجەدە ايتىلماعان, جازىلماعان, دارىپتەلمەگەن. بۇگىنگى بەيبىت كۇن ءۇشىن جانىن قيعان سول ارىستارىمىزدىڭ ەسىمدەرىن قايتا جاڭعىرتىپ, ەرلىكتەرىن ۇلىقتاۋ – بارشامىزدىڭ ابىرويلى بورىشىمىز. ولاردىڭ بارلىعى – ەل جادىندا ماڭگى ساقتالۋعا لايىق ناعىز قاھارماندار.
جەڭىس مەرەكەسى قارساڭىندا ءوز تاراپىمىزدان بىرنەشە ۇسىنىس بىلدىرسەك دەيمىز: اتالعان باتىرلاردىڭ ەسىمدەرىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ جونىندەگى كەشەندى ءىس-شارالار جوسپارى جاسالسا, ولار تۋرالى دەرەكتى كىتاپتار شىعارىلسا, فيلمدەر تۇسىرىلسە, ارىستاردىڭ تۋعان جەرلەرىندە, اۋىلدارىندا مەموريالدىق ەسكەرتكىشتەر, تاقتالار ورناتىلسا, تاعىسىن تاعىلار.
جوعارىدا اتالعان ءىس-شارالاردىڭ بارلىعى ەلىمىزدىڭ بولاشاعى – وسكەلەڭ ۇرپاقتى پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەۋگە دە ەرەكشە سەپتىگىن تيگىزەدى. ەرلىك ەشقاشان ۇمىتىلماق ەمەس, ۇران بولىپ جالعاسا بەرەدى. ءسوزىمىزدى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جۇرەكجاردى لەبىزىمەن باستاپ ەدىك, تاعى ءبىر ءتۇيىندى سوزىمەن اياقتاعىمىز كەلەدى: «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى باتىرلاردىڭ ەرلىگى – بۇگىنگى جانە بولاشاق وتان قورعاۋشىلار ءۇشىن شىنايى ۇلگى-ونەگە».
