جاھانداعى جاقۇت ەل

بۇل – ەلەۋلى مادەني جاڭالىق. ءبىز­دىڭ تۇركىستانداعى «تۇرىك تىلدەس حا­لىق­تار كىتاپحاناسىندا» ءوز الدىنا ساپ قۇراپ تۇرعان ساحا تىلىندەگى 201 كىتاپ (تاريح, ءتىل, ادەبيەت, سالت-ءداستۇر,  ۇلت­تىق تاعام, ت.ب.) بار. ىشتەي وسى قازىنامەن سىرلاسا باس­تادىم. كەشەگى كەڭەستىك يمپەريا كەزىندە ادەبي, مادەني قارىم-قاتىناس كەڭىنەن جۇزەگە اسىرىلار ەدى. تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن قۇلاققا ۇرعان تاناداي تىنا قالدىق. ادەبي بايلانىس, مادەني قاتىناس ءۇزىلدى. ءداۋىردىڭ كۇمىس قوڭىراۋى – شەرحان مۇرتازا تۋىس تۇرىك حالىقتارىمەن بايلانىستىڭ ۇزىلۋىنە قىنجىلا ءۇن قاتقانى بار: «قازاق جازۋشىلارى مەن ونەر ادامدارى قازانعا, ۋفاعا, تاشكەنتكە, اشعابادقا, بىشكەككە بارىپ, ءتىپتى الىستاعى ياكۋتسكىگە – ساحالارعا بارىپ, ولار بىزگە كەلىپ, رۋحاني الەمدە الىس-بە­رىس, بارىس-كەلىس بولىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى بايى­تىپ, باۋىرلاسىپ جاتار ەدىك» («ەگە­مەن قازاقستان», 4.01.2008). شەراعاڭ سول مادەني الماسۋلاردىڭ تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن ساپ تىيىلعانىنا قىنجىلادى. قى­ران ­جۇرەك قالامگەردىڭ نالاسىنا ناز قوسىپ ءبىز دە «بارماساڭ, كەلمەسەڭ – جات بولاسىڭ...» دەپ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە ءۇن قاتتىق. بىراق بۇلك ەتكەن جاۋاپتى ورىندى كورمەدىك... ءسال كەيىنىرەك بىرتىندەپ سەڭ قوزعالعانداي بولدى-اۋ. بۇ­رىنعى ءمينيسترىمىز «التىن ادامدى» سىرت جۇرتقا كورسەتىپ, كورمەلەتىپ, سەيىل­دەدى. سەيىلدىڭ اياعى سەرگەلدەڭ بولعانى تاعى بەلگىلى. ءجا, بەتى اۋلاق. تاپ بۇگىنگى كۇندەرى ق.ا.ياساۋي قورىق-مۋزەي ۇجىمى باۋىرلاس تاتار ەلىندە, استاناسى قازانعا كەڭەيتىلگەن كورمە ۇسىنىپ, مادەني بايلانىس ءىس-شاراسىمەن ءجۇر. ماۆزولەي – يۋنەسكو بويىنشا قورعالاتىن اياۋ­لىمىز. مادەنيەت جامپوزى وزبەكالى جانىبەكتىڭ ۇزاق جىلدار بويى جان سالا, جانتالاسا ءجۇرىپ تياناقتاپ ۇلگەرگەن ءبىر ءىسى. ماۆزولەيدىڭ «ۇلتتىق» مارتەبە الۋى, ىلە-شالا تاريحي قازانعا اتتانۋى – تۇرىك حالىقتارىنىڭ شەرحان مۇرتازا اڭساعان, ىزدەپ-جوقتاعان بارىس-كەلىسىنىڭ جاندانۋى دەپ بىلەمىز.

ىلە-شالا ادەبي الماسۋ مادەني الماسۋ ىزىنەن سالىپ كەلەدى ەكەن. استاناعا الىس اعايىن ساحا, ىرگەدەگى قىرعىز حالىقتارى ادەبي الماسۋ شارالارىمەن كەلىپ جاتىر. قۋانارلىق جاعداي!..

تۇرىك حالقىنىڭ ءبىر ۇلتتىق بۇتاعى ساحا – ءبىر قيىر شەتتى قونىستاپ جاتقان ەل. قازاق سياقتى ەلى از, جەرى كوپ. داليعان كەڭ جەردىڭ راقاتىن كورمەگەن, كورە الماي كەلە جاتقان تۇرىك جۇرتى. كەشەگى كەڭەس كەزەڭىندە ساحانىڭ ۇزىن سانى 500 مىڭ جان بولاتىن. بۇگىن 450 مىڭ شاماسى قالىپتى. بۇكىل ءسىبىر جۇرتى ازۋلىعا تەز جۇتىلىپ بارا جاتقانداي... اراسىندا تۇرىك تەكتەس تايپالار دا, وزگە تايپالار دا جەتكىلىكتى. ولاردىڭ اراسىنان يۋ.س.رىتحەۋ, يۋ.شەس­تالوۆ, ۆ.سانگي, س.كۋريلوۆ, س.رۋفوۆ سە­كىلدى تانىمال اقىن-جازۋشىلار شىق­قا­نى بەلگىلى. بىرازىمەن تانىس-ءبىلىس بولدىق. ءبارىنىڭ دەرلىك پوەزيا, پروزالىق شىعارمالارىن وقىدىق.

ءسىبىردىڭ از ساندى ۇلىسى اراسىنان وزىندىك ۇلتتىق كەلبەتىن ساقتاپ قالۋعا تى­رى­سىپ كەلە جاتقان ساحالار اراسىنان كورنەكتى اقىن-جازۋشى, تۇركولوگ, فولكلوريست ماماندار ءوciپ شىقتى. م.ك.امموسوۆ كەزىندە قازاقستاننىڭ ءبىراز وڭىرىندە جاۋاپتى ساياسي قىزمەت اتقارعان. اشتىق قىناداي قىرعان جىل­دارى قازاقستان ەكونوميكاسىن تۇراق­تاندىرۋعا كوپ قايرات جاساعان ازامات. قىرعىز كسر-i قۇرىلعان جىلى رەسپۋب­ليكا باسشىلىعىندا بولىپ, 1937–1938 جىلدا جالالى جازاعا ۇشىراعان.

ساحا زيالىلارى ءوز ۇلتىنىڭ كۇننەن-كۇنگە سەمىپ بارا جاتقانىن ۋايىم ەتەدى. سوندىقتان دا كەيىنگى جاس وركەندى ۇلتتىق داستۇردە تاربيەلەگىسى كەلەدى. جىلما-جىل جازدىڭ جايما-شۋاعىندا «ىسىىح» مەيرامىن وتكىزۋ – ساحا سالتى. ۇلتتىق مەيرام. ول ءبىزدىڭ ناۋرىز مەيرامى سەكىل­دى. سول سياقتى ءوزىنىڭ ۇلتتىق تاريحىن تەرەڭدەي زەرتتەپ, تۇرىكتىك نەگىزگە تارتىلا ءوسىپ كەلەدى. بۇل ورايدا اعايىندى تاماشا تۇركولوگتەر ۆاسيلەۆتەردى بولەكشە اتاپ ايتار ەدىك. اعايىندى ۆاسيلەۆتەر وز­دەرىن تۇرىك قاعاناتى تاريحىن, رۋنا جازۋلى ەسكەرتكىش ءتىلىن زەرتتەۋگە ارنادى. پرو­فەسسور ۆ. يللاريونوۆتاي ءبىلىمدى فولكلوريسى, پ.م.ماكسيموۆاداي بۇگىنگى cاحا ادەبيەتىن, ونىڭ ىشىندە پوەزيا جانرىن تيپولوگيالىق تۇرعىدان ءجىتى زەرتتە­گەن عالىمى بار ءداستۇر وراي جالعاسىپ كەلەدى.

جاھانداعى جاقۇتتى ساحا ەلىمەن بارىس-كەلىس, وقۋ ءبىلىس دەگەندەي ءوزارا سىيلاستىعىمىز ءتاۋىر. اسىرەسە تۇركولوگ ن.ي.ۆاسيلەۆپەن دوستىق قارىم-قاتىنا­سىمىز جاقسى بولدى. تۇرىك حالىقتارى تاريحى, تاعدىرىن ءومىرىنىڭ مانىنە اينال­دىرعان نيكولاي يۆانوۆيچ ەكى قىس قاتا­رىنان تۇركىستاندا تۇراقتاپ, «تۇرىك تىلدەس حالىقتار كىتاپحاناسىندا» تاپجىلماي جۇمىس ىستەدى. ول ۇلتىن شەكسىز سۇيەتىن, ساحا ۇلىسى تاعدىرىنا ۋايىم شەگەتىن. ن.ي.ۆاسيلەۆتىڭ ءىنىسى يۋ.ي.ۆاسيلەۆ – رۋنا جازۋلارىن وقي­تىن ازدىڭ ءبىرى. ول ۋاقىتىندا بالاسى ي.يۋ.ۆاسيلەۆ ەكەۋى ساحا تىلىندەگى كونە وعىز ەلەمەنتتەرى جايىن­دا تاماشا عىلى­مي تۇركولوگيالىق ەڭبەك بەرگەن ەدى.

بۇگىنگى ساحا زيالىلارى بويىنداعى ۇلتقا سۇيىسپەنشىلىك باستاۋىن ىزدەيمىز عوي, باياعى. وقىپ ىزدەنە كەلە تاپقانىمىز, ساحا حالقى دا وزگە تۇرىك حالىقتارى سەكىلدى XX عاسىر باسىندا ويانا باستاپتى, ۇلتتى قايتسەك ساقتايمىز؟ – دەگەن ويمەن ءجۇرىپ ۇلتشىلدىق ۇلى جولعا ءتۇسۋشى ازاماتتارى بولىپتى. ءبىزدىڭ قىزىعۋشىلىعىمىزعا قاراي ولاردىڭ ءبارى ءبىر اۋىزدان ساحا جۇرتىنىڭ ويانىپ, ۇلتتى ساقتاۋ, ءوسىرۋ جولىنا تۇسۋىنە باس سەبەپكەر تاريحي تۇلعا رەتىندە الەكسەي كۋلاكوۆسكي ەسىمىن اتايدى. بۇل تۇلعا – ساحا اقىنى, پۋبليتسيست جازۋشىسى. 1877 جىل تۋىپ, 1926 جىلى قايتقان. مىنە, وسى ازامات ءوز حالقىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن, كۇنكورىس تىر­شىلىگىن, دە­موگرافيالىق ءوسى­مىن... ءبارىن-ءبارىن ءجىتى زەرتتەپ, ساحانىڭ وتار رەتىندە ءولىپ بارا جات­قانىنا, ەگەردە بۇلاي كەتە بەرەتىن بولسا تۋعان ەلىنىڭ كەلەشەگى جوعىنا كوزى جەتىپ «ساحا زيالارىنا» اتتى ۇندەۋ جازادى.

مۇندا ول ۇلىسىنىڭ كورگەن قورلىعىن, شارۋاشى­لىعىنىڭ كۇيسىزدىگىن, ءوcy ورنىنا ءوشىپ بارا جاتقانىن ستاتيستيكالىق مالىمەت ارالاستىرا تالدايدى. ازعانتاي عانا ساحا تاعدىرىن الەم جۇرتشىلىعى كونتەكسىندە قاراستىرادى. الىپ ەل­دەردىڭ جۇرتى قىرىلىپ اشتان, ازاپتان, قاناۋدان ءولىپ جاتقاندا ساحا كىم؟ بۇگىنگى تاڭدا ورىس وتارى بولىپ وتىرعان, كوبىنە اڭشىلىقپەن كۇن كورەتىن ساحا جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتپەي مە؟ ول وسىنداي وتكىر سۇراقتار قويادى. وزبىرلاردىڭ قىتىعىنا تيەتىن سۇراقتار. ء«ومىر ءۇشىن كۇرەسۋ. ءبىز مادەنيەتىمىز ارتقان سا­يىن ونىڭ جولىن ىزدەستىرەمىز. جابايى قالىپتا جۇرسەك, باردان ايىرىلامىز. مەنى جويىلۋ دەگەن ءسوز شوشىندىرادى» دەيدى ول. وي جوسىعى, مىنە, وسىنداي! بۇل ءبىر ساحا ۇلتى باسىنداعى جاعداي ەمەستىگىن دە ەسكە سالادى. بۇكىل ءسىبىر جۇرتى تاعدىرلاس. كۋلاكوۆسكي سالىس­تىرا قارايدى. Tiپتi ميللەردەي ءسىبىر ۇلت- ۇلىستارى تاعدىرىنا تاريحشىنىڭ كوزىمەن, وي جىبەرە قارايدى. «وكىنسەك تە, سىبىردە سانى مىڭعا جۋىق: التايلىقتار, قاراعاستار, قويبالدار, ۇيعىرلار, وسمان­لىلار, قوندومدار, تەلەۋىتتەر, قاما­سىندار, جويىلۋعا «بەت تۇزەگەن» ءسىبىر تاتار­لارى, ۇرانحايلار, وروچوندار (680 جان), ۆوگۋلدار (7000), بۇحارلىقتار (400), وستياكتار, زىرياندار, كاچيندار, تۇنعۋستار, لامۋتتار (500), مانەگرلەر, گولدتار (430), يۋكاگيرلەر (675), چۋۆاندار (72), كورياكتار, كامچادالدار (5000), ايندار (1130), گيلياكتار (2500) جانىمىزدى اۋىرتادى. ال اريندار, ومۋكتەر, بايقال ياكۋتتار («چۋكۋنا ومۋك») تولىق جويىلدى» دەپ جازادى.

تاعى ءبىر زاپىران پايىمى, مىنە, وسىنداي...

الەمدەگى الىپ ەلدەردىڭ دە قىرىلىپ جەر بەتىنەن جويىلىپ جاتقانىن جازادى. وزدەرىمەن ىرگەلەس, تاعدىرلاس سانى از ۇلت, ۇلىستاردىڭ دا كۇننەن-كۇنگە جەر بەتىندە ازايعانىن ايتادى. ساقتاپ قالار امال بار ما؟ كۋلاكوۆسكيدىڭ جاۋابى – ءار ۇلت ءوزىن-ءوزى ساقتايدى! ول ءۇشىن ونىڭ ۇلتتىق نامىسى ويانۋى كەرەك. ول ءۇشىن ۇلكەن بە, كىشى مە, ول ۇلت وكىلدەرى دۇنيە-عالامنىڭ ءبىلىمىن الۋى كەرەك. ءاربىرى, ءبارى جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ ۇلت تاعدىرى, ۇلت ءتىلى ءۇشىن كۇرەسە ءبىلۋى كەرەك. ويانۋشىلىققا باستايتىن وي. بوستان كۇنگە باستايتىن جول!

1912 جىلى «ساحا زيالىلارىنا» ۇندەۋىن ا.ە.كۋلاكوۆسكي وسىلاي ناقتى زاتتى دەرەكتەرمەن, فيلوسوفيالىق جيناقتاۋلارمەن كەلىپ جازادى. راسىندا, قايراتكەر ايتقان ءسىبىر ۇلىستارىنىڭ كوبى بۇگىنگى كۇنى ورىستاندى, وزگە ۇلىسقا ءسىڭ­دى, قىسقاسى جويىلدى. كۋلاكوۆسكيدىڭ ساحا ۇلتىن ويانۋشىلىققا باستايتىن كىتابىن ۇزاق جىلدار كىتاپ ەتىپ باس­تىرماي, تىيىپ ۇستادى. وسى تۇلعانىڭ ۇلت­تى وياتقان شىعارماسى جايىندا كەزىن­­دە «ا.ە.كۋلاكوۆسكي جانە ساحا ۇلت­شىلدىعى» اتاپ ماقالا جازعانبىز. بۇل – مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ «ويان, قازاق!» شىعارماسىمەن رۋحتاس دۇنيە.

ازىرگە ساحا ۇلتى ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. كەڭەستىك كەزەڭدە سانى ءبىرسىپىرا ءوستى دە.

ۇلتتى ساقتايتىن – ۇلت زيالىلارى. وسى كۇندەرى قازاق ەلىنە ارنايى ات ارى­تىپ كەلە جاتقان كورنەكتى اقىن, سول ەلدىڭ جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى ناتاليا حارلامپەۆا باستاعان باۋىرلاس ساحا قالامگەرلەرى – ۇلتىنىڭ سالت-ءداستۇرىن ساقتاپ, ۇلىقتاۋدى مۇرات تۇتقان قالامگەرلەر.

ساپار باعدارلاماسىن شولىپ شىق­تىم. بەس جازۋشى 16 ساۋىردە استاناعا كەلىپ تۇسەدى. ادەبي, مادەني ءىس-شارا­لار باس­تا­لادى. ولار 21 ساۋىردە الما­تى­عا بارادى. ۇلتتىق كىتاپحانادا جۇرتشى­لىقپەن كەزدەسەدى. 24 ساۋىردە قوناقتار ەلىنە (ياكۋتسكىگە) ۇشىپ كەتەدى. ءبىز ويلانىپ قالدىق. جاۋاپتى ازاماتتارمەن كەڭەسكىمىز كەلەدى. تۇرىكتىڭ ءبىر بۇتاعى ساحا ماعجان القالاعان تۇركىستانعا ات باسىن بۇرسا, تەك قۋانار ەدىك قوي...

ساحاستان (ياكۋتيا) – «ىشكى رەسەيدىڭ سىرتقى ۇلكەن تۇرمەسى» اتانعان كەڭ ايماق. وتكەن عاسىردا رەسەيدىڭ نەبىر دەموكرات ويشىلدارى وسى وڭىرگە اي­دالعان. ياكۋتيادا جازاسىن وتەگەن ءبىر گ.كورولەنكونىڭ تاعدى­رى كىسىنى جىلات­قانداي. قازاقتان دارى­گەر قاراباەۆ, ءدىندارلار ناۋان حازى­رەت پەن شايمەردەن قوسشىعۇل, رىس­قۇل (تۇراردىڭ اكەسى), ۋگار جانىبەكوۆ ت.ب. تۇلعالارعا وسى يتجەككەننەن ءدام بۇيىرعان. ونىڭ ءبىرسىپىراسىن جۇيرىك جازۋشى قالاۋبەك تۇرسىنقۇلوۆ شىرايىن كىرگىزىپ جازدى-اق...

ساحا ۇلتىنان شىققان قايراتكەر ماكسيم امموسوۆ قازاق جۇرتىن اشتىق جايلاعان 30-جىلدارى سولتۇستىك ولكە­مىزدى باسقاردى. از ۋاقىت باتىس ولكەسىندە قىزمەت ەتتى. م.ك.امموسوۆ لەنينگراد وبكومىنىڭ 1-حاتشىسى س.م.كيروۆپەن ىنتىماق تاۋىپ, قازاقستاندى اشتىقتان شىعارىپ, يندۋستريالىق ايماققا اينالدىرۋعا تالاپتاندى. الايدا قىرعىز كسر-ءنىڭ 1-حاتشىسى بولىپ جۇرگەندە فرۋنزە (بىشكەك) قالاسىنىڭ اسكەري كومەندانتى ۆ.پانفيلوۆتىڭ كورسەتۋىمەن «حالىق جاۋى» بولىپ ۇستالىپ, 1937 جىلى اتىلىپ كەتە بارادى.

30-جىلدار زوبالاڭى ەشكىمدى اياماعان عوي. ساحا ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى ەريليك ەريستين ءوز ەلىنەن قاشىپ كەلىپ, شىم­كەنتتى پانالاعان. وڭتۇستىك قازاقستان ولكەلىك گازەتىن ۇيىمداستىرىپ, باسقارعان بەي­سەمباي كەنجەباي ۇلى وسى ساحا جازۋشى­سىمەن تانىس-ءبىلىس بولىپتى. ەريليك ەريس­تين «ماارىكچاان ىچچاتتارا» رومانىن شىمكەنتتى جايلاعان جانى جارالى جىلدارى جازعان. «ماارىكچاان قى­راندارى» – سا­حا­نىڭ تۇڭعىش رومانى. ونى كەيىن قابىرعالى قالام­گەرىمىز شەرحان مۇرتازا انا تىلىمىزدە سويلەتتى. 80-جىلدارى ساحالارمەن بارىس-كەلىس قالىڭداعان. باسى-قاسىندا ءجۇرىپ, ۇيىمداستىرۋشى – «ياكۋ­تيانىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» قالاۋبەك تۇرسىن­قۇلوۆ.

ءوزىم دە cاحالارمەن ءتاپ-ءتاۋىر قارىم-قاتىناستا­مىن. ارنايى بارىپ, ءتۇپ-تامىرى تۋىس جۇرتتى ارالاپ, ءارۋاي اسەر, مول ولجامەن ورالعان جايىم بار.

ساحادا «كۋلتكە» اينالعان ەكى ما­دەنيەت ۇلگىسى بار. ءبىرى – اعاش. اعاشقا ءبۇتىن ساحا جۇرتى تابىنادى دەسە جاراسادى. ورماندى ءوڭىر. ورمانىن جانسالىپ ساقتاپ, كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعايدى. ءتىپتى قۋراعان قۋساق اعاش ء(تىپتى بۇتاق) جەرگە توبەسىمەن شانشىلىپ تۇرسا, ايتپەسە شاشىلىپ جانتايىپ جەردە جاتسا, تىكە­سىنەن تۇرعىزىپ, كەلەسى اعاشقا سۇيەپ كەتۋدى پەرزەنتتىك مىندەت-پارىز سانايدى. ەكىنشىسى – مۋزەي. كەنجەلەۋ دامىعان ساحا ەلىنە سۋپەرمادەني ۇلگى مۋزەي قايدان دارىپ, قالاي بايىرقالانىپ ءجۇر؟ مىڭداعان گەكتار جەردە جەر اۋدا­رىلىپ جازا تارتقان جازىقتىلار, سايا­سي سەنىمسىزدەر جەركەپە قازىپ, جان ساقتاعان. كورولەنكو جەرگىلىكتى ساحا قىزىنا ۇيلەنىپ, سونداي جەركەپەنىڭ بىرىندە وتباسىلى بولىپ جاساعان. بەيبىت جۇرت قازاقتىڭ كيىز ۇيىنە ۇقساس ۇلكەن «يارانگا» سەكىلدى جاتاقتى قونىستايدى. مىڭ بولعىر جازۋشى دميتري سيۆتسەۆ وتكەن عاسىرلاردا تۇتاس تۇرمە بولعان مىڭداعان گەكتار جەردى مۋزەي كەشەنىنە اينالدىرعان.

ۇلتتى ساقتاۋ – ۇلتتىق مۇرات, جەگى دەرت. ۇلت دەرتى – ۇلتتىڭ رۋحتى ازاماتتا­رىنىڭ جۇرەگىنە كىرگەن تىكەن, ارقاسىنا قادالعان شانشۋ... جازۋشىلارى دا نەگىزىنەن ورىسشا جازۋعا بەيىمدەلگەن ۇستىنە بەيىمدەلىپ بارادى. بۇل دا – دەرت.

ادەبي ساپارمەن كەلە جاتقان بەس ساحا – تامىرلاس ەلدىڭ جازۋشىلارى. ۇلت­تىڭ رۋحاني جەتەكشىلەرى. ءار جىلدارى جازۋشىلار وداعىن اعايىندى سافرون دانيلوۆ, سەمەن دانيلوۆ كەزەكتەسىپ باسقارعان. ءسىبىر جازۋشىلارى ادەبي تاجىريبە الماسۋمەن الماتىعا كەلگەن بەتىندە (ۇمىتپاسام 1980 جىلى), سەمەن دانيلوۆپەن سۇحباتتاسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. سۇحبات كەزىندە جاستار گازەتىندە جارىق كورگەنى ەستە. سافرونمەن ساحا ەلىندە اڭگىمەلەسكەنمىن. جازبام حاتتالىپ تۇر.

جازۋشىلىق مادەنيەت دەگەننەن شى­عا­دى, شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ء«بىزدىڭ قۇلبەك ءبىر قازاق ادەبيەتىمەن شەكتەلمەي, كۇللى تۇرىك حالىقتارى ادەبيەتىن قوس-قاتار قاراستىرادى» دەگەن ءبىراۋىز ماقتاۋ ءسوزى جەلىكتىردى مە, ايتەۋىر تۇرىك رەسپۋب­ليكالارىندا شىعاتىن مەرزىمدى ءباس­پاسوز – الۋان ءتىلدى گازەت, جۋرنالدارىن ستۋدەنت كەزىمنەن جازدىرىپ الدىرىپ وقىپ ءجۇردىم. كەيىن تۇركىستانعا ويىسا قىزمەت اتقارعان جىلدارى ءازىز بەيسەكەڭ (ب.كەنجەباي ۇلى) اماناتىن العا ۇستاپ, تۇركىستاندا «تۇرىك تىلدەس حالىقتار كىتاپ­حاناسىن» ۇيىمداستىردىم. مۇندا ساحانىڭ «بىچىك» باسپاسىنان شىققان كىتاپتار بار.

2013 جىلى ساحا ساپارىندا سەمەن رۋفوۆتىڭ ۇيىندە قوناقتا بولدىم. سول ساپاردان ارقالانىپ قايتتىم. ونىڭ بار شىعارمالارى  كىتاپحانامنان ورىن تەپكەن. قولتاڭبامەن. ەگور نەيموحوۆتىڭ «الامپا زالوجنيك ۆەچنوس­تي». (ياكۋتسك, 2012) رومان-ديلوگياسى وقى­عان كوركەم ادەبيەت ىشىندە ەرەكشە قى­زىقتىردى. رومان كەيىپكەرى – ءبىزدىڭ جۇسىپ­بەك ايماۋىت ۇلى سەكىلدى سان قىرلى تا­­لانت. رومان, پوۆەست, اڭگىمە جازعان. دراما­تۋرگيانىڭ نەگىزىن سالۋشى. اكتەر. رەجيس­سەر. تەاتر ديرەكتورى. 1937 جىلى اتى­لىپ كەتكەن. روماننىڭ ىشكى دراماسى سوقتالى. پسيحولوگيزم ءيىرىمدى.

كوپ جىلدان وزبەكالى جانىبەك جايىن­دا جازىپ كەلە جاتقانىم كوزى­قاراقتى وقىرمانعا ءمالىم بولسا كەرەك. ءۇش رەت ەستەلىك كىتابىن قۇراستىردىم. ءبىر «وزبەكالى جانىبەك كىم؟» اتالاتىن ف/ب رومان جازدىم. وزبەكالى جانىبەك – تۇنىپ تۇرعان ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىز. تۇرىك تىلدەس حالىقتار كىتاپحاناسىن قالىپتاستىرۋدا تۇرىك تايپالارىنىڭ تاريحي-ەتنوگرافيالىق ادەبيەتتەرىنە ەرەكشە دەن قوياتىن سەبەبىم, مىنە, وسىدان. مىسالى, ن.ۆاسيلەۆ «ياكۋتيا تاريحى», «كۋلتۋرا پيتانيا ياكۋتوۆ» (سانكت-پەتەربۋرگ, 2012). پەتروۆا س.ي. «سۆادەب­نىي نارياد ياكۋتوۆ. تراديتسي ي رەكونسترۋكتسيا» (نوۆوسيبيرسك, 2006). كىتاپتار – وسى ىڭعايدا جينالعان ەڭبەكتەر.

دوس-جار جۇرگەن, مارقۇم ن.ي.ۆا­سيلەۆتىڭ «يستوريا ياكۋتي» (ياكۋتسك, «بيچيك», 2007), اعا بۋىن تۇركولوگتەر قاتارىندا اتالاتىن ە.ي.ۋبرياتوۆانىڭ ساحا ءتىلى گرامماتيكاسى, سينتاكسيسى تۋرالى ەڭبەكتەر شوعىرى, اكەلى-بالا­لى تۇرىكتانۋشى ۆاسيلەۆتەردىڭ «وگۋز­سكي كومپونەنت ۆ ياكۋتسكوم يازىكە» (ياكۋتسك, 2012), مايتالمان فولكلوريست ۆ.ۆ.يللاريونوۆتىڭ «ولونحو ىھىاح-وھۋوكاي» (2011), «ياكۋتسكوە سكازيتەلستۆو ي پروبلەمى ۆوزروجدەنيا ولونحو» (نوۆوسيبيرسك, «ناۋكا», 2006), گ.ۋ.ەرگيستىڭ «وچەركي پو ياكۋتسكومۋ فولكلورۋ» (موسكۆا, «ناۋكا», 1974), اقىن ن.ي.حارلامپەۆانىڭ ليريكالىق جىر جيناقتارى (2019). تۇركىستاندا ءبىز ۇيىمداستىرىپ, اشقان «تۇرىك تىلدەس حالىقتار كىتاپحاناسىندا» ساقتالاتىن ساحا اقىن, جازۋشى, ءتىلشى, تاريحشى عا­لىم­دارى ەڭبەكتەرىنىڭ كەيبىرى.

ساحا ادەبيەتىنىڭ ارعى-بەرگىسىن وقىپ, جانىمدى بايىتىپ, ءبىلىمىمدى مولايت­قاننان وزگە زيان كورگەنىم جوق. ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋني­ۆەر­سيتەتىنە كەلىپ, ءبىلىم الىپ جۇرەتىن ساحا ستۋدەنتتەرى ەلىن, جۇرتىن, ءتىلىن ساعىن­­عاندا وسى ەڭبەكتەردى وقىعانىنا تالاي كۋا بولعانمىن. ءتىپتى كىتاپحانادا ساحا­نىڭ ۇلت قايراتكەرى ا.ە.كۋلاكوۆسكي جايىندا جيىن ۇيىمداستىرعانىمىز دا ەستە.

قازاق-ساحا ادەبي-مادەني قارىم-قاتىنا­سىنىڭ ءبىرسىپىرا بەتتەرىن «Egemen Qazaqstan» گازەتى وقىرماندارى كوز الدىڭدا اقتارسام كەرەك. تۇيىندەي كەلە ايتارىم مىناۋ: ساحا ەلىمەن ادەبي قارىم-قاتىناستى نەگە استانا, الماتىمەن شەكتەگەن سالا ماماندارى؟ «تۇركىستان – تۇرىك حالىقتارىنىڭ رۋحاني دىڭگەگى» دەگەن ويدى ازەلدەن ايتىپ, جازىپ كەلەمىز. پرەزيدەنتىمىز ق.ك.توقاەۆ تا «تۇركىستان – تۇرىك حالىقتارىنىڭ مادەني باس قالاسى» – دەگەنىن بىلەمىز. ولاي بولسا, الىستان ات ارىتىپ كەلگەن ساحا جازۋشىلارىن ەكى استانامەن شەكتەپ قويماي, ساپارىن ساتى­مەن تۇركىستانعا جالعاۋ كەرەك ەدى دەپ ويلايمىن. ق.ا.ياساۋي حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ساحاستاننان كەلگەن ۇل-قىزدارمەن كەزدەسۋ جاستار جۇرەگىنە وتانشىلدىق سەزىمىن قۇيار ەدى. «تۇرىك تىلدەس حالىقتار كىتاپحاناسىنا» بۇرىلىپ كىرىپ, ساحا ەڭبەكتەرىن كورۋ ولونحو اقىن-جازۋشىلارىن تۋىستىق رۋحىن ارتتىرارى دا ءسوزسىز.

قۇلبەك ەرگوبەك,

ادەبيەتتانۋشى-پروفەسسور