فوتو: baq.kz
پرجەۆالسكي جىلقىسى دەگەن اتقا يە كەرقۇلانداردى ەلىمىزدە جەرسىندىرەتىن بىردەن-ءبىر ورتالىق – «التىن-ەمەل» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى. 2003 جانە 2008 جىلدارى گەرمانيا حالقىنان سىيلىق ەسەبىندە ميۋنحەن حايۋاناتتار باعىنان ەكى ءۇيىر پرجەۆالسكي جىلقىسى (Gellabrunn «ا» باعىتىنداعى) اكەلىندى. ۇلتتىق پاركتىڭ تابيعاتى پرجەۆالسكي جىلقىلارىنىڭ ەركىن جايلاپ, ۇيىرگە ق ۇلىن ىلەسۋىنە قولايلى بولدى. ۇلتتىق پاركتىڭ لاندشافتتارى موڭعولياداعى جوڭعار گوبيىنىڭ تابيعاتىنا ۇقساس. سودان دا شىعار, مۇندا جابايى پرجەۆالسكي جىلقىلارى وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارى ءۇيىر-ۇيىرىمەن سۋاتقا قۇلاپ, ساي تابانىن تولتىرىپ كوزدىڭ توياتىن قاندىراتىن. بىراق ەكى اياقتى پەندەنىڭ ىندىنى كەپكەندە قۇلاننىڭ دا «قۇلاعىندا قۇرباقا ويناپ», جويىلىپ كەتتى.
ودان كەيىن قازاق دالاسىنا كەرقۇلانداردى جەرسىندىرۋ ءىسى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جۇرگىزىلگەنىمەن دە, پرجەۆالسكي جىلقىلارىنىڭ تىم ازدىعى بىردەن بايقالادى. ۇلتتىق پاركتە توعىز باس جىلقى بولعان, ونىڭ ىشىندە تەك ەكى بيە عانا ق ۇلىندايتىندىقتان جابايى جىلقى باسىنىڭ كوبەيۋى تىم باياۋ. ودان سىرت ۇيىردەگى جاس بيەلەر قانى ءبىر ايعىردان ق ۇلىندايتىندىقتان دا Gellabrunn «ا» باعىتىنداعى ءتول الۋ مۇمكىندىگى بولماي تۇر. ۇيىردەگى ءتورت باس جىلقىنى 2018 جىلى كەلىسىمشارت نەگىزىندە الماتى قالاسىنىڭ زووباعىنا جىبەرگەن. قالعان بەس باس كەرقۇلان – «التىن-ەمەل» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنە قاراستى مىڭبۇلاق كوردونىندا. بىلتىر ۇلتتىق پارككە چەحيادان ماماندار ارنايى كەلىپ, جەردىڭ جايىن باعامداعان. بيىل وسى مەملەكەتتەن بىرنەشە باس پرجەۆالسكي جىلقىسىن اكەلۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. قازاقستانعا ەۋروپادان جەتكىزىلەتىن كەرقۇلان «التىن-ەمەل» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنە جىبەرىلمەۋى مۇمكىن. بىلتىر ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ وكىلدىگى مەن چەحيا دەلەگاتسياسى «التىن-ەمەل» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى مەن «التىن دالا» تابيعي رەزەرۆاتىنا پرجەۆالسكي جىلقىلارىن جىبەرسەك, جەرسىنە مە دەگەندى تالقىعا سالعان. مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ باس ديرەكتورى قۋات بايتۇرباەۆ تابيعي رەزەرۆات پەن ۇلتتىق پاركتىڭ كليماتى مەن قورەكتەنۋ بازاسىنا ۇلكەن ءمان بەرىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەنىن ايتادى.
«ەلىمىزدىڭ ماماندارى مەن چەحيادان كەلگەن دەلەگاتسيا «التىن-ەمەل» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ كليماتىنىڭ قولايسىزدىعى مەن قورەكتەنۋ بازاسىن قارادى. جايىلىم ءورىسى ونسىز دا قۇلان (كەرقۇلان ەمەس) مەن قاراقۇيرىقتاردان ارتىلماي قالۋى مۇمكىن دەگەن تۇجىرىمعا كەلىپ, پرجەۆالسكي جىلقىلارىن «التىن دالا» تابيعي رەزەرۆاتىنا جىبەرەتىن بولىپ شەشتى», دەدى ق.بايتۇرباەۆ.
پرجەۆالسكي جىلقىسىن قولتۋما جەرگىلىكتى قىلقۇيرىقپەن بۋدانداستىرىپ, ورتاق تۇقىم الۋ جونىندە «التىن-ەمەل» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىندە تاجىريبە جاسالماعان ەكەن. الايدا بيولوگتەر پرجەۆالسكي جىلقىلارى مەن ءۇي جىلقىسىن بۋدانداستىرىپ, گيبريدتى تۇقىم الۋعا بولاتىنىن ايتادى. بىراق جابايى كەرقۇلان مەن جىلقىنىڭ بۋدانىنان تۋعان ق ۇلىن بەدەۋ بولۋى مۇمكىن دەپ تۇجىرىمدايدى. ويتكەنى ءۇي جىلقىسىندا 64 حروموسوما بولسا, كەرقۇلاندا 66 حروموسوما بار, جابايى جىلقىنىڭ ەرەكشەلىگى دە – وسى حروموسوما سانىنىڭ كوپتىگىندە. ق.بايتۇرباەۆتىڭ پايىمداۋىنشا, كەرقۇلان مەن قولداعى جىلقىنى بۋدانداستىرعانمەن, ودان تۋعان ق ۇلىن Gellabrunn «ا» باعىتىنداعى تالاپقا ساي بولمايدى. ياعني تازا كەرقۇلان تۇسپەيتىن كورىنەدى.
كەرقۇلاندى (پرجەۆالسكي جىلقىلارىن) جوڭعار كەرەمەتى دەپ اتاۋى تەگىن ەمەس. ولاردىڭ بولمىسى كۇشتى, تىعىز دەنەلى, سۇيەكتەرى مەن بۇلشىقەتتەرى جاقسى دامىعان, ىقشام دەنەلى, تەرىسى قالىڭ, باس سۇيەگى ۇلكەن, مويىنى كەڭ, اقشىل سارى جانە قوڭىر بولادى, جاقسى كورۋ, ءيىس سەزۋ جانە ەستۋ قابىلەتتەرى كۇشتى دامىعان. ولار جىرتقىشتى قالاي تويتارۋدى بىلەتىندىكتەن دە يتقۇسقا الدىرا بەرمەيدى. كەرقۇلاننىڭ تاعى ءبىر قاسيەتى – تاعى مىنەزىن ادامزات بالاسىنا تاپتاتپاي, جالىنان ۇستاتپاي كەلەدى. سودان دا بولار جۋاسىتىپ, قولعا ۇيرەتىلگەن ەمەس.
