گازەتىمىزدىڭ وسىدان جىل بۇرىنعى نومىرىندە «اقكول-جايىلماعا قاۋىپ ءتونىپ تۇر» دەگەن اتاۋمەن ماقالا جارىق كورگەن ەدى. سوندا ايتىلعان كوپشىلىكتىڭ ماسەلەسى وسى ۋاقىتقا دەيىن شەشىمىن تاپپاعان. تۇسىنىكتىرەك بولۋى ءۇشىن ايتىپ وتەيىك, اقمولا وبلىسى ەرەيمەنتاۋ اۋدانىنىڭ جەكە كاسىپكەرى ايدار نىعمەتوۆ ولەڭتى وزەنىنىڭ جوعارى اعىسىنداعى ەسكى بوگەتتى سۋ اقپاستاي ەتىپ بەكىتىپ, ەكىباستۇزدىڭ اۋىلدىق ايماعى مەن اقتوعاي اۋدانىنىڭ قىر بولىگىندەگى شارۋالاردى نەسىبەسىنەن ايىرىپ وتىر. اۋىلدىق اكىمدىك بوگەتتى 2022 جىلى اشىق اۋكتسيونعا شىعارىپ, ونى «ايدار» شق ساتىپ العان. ەندى قاراعاندى جاقتان وزەندى بويلاپ اعىپ كەلەتىن مول سۋدى شارۋاشىلىق جالعىز ءوزى يەلەنىپ, مال بورداقىلايتىن فەرمالارىن دامىتپاق. ال اقكول-جايىلما اتىرابىنا جىلداعىداي سۋ جەتپەسە, جەرگىلىكتى فاۋنا مەن فلوراعا ادام ايتقىسىز ەكولوگيالىق قاۋىپ تونەدى.
الگى شارۋاشىلىق ءوز دەگەنىنە جەتىپ, بىلتىر كوكتەمدە مول سۋدىڭ ىرىزدىعى پاۆلودار جاققا وتپەي قالدى. سالدارىنان ەكىباستۇزداعى اقكول-جايىلما ءوڭىرى مەن اقتوعاي اۋدانىنىڭ قىرداعى اۋىلدارى جازدا تىرشىلىك ءنارىنسىز قالىپ, جايىلىمدار مەن شابىندىقتار تابيعي اپاتقا ۇشىرادى. اينالا اق تاقىرعا اينالىپ, شابىندىقتار قۋراپ قالدى. بىلتىر قۋاڭشىلىق قوس وكپەدەن قىسقان ۋاقىتتا مال ازىعى بۇل وڭىردە قاسقالداقتىڭ قانىنداي قات بولىپ, ال ونىڭ باعاسى كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن قىمباتتاعانىن كوز كوردى. شارۋاشىلىقتار ءشوپ شاباتىن جەر تاپپاي قينالدى. ابىروي بولعاندا بۇل ولكەدە قىس جايلى ءوتىپ, ءتورت ت ۇلىك جۇتقا ىلىككەن جوق. تەرىسكەيدەن بوران سوعىپ, قار قالىڭ تۇسسە, از عانا ازىق قامداعان وتباسىلاردىڭ مالى تۇتاسىمەن شىعىنعا ۇشىرايتىنى انىق ەدى.
وسى ءبىر سۇرەڭسىز جاعداي بيىل تاعى قايتالاناتىنداي. سەبەبى ولەڭتى اۋىلدىق وكرۋگىندەگى «ايدار» شق باسشىسى «ولمەسە, ومىرەم قاپسىن» دەپ ويلادى ما ەكەن, پاۆلودارلىق فەرمەرلەردى تاعى دا شومىشتەن قاعىپ وتىر. 2022 جىلى تاس قامالداي ەتىپ سالىنعان بوگەت بيىل دا اشىلمادى. ال قاراعاندى جاقتان ولەڭتى وزەنىنىڭ ارناسىمەن مول سۋ ءۇستى-ۇستىنە كەلىپ جاتىر. بوگەتتىڭ بەرگى جاعىنا قاراساڭىز, كىشكەنە عانا قۇبىردان جىلامسىراپ اعىپ تۇرعان بولماشى سۋدى عانا كورەر ەدىڭىز. جىلدامدىعى سەكۋندىنا نەبارى 1-2 تەكشە مەتر سۋ وزەننىڭ تومەنگى جاعىنا كەتپەك تۇگىلى, جولاي جەرگە ءسىڭىپ جوعالىپ جاتىر.
سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, پاۆلودار وبلىسى مەن ەكىباستۇز قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى بوكەن قىزعارين اقمولالىق كاسىپكەردىڭ بۇل قىلىعىنا قاتتى قىنجىلىپ وتىر.
– قاراعىم, مىناۋ ەكىباستۇز اۋىلدىق وكرۋگى تۇگەلدەي ولەڭتىنىڭ سۋىنا تاۋەلدىمىز. اۋماقتا تاي, كوكسيىر, تالدىقامىس, قاراجار اۋىلدارىنىڭ وزىندە 40-قا تارتا شارۋا قوجالىعى بار. سولاردىڭ بارلىعى جىل سايىن وسى ولەڭتىنىڭ تاسىعانىن كۇتىپ, جازدا جايىلمالارىنان ءشوپ شاۋىپ كەلدى. بۇل ءۇردىس, مىنە, ەكى جىلدان ءۇزىلدى. ونىڭ ۇستىنە اقكول-جايىلماداعى اۋليەكول باستاعان 9 كول دە (اۋليەكول, باسەنتيىن, قىلدىكول, ساسىقكول, ومىرزاق, بوزايعىر, اششىكول, كوكتوبە, توققىلى) وسى وزەن ارقىلى كوكتەمدە اعىپ كەلەتىن مول سۋعا تاۋەلدى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار ەل-جۇرتتىڭ كۇرەتامىرىنا اينالعان ولەڭتىنىڭ سۋىن بوگەمەۋدى سۇراپ وتىر. ءساۋىر ايىنىڭ ورتاسىنا تامان ولەڭتىنىڭ ارناسىنا سىيماي اققان مول سۋ ساي-سالانى تولتىرىپ, وزەن بويىن ەن جايلاعان اۋىلداردىڭ بەرەكەسىن كىرگىزەدى. اينالانىڭ ءبارى جارقىراعان سۋعا اينالىپ, قۇستار قيقۋلاپ, جان-جانۋار اسىر سالىپ, ابىر-سابىر بولىپ جاتادى. ەجەلدەن جالعاسقان وسى ءبىر تابيعي ءۇردىس عاسىرلار بويى قالپىن بۇزباي, ءوڭىردىڭ اقكول-جايىلما اتالۋى دا سودان. تاسىعان سۋ اتىراپتا ءبىر-ەكى اپتا تۇراقتاسا جەتىپ جاتىر, اينالا جاسىل شالعىنعا بولەنىپ, جايىلىمدار مەن شابىندىقتار جەتكىلىكتى ىلعال تارتىپ ۇلگەرەدى. ەندى, مىنە, ءبىر عانا شارۋاشىلىقتىڭ پايداسى ءۇشىن قانشاما ادام بەينەت شەكپەكشى. بۇلاي جالعاسا بەرسە, مالىنا ازىق تاپپاعان ەلدىڭ جاعدايى قيىندايدى, – دەپ مۇڭىن شاقتى اقساقال.
جۋىقتا ءوڭىردىڭ ازاماتتارى ولەڭتى وكرۋگىنە توپتانىپ بارىپ, وزەننىڭ جوعارى جاعىنان اعىپ كەلىپ, بوگەتكە تىرەلەتىن مول سۋدىڭ قايدا كەتىپ جاتقانىن انىقتاعان. ايتۋىنشا, تومەنگى جاققا جىبەرىلمەگەن تىرشىلىك ءنارى ايدالاعا اعىپ, سورتاڭ جەردەگى ويناق كولىنە قۇيىلىپ جاتىر. ول جەر – جازدا قۇرعاپ قالاتىن, بەرەكەسىز اۋماق. ال «ايدار» شق كوپجىلدىق ءشوپ وسىرمەكشى بولعان 1 مىڭ گەكتار جەرگە قاجەت سۋ ونسىز دا جەتكىلىكتى دەپ ەسەپتەيدى تۇرعىندار.
«حالقىمىزدىڭ «قاس ەكەنىن قاباعىنان تانى, ساراڭ ەكەنىن تاباعىنان تانى» دەگەن ناقىلى بار. مىناۋ كورشى جاتقان وبلىس كاسىپكەرىنىڭ قىلىعى ارقامىزعا ايازداي باتادى. تەك ءبىزدىڭ ءوڭىر ەمەس, ءوز وبلىسىنداعى اجى, قويتاس اۋىلدارىنا سۋ جەتكىزبەي, زار قاقساتىپ جاتىر. وسى بوگەتتىڭ كەسىرىنەن كەيىنگى ەكى جىلدا ولەڭتىنىڭ تومەنگى اعىسى مۇلدە قۇرعاپ قالدى. وسىدان بىرەر كۇن بۇرىن بوگەتكە بارىپ, ەلدى ازاماتتارى درون ۇشىرىپ, اينالانى بەينەجازباعا ءتۇسىردى. سوندا بايقاعانىمىز سۋ تاقىر دالاعا بوسقا اعىپ كەتىپ جاتىر. ولەڭتى وزەنى تالاي جىلدار بويى ەرەيمەنتاۋ اۋدانى مەن ءبىزدىڭ اقكول-جايىلمانى جارىلقاپ تۇرعان. 2017-2018 جىلدارى وزەن قاتتى تاسىعاندا ارنا ارقىلى 15-20 ملرد تەكشە مەتردەي سۋ كەلدى. ول سۋ شىدەرتى وزەنىنە دەيىن بارىپ قۇيىلعانىنا كۋا بولعانبىز. بىلتىر ەكولوگيا ءمينيسترى ءزۇلفيا سۇلەيمەنوۆا ەكىباستۇزعا كەلگەندە ءبىر توپ شارۋاشىلىق باسشىلارى پروبلەمانى جايىپ سالىپ, كومەكتەسۋدى وتىنگەن. مينيستر بۇل جاعدايدى ادىلەتسىز, ءتىپتى زاڭعا قايشى ارەكەت سانايتىنىن ايتىپ, جاۋاپتى مەكەمەلەر اينالىسىپ, تۇپكىلىكتى شەشىپ بەرەتىنىن ۋادە ەتكەن. الايدا ول مينيسترلىك كەيىن ەكىگە ءبولىنىپ, ال ز.سۇلەيمەنوۆانىڭ ءوزى قىزمەتىنەن كەتتى. بىزدە مينيسترلەر اۋىسسا, بارلىق ماسەلە سونىمەن سۋعا اعىپ كەتەتىندەي. بۇل اۋماقتاعى شابىندىقتار بولماسا, حالىق ءومىر سۇرە المايتىنى امبەگە ايان. وسى توڭىرەكتە تۇراتىن 3 مىڭنان اسا ادام 15 مىڭ قارا مالعا, 10 مىڭنان اسا ۇساق مالعا ءشوپتى سول جەرلەردەن شاۋىپ الادى. سوندىقتان بوگەت بۇزىلۋى كەرەك نەمەسە ونداعى شليۋزدەر تالاپقا ساي ەتىپ قايتا سالىنۋى كەرەك», دەپ ءوز ويىمەن ءبولىستى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ قۇرمەتتى ارداگەرى مىرزاعالي ەرعاليەۆ.
ايتپاقشى, بىلتىر بۇل ماسەلەگە دەپۋتاتتار مەن قوعام بەلسەندىلەرى دە ارالاسىپ, ماسەلەنى شەشۋگە تىرىسىپ كورگەن. الايدا «ايدار» شق-نىڭ بارلىق قۇجاتى دۇرىس بولىپ شىقتى. ولەڭتى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى الماگۇل مۇستافينا الگى جەردە بۇرىن ەسكى گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىس بولعانىن, ونى اۋىل اكىمدىگى 2022 جىلى اۋكتسيون ارقىلى اتالعان شارۋاشىلىققا 8,9 ملن تەڭگەگە ساتىپ جىبەرگەنىن مالىمدەدى. اكىمنىڭ ويىنشا, بۇل – ستراتەگيالىق نىسان ەمەس, ازاماتتىق كودەكستىڭ 242-بابىندا مۇنداي قۇرىلىستار سۋ ساقتاۋ ورنى رەتىندە كورسەتىلگەن. ال بوگەت 1976 جىلى سالىنعان. كەزىندە ءشليۋزى, 7-8 تارماعى بولعان. اۋىلدار ونى جەردى شالعىنداندىرۋ ماقساتىندا پايدالانعان. كەيىن تالقاندالىپ, جاراماي قالعان. ەسەسىنە مول سۋ ەش بوگەتسىز تومەنگى جاققا اعىپ وتىرعان. «ايدار» شق بوگەتتى قالپىنا كەلتىرەردە تومەنگى اعىستا ورنالاسقان اۋىلداردىڭ حالقىمەن مۇلدە كەلىسىمگە دە كەلمەپتى. ءتىپتى ويناق كولىنە سۋدىڭ تەككە اعىپ كەتپەۋى ءۇشىن دۇرىس بوگەت تە تۇرعىزباعان.
ەكىباستۇز اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى جانات يبراەۆتىڭ سوزىنشە, جوبادا بەتوندالعان ءشليۋزى بار, قۇبىرىنىڭ ىشىنە جەڭىل ماشينا سىيىپ كەتەتىندەي بوگەت بولادى دەپ كورسەتىلگەنىمەن, سايىپ كەلگەندە ديامەترى 100 مم-لىك قۇبىرى عانا بار توپىراق قابىرعا پايدا بولعان. بيىكتىگى 3-4 مەتر, ەنى بىرنەشە جۇك كولىگى قاتار ءجۇرىپ وتەرلىكتەي بوگەتتەن وزەن سۋى قانشا مول جينالسا دا وتە المايدى دەيدى. جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ بۇل شالىس قادامى اعىستىڭ تومەنگى جاعىندا ورنالاسقان پاۆلودار ءوڭىرىنىڭ اۋىلدارىنا جانە اقمولا وبلىسىندا ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردىڭ دامۋىنا ەكولوگيالىق تۇرعىدان اپاتتىق جاعداي تۋدىرىپ تۇر.
«نەگىزى ولەڭتى وزەنى قاراعاندى جاقتان باستالىپ, ونىڭ ۇزىندىعى اقمولا وبلىسىندا – 91, ال پاۆلودار وبلىسىندا 170 كيلومەتردەن اسادى. كوكتەمدە تاسىپ اققاندا پاۆلودار اۋماعىندا ول اۋەلى اۋليەكولدى تولتىرىپ, سۋ مول بولعان جىلدارى شىدەرتىمەن قوسىلىپ 100 كيلومەتر جەردەگى شىعاناققا دەيىن اعىپ بارادى. ال ءار كوكتەمدە شىدەرتى وزەنى ارقىلى ساتباەۆ ارناسىنان بوساتىلاتىن سۋ بۇل اۋماققا مۇلدە كەلمەيدى. ولەڭتىدەن وزگە ارتەريالىق سۋ كوزى جوق. سوندىقتان كاسىپكەر رەتتەلەتىن شليۋز جاساۋى كەرەك. قازىرگى قويعان شليۋزدەرى مۇلدە جارامايدى. وزەننىڭ نەگىزگى ارناسىنا قويىلعان شليۋز تىم بيىكتە, قالعاندارىن ءشوپ-شالاڭ باسىپ قالعان», دەيدى ج.يبراەۆ.
ماسەلەنىڭ ىزىمەن سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى «ەرتىس» باسسەيندىك ينسپەكتسياسىنا حابارلاستىق. باسشىنىڭ ورىنباسارى ەلەۋسىز قامباروۆتىڭ سوزىنشە, «ايدار» شق-دا بارلىق قاجەتتى قۇجات, جەر ۋچاسكەسىنە جەكەمەنشىك قۇقىعىنا ارنالعان اكتى, تەحنيكالىق قۇجات, جەرگىلىكتى جەر پايدالانۋ مەكەمەلەرىنىڭ رۇقساتى, اۋكتسيوندا ءادىل ساتىپ العانى تۋرالى انىقتاما قاعازى بار. ياعني زاڭ تۇرعىسىنان ءبارى دۇرىس.
– سۋ سالاسىن رەتتەۋ سالاسىندا 20 جىلداي ەڭبەك ەتىپ كەلەمىن. مۇنداي كۇردەلى ماسەلەگە ومىرىمدە ءبىرىنشى رەت ۇشىراسىپ وتىرمىن. بوگەتتىڭ جالپى ۇزىندىعى ءبىر شاقىرىمداي, وزەننىڭ اعىسى ورنالاسقان جەردە ەشبىر شليۋز جوق. تەك وتە جوعارى دەڭگەيدە قۇبىر عانا ورنالاسقان. ودان سۋ وتە المايدى. ال شالعايدا ورنالاسقان شليۋزدان سۋ از كولەمدە عانا اعىپ كەلەتىن سياقتى. بىراق ءبىز ول بوگەتتى بۇزىپ تاستاي المايمىز, بۇل – جەكەمەنشىكتىڭ يەلىگىندە تۇرعان نىسان. قولدانىستاعى زاڭ وعان مۇمكىندىك بەرمەيدى. ارينە, شىرىلداپ وتىرعان شارۋالارعا كومەكتەسكىمىز كەلەدى. بىراق بۇل ماسەلەنى سوت قانا شەشە الادى. ياعني سوتتىڭ كۇشىمەن ولەڭتى اۋىلدىق وكرۋگى اكىمىنىڭ اۋەل باستاعى اۋكتسيون وتكىزۋ تۋرالى شەشىمىنىڭ كۇشىن جويۋ كەرەك. سوندا بارىپ قانا ءبىز ماسەلەگە ارالاسا الامىز, – دەپ مويىندادى مامان.
قازىر بۇل كەلەڭسىزدىككە ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ دا نازار اۋدارا باستاعانى بايقالادى. دەپۋتات نۇرجان اشىمبەتوۆ شارۋالاردىڭ شاعىمى بويىنشا سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتستسيا مينيسترلىگىنە, سونداي-اق اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمدىگى مەن پروكۋراتۋراعا دەپۋتاتتىق سۇرانىس جاساعانىن جەتكىزدى. الايدا پاۆلودار وبلىسى بيلىگى تاراپىنان ەشبىر قوزعالىس بايقالمايتىنىنا وكپە ءبىلدىردى. ونىڭ پىكىرىنشە, بۇل ىستە وڭ شەشىم شىعارۋ ءۇشىن بىرلەسكەن ءىس-قيمىل اۋاداي قاجەت.
ولەڭتىنىڭ ارناسىندا بۇگىندە ەرتىس وزەنىنىڭ بويىنداعىداي گيدروبەكەتتەر دە جوق. سوعان وراي تومەنگى اعىسقا قانشا شارشى شاقىرىم سۋ اعىپ وتەتىنىن شامالاۋ قيىن دەيدى ماماندار. سوندىقتان ەل-جۇرتى الاڭداتقان تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ وتە وزەكتى بولىپ وتىر.
پاۆلودار وبلىسى,
اقكول-جايىلما القابى
