الىپ تۇلعانىڭ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوعىن قويۋ راسىمىنە حالىق كوپ جينالدى. ەلدىڭ دارابوز پەرزەنتىنە دەگەن كوڭىلى كول-كوسىر. كۇن دە شۋاعىن مولىنان توگىپ تۇردى. ءبارىنىڭ جۇزىنەن عۇلاما عالىمعا دەگەن ايرىقشا قۇرمەتتى كورەسىڭ. سالتاناتتى ءىس-شارادا الدىمەن ءسوز العان عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك ۇلت ماقتانىشىنىڭ مەرەيتويى ەلىمىز جىل بويى جالعاساتىنىن جەتكىزدى.
«بۇگىن ءۇش مەرەكە قاتار كەلىپ تۇر. ارينە, الدىمەن بارشاڭىزدى قانىش ساتباەۆتىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىمەن قۇتتىقتايمىن! ايتۋلى تۇلعا وتاندىق عىلىمنىڭ نەگىزىن قالاپ, ونى بيىككە كوتەردى. ەلىمىزدە قانشاما كەن ورنىن اشتى. عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن تەحنيكالىق شەشىمدەرگە قويىلاتىن تالاپتاردىڭ دەڭگەيىن ايقىنداپ بەردى. ناتيجەسىندە, ەلىمىز گەولوگيا مەن تاۋ-كەن سالاسىندا جوعارى كورسەتكىشكە قول جەتكىزدى. وسىنىڭ ءبارى – قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ وراسان ەڭبەگى. مەملەكەت تاراپىنان عالىم مەرەيتويىنا ايرىقشا ماڭىز بەرىلىپ وتىر. سوندىقتان مەرەيتوي اياسىندا ءتۇرلى تانىمدىق ءىس-شارا وتەدى», دەدى مينيستر. ودان كەيىن ءسوز سويلەگەن ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس ءمينيسترى قانات شارلاپاەۆ تۇڭعىش اكادەميكتىڭ گەولوگيا, مينەرالوگيا جانە پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ سالالارىندا اشقان جاڭالىقتارى مەن جەتىستىكتەرىن تىلگە تيەك ەتسە, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى اقىلبەك كۇرىشباەۆ عىلىم كۇنىنە ارنالعان جيىندا مەملەكەت باسشىسى «قانىش يمانتاي ۇلى – قازاق عىلىمىنىڭ اتاسى», دەپ جوعارى باعا بەرگەنىن ايتتى.
ءىس-شارا اياسىندا كورنەكتى تۇلعانىڭ ەسكەرتكىشى جانىنان عۇلاما ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ 1921 جىلى باياناۋىلدا جاس قانىشقا بەرگەن باتاسى جازىلعان بەلگى-تاسى اشىلدى. سونىمەن قاتار ق.ساتباەۆ كوشەسىندەگى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باس عيماراتىنا ق.يمانتاي ۇلىنا ارنالعان بارەلەف قويىلدى. ونىڭ اۆتورى – اتالعان جوعارى وقۋ ورنىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى, ءمۇسىنشى تالعات اناربەكوۆ.
بۇدان سوڭ ءىس-شارا ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «قانىش ساتباەۆ – ۇلت ماقتانىشى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيامەن جالعاستى.
القالى جيىن شىمىلدىعى مەملەكەت باسشىسىنىڭ كونفەرەنتسيا قاتىسۋشىلارىنا جولداعان قۇتتىقتاۋىمەن اشىلدى. قۇتتىقتاۋدى پرەزيدەنتتىڭ عىلىم جانە يننوۆاتسيالار ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەسشىسى كۇنسۇلۋ زاكاريا وقىپ بەردى. وندا: «بارشاڭىزدى ۇلت ماقتانىشى, عۇلاما عالىم, اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولۋىنا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتايمىن! قانىش يمانتاي ۇلى قازاقستاندى وركەندەتۋگە اسا زور ەڭبەك ءسىڭىردى. ول كوپتەگەن كەن ورنىن اشىپ, ونەركاسىپ سالاسىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ نەگىزىن قالاپ, عالىمداردىڭ تۇتاس بۋىنىن قالىپتاستىردى. ءتول تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى زەردەلەپ, رۋحانياتىمىزدىڭ ءورىسىن كەڭەيتتى. قانىش ساتباەۆ – قازاقستان تاريحىندا ورنى بار تۇعىرلى تۇلعا. ايگىلى عالىمنىڭ تۋعان كۇنى ەلىمىزدىڭ مەرەكەلىك داتالار تىزىمىنە, عىلىم قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇنى رەتىندە بەلگىلەنۋى – سونىڭ ايقىن دالەلى. قازاقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى «حالقىم مەنەن دە بيىك» دەگەن ۇستانىممەن ءومىر ءسۇردى. ونىڭ عيبراتتى عۇمىرى, تۋعان ەلگە دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگى, ۇلت مۇددەسىنە ادالدىعى جاستارعا ءاردايىم ۇلگى-ونەگە. اكادەميكتىڭ مول مۇراسىن جان-جاقتى دارىپتەپ, ەسىمىن ۇلىقتاۋ – ول ۇرپاق پارىزى. بۇگىنگى باسقوسۋدا عىلىمنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا قاتىستى سالماقتى وي-پىكىرلەر ايتىلادى دەپ سەنەمىن», دەلىنگەن. سونداي-اق كونفەرەنتسياعا پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى م.اشىمباەۆ تا قۇتتىقتاۋىن جولدادى. عالىمنىڭ تۋعان جەرىنەن ءبىر قاۋىم ەلدى باستاپ كەلگەن پاۆلودار وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ توراعاسى يليا تەرەنچەنكو جەرلەستەرىنىڭ ىستىق سالەمىن جەتكىزدى. بۇدان كەيىن مىنبەگە كوتەرىلگەن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك جينالعان قاۋىمدى ورايلاسىپ كەلگەن ءۇش مەرەكەمەن قۇتتىقتاپ, سول كۇنى پرەزيدەنتتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەستە مەملەكەت باسشىسى عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ الدىنا بىرنەشە ناقتى تاپسىرما بەرگەنىن باياندادى.
«قازىر ەلىمىز سۋ تاسقىنىنان قاتتى زارداپ شەگىپ وتىر. سوندىقتان وسىنداي تابيعات اپاتتارىنا قارسى عىلىمي ناقتى قولدانبالى ۇسىنىستار بولۋى قاجەت. اسىرەسە سەيسمولوگيا, گيدرولوگيا سالاسىندا الدىن الا ەسكەرتۋ, اقپاراتتاندىرۋ جۇيەلەرىن ىسكە قوسۋ كەرەك. ەكىنشى – عىلىمنىڭ قولدانبالى فورماتقا كوشۋى مەن ونى كوممەرتسيالاندىرۋ. بۇگىنگى كەڭەستە عالىمدار وزدەرىنىڭ وزىق جوبالارىن تانىستىردى. قازىر ءۇش باعىتقا كوڭىل ءبولىپ وتىرمىز. ءبىرىنشىسى – عىلىمنىڭ باسىم باعىتتارى مەن جاڭا مەحانيزمىن ايقىنداۋ. بۇل تاراپتا قىتايدىڭ تاجىريبەسىن زەردەلەدىك. ولار گرانتتاردى ناقتى عىلىمي جوبالارعا بەرەدى. بىزدە وسى باعىتتى سارالادىق. ەندى عىلىمنىڭ قارجىلاندىرۋ مودەلى وزگەرەدى. ەكىنشى – ءبىزدىڭ مينيسترلىك ەلىمىزدەگى ءىرى كاسىپورىندارمەن بىرلەسىپ, جۇمىس ىستەۋدى قولعا الدى. ماقسات – ءوندىرىس پەن عىلىمدى ۇشتاستىرۋ. ءۇشىنشى – كادر ماسەلەسى. PhD بەرىلەتىن گرانتتار سانىن 5 مىڭعا دەيىن جەتكىزەمىز. ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن «زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرى» مارتەبەسىن العان وقۋ ورىندارىنىڭ نەگىزگى مىندەتى – ساپالى مامان دايارلاۋ. قازىر ءبىز حالىقارالىق سەرىكتەستىكتەردىڭ ارقاسىندا وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ زەرتتەۋ الەۋەتىن كوتەرۋگە بەت بۇردىق. كەيىنگى ەكى جىل ىشىندە ەلىمىزدە بىرنەشە شەتەلدىك وقۋ ورنىنىڭ فيليالى اشىلدى. قازىر «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ دا فورماتىن وزگەرتىپ جاتىرمىز», دەدى مينيستر. س.نۇربەكتىڭ ايتۋىنشا, قازىر شەتەلگە كەتكەن وتاندىق عالىمداردىڭ بىرقاتارى ەلگە ورالعان. ماسەلەن, 2022 جىلى ەلىمىزدە 22 430 عىلىمي زەرتتەۋ قىزمەتكەرى بولسا, بىلتىر ونىڭ سانى 25 540-عا جەتكەن. ياعني عىلىم سالاسى ءبىر جىل ىشىندە 2000 عالىممەن تولىققان.سونىمەن قاتار عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتاردى قارجىلاندىرۋ دا ارتا تۇسكەن.
قۇتتىقتاۋلار لەگىنەن كەيىن, كەزەك بايانداماشىلارعا ءتيدى. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى اقىلبەك كۇرىشباەۆ «ق.ساتباەۆ – وتاندىق عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى» تاقىرىبىندا بايانداما جاسادى. ول الدىمەن تۇعىرلى تۇلعانىڭ مەرەيتويىنا وراي اقش, قىتاي, رەسەي, بەلارۋس, قىرعىز جانە تاعى باسقا ەلدەردىڭ عىلىم اكادەمياسى جولداعان قۇتتىقتاۋلاردى وقىپ بەردى.
ء«ار حالىقتا مەملەكەتتىڭ دامۋىنا وراسان ۇلەس قوسقان تاريحي تۇلعالار بولادى. عالىم, اكادەميك, ەل عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى قانىش ساتباەۆ – وتانداستارى ءۇشىن وسىنداي بيىك تۇلعا. ارقاشان ءبىرىنشى بولۋ – اكادەميك ساتباەۆتىڭ تابيعاتىنا ءتان قۇبىلىس. قانىش يمانتاي ۇلى – قازاقتان شىققان تۇڭعىش ينجەنەر-گەولوگ, العاشقى عىلىم دوكتورى, كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاقتان شىققان ءبىرىنشى اكادەميگى, رەسپۋبليكاداعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى. مەملەكەتتىك جانە لەنيندىك سىيلىقتىڭ العاشقى لاۋرەاتى. جىل سايىن 12 ساۋىردە قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ تۋعان كۇنىنە وراي – ەلىمىزدە عىلىم كۇنى اتالىپ وتىلەدى. جاراتىلىستانۋ عىلىمى سالاسىنىڭ عالىمدارىنا ۇزدىك جەتىستىكتەرى ءۇشىن ساتباەۆ اتىنداعى سىيلىق تاعايىندالدى. اكادەميكتىڭ عىلىمي مۇراسى 800-گە جۋىق عىلىمي ماقالانى قامتيدى. ونىڭ رەداكتسياسىمەن عىلىم اكادەمياسىندا 30-دان اسا عىلىمي جيناق جارىق كوردى. عالىم رەتىندە قانىش يمانتاي ۇلى ەلىمىزدەگى ءىرى پايدالى قازبالى كەن ورىندارىن اشىپ قانا قويماي, ولاردى ءوندىرۋ جانە قايتا وڭدەۋ ءۇشىن وندىرىستىك بازا قۇرۋعا باعا جەتپەس ۇلەس قوستى» دەي كەلىپ, اكادەميا باسشىسى وتاندىق عىلىمنىڭ قازىرگى دامۋىنا دا توقتالدى.
ال پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, حالىقارالىق ق.ساتباەۆ قورى قامقورشىلىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى التىنبەك نۇح ۇلى داڭقتى دانىشپاننىڭ ۇلتتىق عىلىمدى دامىتۋداعى بىرەگەي ەڭبەكتەرىن باياندادى.
«قانەكەڭ ەڭ الدىمەن وندىرىسپەن جۇمىس ىستەۋدى العا قويدى. ياعني عالىمنىڭ باستاۋىمەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە 10 وقتىڭ 9-ى وسى قازاق جەرىنەن ءوندىرىلدى. سول ارقىلى جەڭىستى جاقىنداتتى. بۇل وعان ۇلكەن بەدەل اكەلدى. وسى بەدەلىنىڭ ارقاسىندا سول جىلدارداعى كەڭەس وداعىن باسقارعان ءستاليننىڭ, ودان كەيىنگى حرۋششەۆتىڭ كابينەتتەرىنە تۋرا كىرىپ, وتاندىق عىلىمدى دامىتۋعا قارجىنىڭ كوزىن تابا ءبىلدى. ارينە, ول كىسىنى جەزقازعاننان عىلىمعا اكەلگەن, سول جىلداعى ۇكىمەت باسشىسى – نۇرتاس وڭداسىنوۆ. ول ق.ساتباەۆتى عانا عىلىم جولىنا اكەلگەن جوق, سونىمەن قاتار ۇلكەن قىزمەتكە د.قوناەۆتى دا اكەلدى. د. قوناەۆ 1954 جىلى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاعاندا, قانىش يمانتاي ۇلى ونىڭ ەڭبەگىنە وڭ باعا بەرگەن. سوندىقتان دا مۇنداي تۇلعالاردىڭ ءبىر-بىرىنە كومەگى كوپ تيگەن», دەدى سەناتور.
ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى سەرىك نەگيموۆ قانىش اتامىزدىڭ جانى دا, رۋحى دا قازاق بولعانىن ايتىپ, ونىڭ ءوز سالاسىنان بولەك, ونەرىمىزگە, تاريحىمىزعا جاناشىرلىقپەن قاراعانىن ءسوز ەتتى.
«قانەكەڭ جەر تاريحىن, قۇرىلىسىن بەس ساۋساعىنداي ءبىلدى. قارساقپايدا جۇرگەندە جازعان ماقالاسى 1930 جىلى «جاڭا مەكتەپ» جۋرنالىندا جارىق كوردى. سوندا « ۇلىتاۋ كەنەرەسى» دەگەن تەرمين قولدانادى. ۇلىتاۋدىڭ ءبىر شەتى ارال تەڭىزىنە, ەندى ءبىر شەتى بەتپاق دالاعا جالعاسادى. بۇل ۇستىندەگى ۇلىتاۋدان استىنداعى ۇلىتاۋ 15-20 ەسە ۇلكەن. عالىم 1927 جىلى «ەر ەدىگە» ەپوسىن شىعاردى. شىن مانىندە,وسى جيناقتىڭ ءوزى جازعان العى سوزىندە ونىڭ عاجاپ لينگۆيست, فيلولوگ, تاريحشى بولعانىن بايقايمىز. ونىڭ ۇلتتىق تەاترتانۋ, مۋزىكاتانۋعا قوسقان ۇلەسى دە زور», دەدى عالىم. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى جانىنداعى جاس عالىمدار كەڭەسىنىڭ توراعاسى, عالىم ماقسات جاباعين بايانداماسىندا كەمەل عۇلامانىڭ گەولوگيا جانە جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىمەن قوسا, حالقىمىزدىڭ بيوتەگىن زەرتتەۋگە قولداۋ كورسەتكەنىن ايتتى. قازىر وسى سالادا اتقارىلىپ جاتقان عىلىمي جۇمىستارىمەن ءبولىستى. گەولوگ عالىم, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى سەرىكبەك داۋكەەۆ ق.ساتباەۆتىڭ وتاندىق گەولوگياعا سىڭىرگەن ەڭبەگىن جوعارى باعالاپ, ءبىراز جىلدار وسى سالاعا ايتارلىقتاي كوڭىل بولىنبەگەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
سونداي-اق حالىقارالىق كونفەرەنتسيا اياسىندا «پلانەتارلىق دەڭگەيدەگى تۇلعا» اتتى كورمە ءوتتى. وعان عالىمنىڭ تۋعان جەرى – باياناۋىل مەموريالدىق مۋزەيى اكەلگەن اكادەميكتىڭ ءوزى تۇتىنعان جەكە زاتتارى قويىلدى. بۇل قۇندى جادىگەرلەردى قوناقتار قىزىعىپ تاماشالادى. سونىمەن بىرگە بەلگىلى قىلقالام شەبەرى الماس سىرعاباەۆ پاراساتتى تۇلعاعا ارنالعان پورترەتتەر توپتاماسىن ۇسىندى.
