ەڭبەكتىڭ ونبەگى باعالى

بىلتىر قاراشادا ۇكىمەت ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەت­تىك قورعاۋ مينيسترلىگى ازىر­لە­گەن ەڭبەك نارىعىن دامىتۋ­دىڭ 2024-2029 جىلدارعا ار­نالعان تۇجىرىمداما­سىن بە­­كىتتى. وندا ساپالى جۇمىس ورىن­­دارى­نىڭ سانىن 3,8 ميل­ليونعا دەيىن ۇلعايتۋ جانە جۇ­مىسپەن قامتۋ قۇرىلىمىن جاق­سار­تۋ ماق­سات ەتىلىپ, ەڭبەك نا­رىعىن دامىتۋ­دىڭ نەگىزگى با­عىتتارى ايقىندالعان. شىن­­تۋ­ايتىندا, مىندەت تەك جۇ­مىس­پەن قامتۋ دەڭ­گەيىن ارتتىرۋ­مەن شەكتەلمەيدى. ويتكەنى ەل ازاماتتارىنىڭ جۇمىس ورىندارىنا دەگەن قاجەتتىلىگى سانى بويىنشا عانا ەمەس, ساپاسى مەن قولجەتىمدىلىگى جاعىنان دا ارتىپ كەلە­دى. جۇمىس ور­نى ەڭبەك ونىمدىلىگىنە ساي جو­عا­رى جالاقىمەن, الەۋمەتتىك كەپىل­دىكتەر­مەن, ەڭبەكتى قورعاۋمەن عانا تولىققاندى بولا الادى.

بۇگىندە ەلىمىزدەگى ينفليا­تسيالىق قىسىم قىزمەتكەرلەر­دىڭ ەڭبەكاقىسىنىڭ سالىس­تىرمالى تۇردە تومەن تۇزىلۋى­نە اسەر ەتتى. مىسالى, بىزدە ورتاشا جالاقى شامامەن 535 دوللار توڭىرەگىندە, ياعني رەسەيگە (788 دوللار) جانە ەۋروپالىق ەكونوميكالىق ىنتىماقتاس­تىق ۇيىمىنا (ەىدۇ) قاتىسۋ­شى ەلدەرگە (4 500 دوللار) قا­راعاندا ايتارلىقتاي تومەن. ساپالى دەۋگە بولاتىن جۇمىس ورىندارىنىڭ سانى 2022 جىل­دىڭ سوڭىنا قاراي تەك 2,1 ملن-دى قۇراعان. البەتتە, ولار نەگىزى­نەن ەكى ءىرى قالادا – الماتىدا ­(369 مىڭ) جانە استانادا (205 مىڭ) شوعىرلانعان. وڭىرلەردە جۇ­مىس ورىندارىنىڭ ساپا دەڭگەيى بو­يىنشا ەڭ كوپ ۇلەس قاراعان­دى, پاۆلودار, اقمولا, قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستانعا تيە­سىلى. ساپالى جۇمىس ورىندارىن كوبىنە تاۋ-كەن ونەركاسىبىنەن (59%), كولىك (48%), دەنساۋلىق ساقتاۋ (46%), قارجى جانە ساق­تاندىرۋ (45%), اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيا جانە ءبىلىم (41%) جۇيەسىنەن كورۋگە بولادى. ونىمدىلىگى تومەن سەكتورلاردا قىزمەتكەر­لەر جۇمىستى ءجيى اۋىستىرادى. ماسەلەن, كە­يىن­گى ونجىلدىقتاردا اۋىل شا­رۋا­شىلى­عىن­داعى جۇمىس كۇشى­نىڭ باسقا سەكتورلارعا, اسى­رەسە قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنا اعىلۋى بايقالادى.

دۇنيەجۇزىلىك بانك ما­مان­دارىنىڭ تۇجى­رىم­دا­ۋىنشا, بىزدەگى جۇمىس كۇ­شىن تەرىس ميگ­راتسياسى بار شال­عاي ايماقتار­عا كوشى-قون شى­عىندارىن وتەۋ­دى, بىرجىلدىق جالداۋ اقىسىن جابۋدى, سونداي-اق جالاقى سۋبسيديالارىن ۇسىنۋدى قامتي­تىن شارالارمەن جىلجىتۋدى ىنتالاندىرۋ بويىنشا اعىم­داعى ساياسات ءتيىمسىز. ونىڭ ورنىنا دب ايماقتى ءوزىنىڭ كۇش­تى سالالارىنا مامانداندىرۋدان جانە ءتيىستى مامانداردىڭ اعىلۋى ءۇشىن ولاردى دامىتۋدان تۇراتىن «تومەننەن – جو­عارىعا» ءتاسىلىن قابىلداۋعا كەڭەس بە­رە­دى. مىسالى, اقمو­لا, قاراعاندى وبلىستا­رىن­دا وندىرىستەردە جۇمىس ورىندا­رىن كو­بىرەك قۇرعان ءجون. سول سەكىل­دى سولتۇستىك قازاقستان وبلى­سىن­دا اۋىل شارۋاشىلى­عىن دامى­تۋ ءۇشىن مول الەۋەت بار. ال ال­ما­تى ەلدەگى قارجى قىزمەتتەرى نارىعىن­داعى كوشباسشىلىق جاعدايدان پايدا كورە الادى. وڭىرلەر رەسپۋبليكالىق بيلىكتەن كومەك كۇتىپ قانا قوي­ماي, ازاماتتاردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وزدەرى قامقورلىق جاساۋى كەرەك. بۇل رەتتە وڭىرلەر قانداي مامانداندىرۋدى تاڭداۋ كەرەكتىگىن وزدەرى شەشۋگە ءتيىس. ونىڭ قاتارىندا, اسىرەسە دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم بەرۋدەگى قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن جاقسارتۋ قاجەت.

ايتا كەتەرلىگى, ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن باعالاۋدىڭ جانە ەڭبەك نارىعىن دامىتۋ­دىڭ جاڭا تاسىلىنە سايكەس ەڭبەك رەسۋرستا­رىن ­دامىتۋ ورتالىعى ساپا­لى جۇمىسپەن قام­تۋ­دى دامىتۋ ءۇشىن وڭىرلىك دامۋ مەن ەكونو­مي­كا­لىق وسۋگە بايلانىستى مەملەكەت­تىك جانە باسقا دا بيۋدجەتتىك باع­دارلامالاردىڭ تيىم­دىلىگىن تالداۋ كەزىندە «ساپالى جۇمىس ورىندارى» كورسەتكىشىن ەنگىزۋدى ۇسىن­عان. بۇل رەتتە ساپالى جۇ­مىسپەن قامتىپ, ونىمدىلىكتى قالىپتاستىراتىن مانساپتىق ستراتەگيالارعا باعىتتاۋ ماق­ساتىندا ادامي كاپيتالدى دامىتۋ شاراسىن ۇيلەستىرۋ ماڭىزدى.

ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ مەن نا­رىقتىق بۇر­مالاۋدى جويۋ جو­نىندە ءسوز بولعاندا, كوم­پا­نيا­لاردىڭ نارىققا وڭاي كىرىپ وسە الۋى, ءسويتىپ كاسىپكەرلىك­تىڭ وركەندەۋىنە ىقپال ەتۋى مەڭ­زەل­سە كەرەك. دۇنيەجۇزىلىك بانك ماماندارىنىڭ ەسەپتەۋىنشە, قازاقستان­دا كومپانيالار­دىڭ قادامىن تۇسايتىن كەدەرگى­لەر مەن ەرەجەلەردى ودان ءارى جويۋ ءۇشىن قوسىمشا جۇمىس, ستارتاپتاردىڭ ءوسۋىن جەدەلدەتۋگە باعىتتالعان ۇكىمەتتىك سايا­سات قاجەت. مىسالى, ەىدۇ ەلدەرىندە جاس فيرمالار جاڭا جۇمىس ورىندارى­نىڭ جارتى­سىنا جۋىعىن قۇرا وتىرىپ, جۇ­مىسپەن قامتۋدىڭ شا­ما­مەن 20%-ىنا ىق­پال ەتە­دى. ال بىزدە مەملەكەتتىك جانە كۆا­زي­مەم­لەكەتتىك كاسىپ­ورىنداردىڭ كوپتىگى­نەن جاس كوم­پانيالاردىڭ وسۋگە مۇمكىن­دىك­­تەرى جوق, سايكەسىنشە, ولار جۇمىسپەن قام­تۋدى ىلگەرىلەتۋگە ءوز ۇلەستەرىن قوسا الماي­دى. زەرتتەۋشىلەر بىزدە مەملەكەتتىڭ نارىق­تىق قاتىناستارعا ارالاسۋى ەىدۇ-نىڭ كەز كەلگەن ەلىنە قاراعاندا الدەقايدا جوعارى دەپ سانايدى.

ءادىل دە لايىقتى جالاقىمەن قوسا ساپالى جۇمىس ورىندارى جۇمىسكەردىڭ قاۋىپسىز­دىگىن, الەۋمەتتىك قورعالۋىن, مان­ساپتىق مۇمكىندىكتەرى مەن تەڭ قول­جەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. بۇل ورايدا ساپالى جۇمىستىڭ ەشبىر ولشە­مىنە ساي كەلمەيتىن ءوزىن-ءوزى جۇ­مىسپەن قام­تۋ, بەيرەسمي ەڭبەك ەلىمىزدە جاپپاي جايى­لىپ كەلە جاتقانى دا – الاڭ­داتارلىق قۇبى­لىس. بۇگىندە ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتى­عان ازا­ماتتىڭ كوپتىگى ورتا جانە ۇزاق­مەر­زىمدى پەرسپەكتيۆادا تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتپەيتىن وسال تۇسىمىز بولىپ وتىر. تسيفرلاندىرۋ, اۆتوماتتان­دىرۋ, كليماتتىق وزگەرىستەر تۇرىندەگى الىپ ۇردىستەردى ەسكەرگەندە, جۇمىسكەرلەر­دى ەڭبەك نارىعىنداعى اعىمداعى جاعدايعا عانا ەمەس, بولاشاق وزگەرىستەرگە دە بەيىم­دەۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ مەن داعدىلاردى جەتىلدىرۋ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە عانا ەمەس, جەكە سەكتوردا دا ءتيىستى وزگەرىستەردى تالاپ ەتەدى. ال ساپالى جۇمىس ورىندارىنىڭ قالىپتاسۋى زاماناۋي داعدىلاردى مەڭگەرگەن, ومىرلىك ۇلگىلەرگە دايىن جۇ­مىسكەرگە دە بايلانىستى.