سول كەزدە-اق تاجىريبەلى ديقاندار كەلەر جىلى تۇقىمسىز قالماساق جارار ەدى دەپ ۋايىمعا باتقان. سول كەزدە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇكىمەتتەگى كەڭەيتىلگەن وتىرىستا سويلەگەن ءسوزى قام كوڭىلگە دەم بەرگەن.
«كوكتەمگى ەگىس ناۋقانىنا جانە كۇزگى جيىن-تەرىمگە جەڭىلدىكپەن بەرىلەتىن نەسيەنى 1,5 تريلليون تەڭگەگە دەيىن ارتتىرۋ كەرەك. ال ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا بولىنەتىن جەڭىلدەتىلگەن نەسيەنى 800 ميلليارد تەڭگەگە جەتكىزۋ قاجەت. جەڭىلدىكپەن ليزينگ بەرۋگە جىل سايىن كەمىندە 450 ميلليارد تەڭگە بولىنۋگە ءتيىس. سوندا ءار جىل سايىن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ 10 پايىزى جاڭارىپ وتىرادى. بۇل شارالار اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىمىن 2 ەسە ارتتىرۋعا جول اشادى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
اقمولا ءوڭىرى – ەجەلدەن ەلىمىزدەگى اگرارلىق ايماقتاردىڭ ءبىرى. رەسپۋبليكامىزدا وسىرىلەتىن بيدايدىڭ تورتتەن ءبىرى وسى ءبىر قۇنارلى ولكەنىڭ سىباعاسى. بيىل وبلىس ديقاندارى 5,3 ميلليون گەكتارعا ءداندى داقىلدار تۇقىمىن سىڭىرمەك. ونىڭ ىشىندە مايلى داقىلدار كولەمى 400 مىڭ گەكتار شاماسىندا. كەيىنگى جىلدارى تاپشىلىعى سەزىلە باستاعان مال ازىعى داقىلدارىنىڭ كولەمىن مولايتۋ دا كوزدەلگەن. مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن وسى ءبىر سالاعا سەرپىن بەرۋ كەرەكتىگىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر. مىسالدى الىستان ىزدەمەي-اق, بيىلعى قاتال قىستىڭ سىناعىنان كورۋگە بولادى. ازىقتىڭ جەتىمسىزدىگىنەن قىردا تەبىندەگەن قىرۋار قىلقۇيرىقتى ءتىلىن تىستەپ, كوتەرەم بولىپ قالدى. بيىل ديقاندار 300 مىڭ گەكتارعا مال ازىعى داقىلدارىن وسىرمەك. جەردەن بەرىپ, كوكتەن يسە, نەسىبەنىڭ مولايا تۇسەرى داۋسىز. استانا قالاسىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتيتىن بەلدەۋدە بولعاندىقتان, كارتوپ, كوكونىس ءوسىرۋ دە ماڭىزدى. 14 مىڭ گەكتار القاپقا كارتوپ, 2 مىڭ گەكتار جەرگە كوكونىس داقىلدارىنىڭ تۇقىمى سىڭىرىلەدى.
تاقىرىپتىڭ تۇزدىعى – تۇقىم ماسەلەسى. تاپشىلىق ءالى دە بار. اسىرەسە, شاعىن شارۋا قوجالىقتارىندا. قايسىبىرى قاراجاتقا دىلگىر, كەيبىرەۋلەرى ساپالى تۇقىم ىزدەپ ءجۇر.
«قاجەتتى تۇقىم كولەمى 536 مىڭ توننا, – دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جەر قاتىناستارى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەركەش الەنوۆ. – كۇنى بۇگىنگە دەيىن قاجەتتى تۇقىمنىڭ 508 مىڭ تونناسى نەمەسە 95 پايىزى دايىن. جەتىسپەي جاتقان تۇقىمدى ىزدەستىرىپ جاتىرمىز. وڭىردە تۇقىم شارۋاشىلىقتارى بار. ولاردىڭ قويماسىندا 30 مىڭ تونناعا جۋىق ساپالى تۇقىم ساقتالعان. وتكەن جىلدارى باعا تومەن بولعاندىقتان, ساتىلماعان بيداي دا قويمالاردا ءۇيۋلى تۇر. وعان قوسا «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسى» ۇلتتىق كومپانياسى» اكتسيونەرلىك قوعامىندا تۇقىم رەتىندە پايدالانۋعا بولاتىن ءۇشىنشى كلاستى 147 مىڭ توننا بيداي بار. ول بيدايدى الۋ ءۇشىن قازىر كورپوراتسيامەن كەلىسىمشارت جاساپ جاتىرمىز. ونىڭ ءار تونناسىنىڭ قۇنى 150 مىڭ تەڭگە شاماسىندا بولۋى مۇمكىن».
باسقارما باسشىسى ورىنباسارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءساۋىر ايىنىڭ ورتاسىنا دەيىن جەتىسپەي جاتقان تۇقىم ماسەلەسى تولىق شەشىمىن تاپپاق. ەرتە كوكتەمدە ەلدى الاڭداتاتىن تاعى ءبىر ماسەلە – جانار-جاعارماي. بۇل تاراپتا كەمشىلىك بولماۋعا ءتيىستى. وبلىسقا ءليترى 250 تەڭگەدەن جەڭىلدەتىلگەن باعامەن ساتىلاتىن 82,4 مىڭ توننا ديزەل وتىنى بوساتىلماق. قازىر بۇل ماسەلەمەن 17 وپەراتور اينالىسىپ جاتىر.
«كۇنى بۇگىنگە دەيىن 39 مىڭ توننا جانار-جاعارمايدىڭ اقىسى كەلىسىمشارت بويىنشا تولەنسە, 12 مىڭ تونناسى شارۋاشىلىقتارعا جەتكىزىلدى, – دەيدى ەركەش الەنوۆ. – قارجى بولسا شارۋاشىلىقتار كوكتەمگى ەگىس ناۋقانى باستالعانعا دەيىن قاجەتتى جانار-جاعارمايلارىن ۇزدىكسىز الا بەرەدى».
ەل پرەزيدەنتى ءوز سوزىندە اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىنىڭ 10 پايىزىن جاڭارتۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى. نەگىزى تۇپكى ءونىمنىڭ تولىمدى بولۋى تەحنيكاعا بايلانىستى ەكەنى ءمالىم. قۋاتتى شارۋاشىلىقتار اگروتەحنيكالىق شارالاردى ۋاقتىلى اتقارىپ, ءار كۇنى جىلعا ازىق كوكتەمگى ەگىس ناۋقانىن بەلگىلەنگەن مەرزىمدە تولىق, تياناقتى اتقارىپ شىعا الادى. ال كونەتوز تەحنيكانىڭ جۇرگەنىنەن تۇرعانى كوپ. مىنە, جەردىڭ ءتيىمدى پايدالانىلماۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسىندا. بيىل كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا 15 مىڭنان استام ارقيلى ماركاداعى تراكتور شىعارىلماق. قانشالىقتى دايىن دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرەتىن بولساق, باسقارما باسشىسى ورىنباسارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, 95 پايىزدى قۇرايدى ەكەن. قالعان بەس پايىز – شاعىن شارۋاشىلىقتاردىڭ ۇلەسى. سەبەپ, قۋاتتى سەرىكتەستىكتەردەگىدەي ەمەس, شاعىن شارۋاشىلىقتاردا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن قاقاعان قىس ىشىندە جوندەۋدەن وتكىزەتىن ورىن جوق. ولار كوگەرىپ كوكتەم كەلگەنشە امالسىزدان توسادى. جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ كورسەتكىشىن ءسال-ءپال تومەندەتىپ وتىرعان دا وسى جاي. ەگىن سەبۋگە ارنالعان 16 مىڭ تەحنيكا, زاماناۋي ۇلگىدەگى 1,5 مىڭ ەگىن سەبۋ كەشەنى دايىندىق ساپىندا. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, كوكتەمگى ەگىس ءۇشىن اسا قاجەتتى قىرۋار تەحنيكا قىس بويى مۇقيات جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, 100 پايىز دايىندىق ساپىنا قويىلعان.
ەندى وسى ارادا ماڭىزدى ماسەلەگە نازار اۋدارا كەتەلىك. ديقاندار پايدالاناتىن تەحنيكانىڭ بەس پايىزى عانا جاڭارتىلعان. وتكەن جىلى جالپى قۇنى 70 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن قاراجاتقا ەكى مىڭعا جۋىق تەحنيكا الىنعان ەكەن. تۇتاس سالانى تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋ تالابىن ەسكەرسەك, ارينە بۇل كورسەتكىش تە – ولقى سوعىپ جاتقاندىعى شىندىق. الداعى جىلى بۇل كورسەتكىش 6 پايىزعا جەتپەك. وسى جىلدىڭ العاشقى ەكى ايىندا 4 ميلليارد تەڭگەگە 137 جاڭا تەحنيكا الىنىپتى. بۇل تاراپتاعى جۇمىستىڭ قارقىندى اتقارىلماي وتىرعاندىعىنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. وتكەن جىلى ءونىم ساپاسىز بولعاندىقتان, اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى تابىسسىز قالدى.
مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ دا ايتا قالارلىقتاي. سۋبسيديا رەتىندە وڭىردەگى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنا 45,6 ميلليارد تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ وتىر. كۇنى بۇگىنگە دەيىن وسى قاراجاتتىڭ 31 ميلليارد تەڭگەگە جۋىعى شارۋانىڭ قولىنا تيگەن. قالعان قاراجات مۇمكىندىگىنشە اي سايىن بەرىلىپ وتىرماق.
«سۋبسيديانىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە بايلانىستى ۇكىمەتكە حات جولداپ, قوسىمشا قاراجات سۇرادىق. قاراجات تاپشىلىعى ورىن الماۋعا ءتيىستى. «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى» ۇلتتىق كومپانياسى» اكتسيونەرلىك قوعامى كوكتەمگى ەگىسكە 7 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە قارجىلىق قولداۋ كورسەتسە, «كەڭ دالا» نەسيە باعدارلاماسى بويىنشا 8 ميلليارد تەڭگە قاراجات اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنا بەرىلدى», دەيدى ەركەش الەنوۆ.
ماڭىزى زور ناۋقاننىڭ قارساڭىندا وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن جيىن وتكىزىلمەك. وعان اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ باسشىلارى, عالىمدار قاتىسادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. تاجىريبەلى ماماندار سالاعا سەرپىن بەرەتىن تۇستى كورسەتسە, عالىمدار توپىراق ىلعالى, تۇقىم ءسىڭىرۋدىڭ وڭتايلى جولدارى, تىڭايتقىشتى قولدانۋدىڭ رەتى ءتارىزدى سانالۋان تۇيتكىلدى تاقىرىپتار تۋرالى پىكىر الماسپاق. وسىنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە ەگىن شىعىمدىلىعىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتىن جاي.
كوكتەمگى قاۋىرت جۇمىستار ءوز رەتىمەن تىڭعىلىقتى اتقارىلسا, ەل ريزىعى دا وسە تۇسەتىنى بەلگىلى. قازىر دارقان دالانىڭ دارابوزدارى ءدۇبىرلى جورىققا قاپىسىز ازىرلەنۋ قامىندا.
اقمولا وبلىسى
