ارادا جىلدار وتكەن سايىن عالىم ەڭبەكتەرىنىڭ قۇندىلىعى ارتا تۇسكەنىمەن, كەشەندى ەڭبەكتەرى ءالى دە جۇيەلى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. سەبەبى بۇل ەڭبەكتەردەن قازاق حالقىنىڭ وتكەن تاريحى, مادەنيەتى, بولمىس-ءبىتىمى عانا ەمەس, دامۋ بولاشاعىنىڭ ايقىن كورىنىس بەرەتىنى اقيقات. وسى ورايدا عالىمدى تۇلعاتانۋ عىلىمى اياسىندا ادامزات دامۋىنا قوسقان ۇلەسى حاقىندا زەرتتەۋ ماسەلەسىن العا تارتقان فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, جيىننىڭ جۇرگىزۋشىسى سەرىك نۇرمۇراتوۆ «اكادەميك ق.ساتباەۆتىڭ تۇلعالىق فەنومەنى ەلىمىز عانا ەمەس, حالىقارالىق ينتەللەكتۋالدى ورتانىڭ نازارىندا كوپتەگەن عاسىر بويى بولاتىنى انىق. ارينە, تاريحي سانادا ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ تەرەڭ سىرلارىن اشۋدى ومىرىنە ماقسات ەتكەن عالىمنىڭ سيپاتى ءارتۇرلى قىرىنان ايشىقتالا بەرەدى. قازاق دالاسىنداعى ادام بولمىسىن باعالاۋعا قاتىستى دەرەكتەردى ءتالدايتىن بولساق, قازىرگى جاڭارۋعا, قايتا پىشىمدەلۋگە, وزگەرۋگە باعىتتالعان ۇردىستە قانىش ساتباەۆ تۇلعاسىن جان-جاقتى قاراستىرۋ جانە ناسيحاتتاۋ ارقىلى ۇلكەن عىلىمي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋگە بولادى. دەگەنمەن ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, «تاريحي تۇلعا» دەگەن ەرەكشە مارتەبە حالىققا, مەملەكەتكە تۇتاستاي قىزمەتىمەن ءتانتى بولعان, الەۋمەت تولىقتاي مويىنداعان اسا قۇرمەتتى تۇلعالارعا بەرىلگەنى, دەمەك, تاريحقا ءوزىنىڭ ءىس-ارەكەتىمەن, جاسامپاز قىزمەتىمەن ءىز قالدىرعان ازاماتتاردى اتاعان ءجون. وسى تۇرعىدان العاندا اكادەميك قانىش ساتباەۆ – ناعىز تاريحي تۇلعا دەۋگە بولاتىن قازاقتىڭ زيالى ازاماتى. سونىمەن قاتار قازاقتىڭ اۋىز ادەبيەتىندەگى ەرتەگى, ليرو-ەپوستىق جىرلاردان دا تۇلعا كەلبەتىنىڭ ەرەكشە قىرلارىن بايقايمىز», دەدى ول.
القالى جيىندا ەلىمىز عانا ەمەس, شەتەلدىڭ عىلىمي ورتاسىنا ەڭبەكتەرىمەن ەتەنە تانىس ساتباەۆ فەنومەنى حالىقارالىق شىڭعىس ايتماتوۆ اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك ابدىلداجان اكماتاليەۆ, تاجىكستان عا ا.دونيش اتىنداعى تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, دوتسەنت ابدۋللو گافۋروۆ, فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, اكادەميك س.سەيدۋمانوۆ, ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى م.بەگەنتاەۆ, س.تورايعىروۆ اتىنداعى پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ە.سادىقوۆ, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, دوتسەنت س.انانەۆا, ق.ساتباەۆ اتىنداعى مەموريالدىق مۋزەيى ءبولىمىنىڭ باسشىسى ب.ايتمۇحامبەتوۆا سىندى عالىمداردىڭ بايانداماسىنا ارقاۋ بولدى.
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى زيابەك قابىلدينوۆ زامانىنان وزىپ تۋعان تۇلعا وسكەن تەكتى اۋلەتتىڭ تاريحىنا توقتالدى. وسى ورايدا عالىمنىڭ ومىردەرەگىنە تاريحشى سوزىمەن توقتالىپ وتكەندى ءجون كوردىك.
«ساتباەۆتانۋشى مەدەۋ سارسەكەنىڭ ايتۋىنشا, قانەكەڭ توعىزىنشى اتاسىندا بۇقار جىراۋمەن تۋىسادى, التىنشى اتاسىندا شورمانمەن قوسىلادى. بولاشاق عالىمنىڭ اكەسى يمانتاي ساتباەۆ اۋىز ادەبيەتى مەن ءوز جەرىنىڭ تاريحىن جاقسى بىلەتىن, تۇركىتەكتەس ءھام شىعىس ەلدەرىنىڭ ادەبيەتىمەن تانىس اسا ساۋاتتى ادام بولىپتى. وسىنداي ورتادا دۇنيەگە كەلگەن بولاشاق عالىم اۋەلدەن-اق ءبىلىم مەن عىلىمعا بەيىم بولدى. ول جاستىق شاعىندا الاش يدەياسىمەن مولىنان سۋسىندادى. سەمەيدىڭ مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا وقي ءجۇرىپ, م.اۋەزوۆ, ءا.مارعۇلان مەن ج.ايماۋىت ۇلىمەن قاتار الاش ارىستارىنا قاراپ بوي تۇزەپ, سولاردان ۇلگى الدى. الاش ارىستارى «قازاققا وقۋلىق اۋاداي قاجەت», دەپ ۇران تاستاعاندا, تومدا ءبىلىم الا ءجۇرىپ, كيسەلەۆتىڭ الگەبرا وقۋلىعىن قازاقشاعا اۋدارادى. بۇل ونىڭ تۇڭعىش عىلىمي ەڭبەگى ەدى. حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا الاش ارىستارىنىڭ سول كەزدەگى ارمان-ماقساتتارىن جالعاستىرۋعا, دامىتۋعا كۇش سالدى. 1926 جىلى توم تەحنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ تاۋ-كەن ءبولىمىن ءبىتىرىپ, ينجەنەر-گەولوگ ماماندىعىن يگەرىپ كەلگەن جاس گەولوگ سول جىلى جەزقازعانداعى زەرتتەۋ جۇمىستارىن باستادى. نەگىزگى عىلىمي ەڭبەكتەرى قازاقستاننىڭ مينەرالدى رەسۋرستارىنا ارنالدى. جەزقازعان كەنىن زەرتتەۋ, ورتالىق قازاقستاننىڭ مەتاللوگەندىك جانە بولجام كارتاسىن جاساۋدا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. بۇرىنعى گەولوگيالىق دەرەكتەرگە تەرەڭ تالداۋ جاساپ, ناتيجەسىندە جەزقازعان ايماعىندا كەڭ كولەمدەگى بارلاۋ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋعا بولاتىن ءىرى نىسان ەكەنىن دالەلدەدى», دەدى ز.قابىلدينوۆ.
الماتى
