مۇندا عىلىمي ىزدەنىستىڭ سۇبەلى ۇلەسى بار
قىسقا مەرزىمدە بوي كوتەرگەن عاجايىپ قالا – استانا وتانداستارىمىزدىڭ رۋحىن اسپانداتىپ, عالامات جوسپارلار تۇزۋگە جىگەرلەندىرۋمەن قاتار, الەمدىك كەڭىستىكتەگى ماقتانىش تۋىمىزدى جەلبىرەتە كوركەيۋدە. ونىڭ ءبىر پاراسى جانعا جايلى جاسىل جەلەگىنەن دە كورىنىس تابادى. ەلباسى ن.نازارباەۆ استانانىڭ جاسىل بەلدەۋىن كەڭەيتىپ, ونىڭ كولەمىن 75 مىڭ گەكتارعا جەتكىزۋ تاپسىرماسىن قويىپ وتىر. وڭىرلىك ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرسەك, مۇندا عىلىمي الەۋەت ايرىقشا سىندى ەڭسەرۋى قاجەت. وسى ورايدا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار جايلى بۋرابايداعى قازاق ورمان شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بولات مۇقانوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– بولات ءماجيت ۇلى, استانامىزدىڭ جانە وعان قويناۋلاس مەكەندەردىڭ جاسىل بەلدەۋىن قالىپتاستىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى مەن ەرەكشەلىكتەرىن اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز.
– جاسىل ايماق ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن باستالىپ, استانانىڭ الماتىدان قونىس اۋدارۋىنا وراي قاۋىرت قولعا الىندى. ماقسات – ورمان القابىن كەڭەيتىپ, وڭىردەگى ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ. وسىعان بايلانىستى ماڭىزدى قۇجاتتار, ارنايى باعدارلامالار قابىلداندى. “جاسىل ەل”, “جاسىل ايماقتىڭ” ەرەكشەلىكتەرى دە اتالعان مىندەتتەردەن ءوربيدى. استانا ماڭىنىڭ توپىراق قۇنارى, قۇبىلمالى اۋا رايى, قاتال جەل-داۋىل رەجىمى, ورمان ءوسىرۋدىڭ شەكتەۋلى نورمالارى عىلىمي ىزدەنىس پەن تاباندىلىقتى العا تارتادى. جەر قويناۋىنىڭ 10 پايىزى جوعارى مينەرالدانعان سۋ قوسىندىسىنداعى سورتاڭ مەن باتپاقتى قۇرايتىندىقتان, وعان قارسى امال-ءتاسىل دە اعاشتىڭ ءتيىمدى تۇرلەرىن ەگىپ, ونى قورعاي بىلۋگە تاۋەلدى بولماق. بۇل – قاتال كليماتتاعى دالالىق ايماقتا ءارى وراسان زور اۋماقتا جاسىل بەلدەۋ قۇرۋدىڭ الەمدەگى ەڭ ءبىرىنشى جوباسى.
– مەرەيگە بولەيتىن مىندەت ەكەن. ماسەلە ونى باستاپ, تابىستى جالعاستىرۋدا عوي. وسى رەتتە جوبالاۋ-ىزدەستىرۋ, العاشقى وندىرىستىك جۇمىستار بارىسىنا قىسقاشا توقتالساڭىز.
– ءبىزدىڭ قىزمەتىمىزدى تۇراقتى جاريالاپ وتىراتىن “ەگەمەن قازاقستانعا” ريزامىز. گازەت ماتەريالدارى نەگىزگى تۇيىنگە قۇرىلىپ, ىقشامدالىپ بەرىلەتىندىكتەن, مەن دە ىقشامداي سويلەيىن. قازىر 80 مىڭ گەكتار القاپتا جوبالاۋ-ىزدەستىرۋ جۇمىستارى اتقارىلدى. وندا ينستيتۋتتىڭ ءادىستەمەلىك ۇسىنىستارى باسشىلىققا الىنعان. “سولتۇستىك قازاقستاننىڭ تۇزدى توپىراق قۇرامىندا ورمان وسىرۋگە جارامدىلىق باعامى” ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىعىنا سايكەس, تۇزدانۋدىڭ 3 توبى ىرىكتەلىپ, كوگالداندىرۋدىڭ قولجەتىمدى باعىتتارى ايقىندالدى.
عالىمدارىمىزدىڭ ۇسىنىسىمەن, بۇگىنگى كۇنى تۇقىم سۇرىپتاۋ ناتيجەسىندە وسكىندەر تۇقىمىنىڭ 60 ءتۇرى سىناقتان وتكىزىلدى. سونداي-اق, توپىراقتىڭ تۇزدانۋ بارىسىنا, ونى سۋلاندىرۋ ءمۇمكىندىكتەرىنە, توپىراق قىرتىسىنا گيپس, ورگانيكالىق جانە مينەرالدى تىڭايتقىشتار ەنگىزۋ نورماسىنا قاتىستى بايلام جاسالدى. جالپى, كەشەندى سيپاتتاعى عىلىمي ىزدەنىستەردە توقتام بولمايدى.
قازىر استانا قالاسىنىڭ اۋماعىنداعى جاسىل وسكىن 47786 گەكتاردى قۇرايدى. ءبىز وندىرىستىك جۇمىستارعا 1997 جىلى قاتىسىپ, سول جىلى 1500 گەكتارعا ورمان جولاعىن ەكتىك. كەلەسى جىلى ارنايى ۋچاسكەدە وسىرىلگەن 480 قاراعايدىڭ تامىر جۇيەسىن بۇزباي وتىرعىزساق, 67 گەكتار تۇزدى جەرگە كوپجىلدىق ءشوپتەر ەگۋ ارقىلى كوگالداندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىك. 2000 جىلى 4,5 گەكتارعا 38 ءتۇردى قۇرايتىن 4500 اعاش وتىرعىزىپ, ارنايى دەندروباقتىڭ نەگىزىن قالادىق. ەندى توپىراق قۇرامىنا تۇراقتى تالدامالار, جۇمىس جوبالارى بويىنشا ەكولوگيالىق ساراپتامالار جۇرگىزۋمەن قاتار, ءوزىمىز دايىنداعان اعاش تۇقىمدارى مەن كوشەتتەرىن وتكىزۋمەن اينالىسۋدامىز.
– ەندى سوڭعى ون جىلدا قولعا الىنعان عىلىمي-ىزدەنىس جۇمىستارىنان حاباردار ەتسەڭىز. ونىڭ قايتارىمىنا كوڭىل تولا ما؟
– عىلىم ىزدەنىستەر ارقىلى داميتىنى بەلگىلى, بىراق قايتارىمى بولاتىن دۇنيەنى جوسپارلاعان ءجون. 2000 جىلى “استانا قالاسى ماڭىنداعى سانيتارلىق-قورعانىشتىق وسكىندەردىڭ ءوسىپ-ءونۋ نورماتيۆتەرى” تاقىرىبىندا كوپ جۇمىس اتقاردىق. وسىنىڭ ناتيجەسىندە اعاشتار مەن جاسىل وسكىندەردىڭ 15 ءتۇرى ىرىكتەپ الىنىپ, قولدانىسقا ەنگىزىلدى. ودان كەيىن, ەكى جىل ەڭبەكتەنىپ, ورمان اعاشتارىنىڭ 13 تۇرىنە ءونگىشتىك بويىنشا ناقتى باعامداۋ جاسالدى. كەلەسى زەرتتەۋلەرىمىز قورعانىشتىق القاپتارداعى اعاشتىڭ 13 ءتۇرى مەيلىنشە توزىمدىلىگىن كورسەتتى. سىناق اتىزداردا, قۇم جولاقتارىندا, پوليەتيلەن جاپپالارىمەن جانە “قارا بۋ” تۇمشالاۋ ارقىلى جۇرگىزىلدى. زەرتتەۋ نىسانىنداعى ءتۇر مەن توپتىڭ 45-71 پايىزى جەرسىنىپ ۇلگەردى. سونداي-اق, قاۋىپتى زيانكەستەر دە انىقتالىپ, ونىمەن كۇرەسۋ جولدارى بەلگىلەندى.
تالداۋلارىمىز استانانىڭ سانيتارلىق جانە جاسىل ايماعىندا جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ, وسكىندەردىڭ ونىمدىلىگىن جانە قورعانىشتىق قابىلەتىن ارتتىرۋ جولىندا كەشەندى شارالاردى قامتاماسىز ەتۋدى تالاپ ەتەتىنىن كورسەتتى. جوعارى لاندشافتتىق بەلدەۋدىڭ زامانالىق تەحنولوگيالىق سيپاتتاماسىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا “جاسىل-ايماق” رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنىنىڭ 29,1 گەكتارلىق دەمونستراتسيالىق ۋچاسكەسىندە زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, عىلىمي ۇسىنىستار تاراتىلدى.
– ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا “بولاشاقتىڭ ەكونوميكاسى” سەكتورىنا ەرەكشە ماڭىز ارتىپ, “2015 جىلعا قاراي ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيە تولىققاندى جۇمىس ىستەپ, 2020 جىلعا قاراي ەلدە ەنگىزىلەتىن تالداۋلار, پاتەنتتەر مەن دايىن تەحنولوگيالار تۇرىندە ءوز ناتيجەلەرىن بەرۋگە ءتيىس” دەپ اتاپ كورسەتتى. ەندەشە, وقىرماندارىمىزدى “جاسىل بەلدەۋ” ايماعىنا قاتىستى عىلىمي ىزدەنىستەرىڭىزدىڭ باسىم باعىتتارى قىزىقتىراتىنى انىق.
– ءبىز 2011-2013 جىلدارعى تاپسىرىس شەڭبەرىندەگى باسىم باعىتتاردى باسشىلىققا الۋدامىز. مۇندا نەگىزگى بەس جۇيە قالىپتاسقان. ولاردىڭ ىشىنەن استانا ورماندارىنىڭ تابيعي جاڭعىرۋىنا, قازىرگى ورمان اياسىن كۇتىمگە الۋ مەن ساقتاۋعا, ورمان زيانكەستەرىنە قارسى شارالارعا, ورتكە جول بەرمەۋگە, اۋدانداستىرىلعان تۇرلەر مەن توپتاردى جەتىلدىرۋگە, تاعى باسقالارىنا قاتىستى ماڭىزدى ىزدەنىستەردى اتاۋعا بولادى. ماقسات – جاسىل ايماق جەلەگىنىڭ تيىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ, نەگىزسىز شىعىندار كولەمىن ازايتىپ, ورمان داقىلدارىنىڭ ءوسىپ-ءونۋىن جاقسارتۋ.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن باقبەرگەن امالبەك.
اقمولا وبلىسى.
قىسقا مەرزىمدە بوي كوتەرگەن عاجايىپ قالا – استانا وتانداستارىمىزدىڭ رۋحىن اسپانداتىپ, عالامات جوسپارلار تۇزۋگە جىگەرلەندىرۋمەن قاتار, الەمدىك كەڭىستىكتەگى ماقتانىش تۋىمىزدى جەلبىرەتە كوركەيۋدە. ونىڭ ءبىر پاراسى جانعا جايلى جاسىل جەلەگىنەن دە كورىنىس تابادى. ەلباسى ن.نازارباەۆ استانانىڭ جاسىل بەلدەۋىن كەڭەيتىپ, ونىڭ كولەمىن 75 مىڭ گەكتارعا جەتكىزۋ تاپسىرماسىن قويىپ وتىر. وڭىرلىك ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرسەك, مۇندا عىلىمي الەۋەت ايرىقشا سىندى ەڭسەرۋى قاجەت. وسى ورايدا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار جايلى بۋرابايداعى قازاق ورمان شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بولات مۇقانوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– بولات ءماجيت ۇلى, استانامىزدىڭ جانە وعان قويناۋلاس مەكەندەردىڭ جاسىل بەلدەۋىن قالىپتاستىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى مەن ەرەكشەلىكتەرىن اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز.
– جاسىل ايماق ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن باستالىپ, استانانىڭ الماتىدان قونىس اۋدارۋىنا وراي قاۋىرت قولعا الىندى. ماقسات – ورمان القابىن كەڭەيتىپ, وڭىردەگى ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ. وسىعان بايلانىستى ماڭىزدى قۇجاتتار, ارنايى باعدارلامالار قابىلداندى. “جاسىل ەل”, “جاسىل ايماقتىڭ” ەرەكشەلىكتەرى دە اتالعان مىندەتتەردەن ءوربيدى. استانا ماڭىنىڭ توپىراق قۇنارى, قۇبىلمالى اۋا رايى, قاتال جەل-داۋىل رەجىمى, ورمان ءوسىرۋدىڭ شەكتەۋلى نورمالارى عىلىمي ىزدەنىس پەن تاباندىلىقتى العا تارتادى. جەر قويناۋىنىڭ 10 پايىزى جوعارى مينەرالدانعان سۋ قوسىندىسىنداعى سورتاڭ مەن باتپاقتى قۇرايتىندىقتان, وعان قارسى امال-ءتاسىل دە اعاشتىڭ ءتيىمدى تۇرلەرىن ەگىپ, ونى قورعاي بىلۋگە تاۋەلدى بولماق. بۇل – قاتال كليماتتاعى دالالىق ايماقتا ءارى وراسان زور اۋماقتا جاسىل بەلدەۋ قۇرۋدىڭ الەمدەگى ەڭ ءبىرىنشى جوباسى.
– مەرەيگە بولەيتىن مىندەت ەكەن. ماسەلە ونى باستاپ, تابىستى جالعاستىرۋدا عوي. وسى رەتتە جوبالاۋ-ىزدەستىرۋ, العاشقى وندىرىستىك جۇمىستار بارىسىنا قىسقاشا توقتالساڭىز.
– ءبىزدىڭ قىزمەتىمىزدى تۇراقتى جاريالاپ وتىراتىن “ەگەمەن قازاقستانعا” ريزامىز. گازەت ماتەريالدارى نەگىزگى تۇيىنگە قۇرىلىپ, ىقشامدالىپ بەرىلەتىندىكتەن, مەن دە ىقشامداي سويلەيىن. قازىر 80 مىڭ گەكتار القاپتا جوبالاۋ-ىزدەستىرۋ جۇمىستارى اتقارىلدى. وندا ينستيتۋتتىڭ ءادىستەمەلىك ۇسىنىستارى باسشىلىققا الىنعان. “سولتۇستىك قازاقستاننىڭ تۇزدى توپىراق قۇرامىندا ورمان وسىرۋگە جارامدىلىق باعامى” ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىعىنا سايكەس, تۇزدانۋدىڭ 3 توبى ىرىكتەلىپ, كوگالداندىرۋدىڭ قولجەتىمدى باعىتتارى ايقىندالدى.
عالىمدارىمىزدىڭ ۇسىنىسىمەن, بۇگىنگى كۇنى تۇقىم سۇرىپتاۋ ناتيجەسىندە وسكىندەر تۇقىمىنىڭ 60 ءتۇرى سىناقتان وتكىزىلدى. سونداي-اق, توپىراقتىڭ تۇزدانۋ بارىسىنا, ونى سۋلاندىرۋ ءمۇمكىندىكتەرىنە, توپىراق قىرتىسىنا گيپس, ورگانيكالىق جانە مينەرالدى تىڭايتقىشتار ەنگىزۋ نورماسىنا قاتىستى بايلام جاسالدى. جالپى, كەشەندى سيپاتتاعى عىلىمي ىزدەنىستەردە توقتام بولمايدى.
قازىر استانا قالاسىنىڭ اۋماعىنداعى جاسىل وسكىن 47786 گەكتاردى قۇرايدى. ءبىز وندىرىستىك جۇمىستارعا 1997 جىلى قاتىسىپ, سول جىلى 1500 گەكتارعا ورمان جولاعىن ەكتىك. كەلەسى جىلى ارنايى ۋچاسكەدە وسىرىلگەن 480 قاراعايدىڭ تامىر جۇيەسىن بۇزباي وتىرعىزساق, 67 گەكتار تۇزدى جەرگە كوپجىلدىق ءشوپتەر ەگۋ ارقىلى كوگالداندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىك. 2000 جىلى 4,5 گەكتارعا 38 ءتۇردى قۇرايتىن 4500 اعاش وتىرعىزىپ, ارنايى دەندروباقتىڭ نەگىزىن قالادىق. ەندى توپىراق قۇرامىنا تۇراقتى تالدامالار, جۇمىس جوبالارى بويىنشا ەكولوگيالىق ساراپتامالار جۇرگىزۋمەن قاتار, ءوزىمىز دايىنداعان اعاش تۇقىمدارى مەن كوشەتتەرىن وتكىزۋمەن اينالىسۋدامىز.
– ەندى سوڭعى ون جىلدا قولعا الىنعان عىلىمي-ىزدەنىس جۇمىستارىنان حاباردار ەتسەڭىز. ونىڭ قايتارىمىنا كوڭىل تولا ما؟
– عىلىم ىزدەنىستەر ارقىلى داميتىنى بەلگىلى, بىراق قايتارىمى بولاتىن دۇنيەنى جوسپارلاعان ءجون. 2000 جىلى “استانا قالاسى ماڭىنداعى سانيتارلىق-قورعانىشتىق وسكىندەردىڭ ءوسىپ-ءونۋ نورماتيۆتەرى” تاقىرىبىندا كوپ جۇمىس اتقاردىق. وسىنىڭ ناتيجەسىندە اعاشتار مەن جاسىل وسكىندەردىڭ 15 ءتۇرى ىرىكتەپ الىنىپ, قولدانىسقا ەنگىزىلدى. ودان كەيىن, ەكى جىل ەڭبەكتەنىپ, ورمان اعاشتارىنىڭ 13 تۇرىنە ءونگىشتىك بويىنشا ناقتى باعامداۋ جاسالدى. كەلەسى زەرتتەۋلەرىمىز قورعانىشتىق القاپتارداعى اعاشتىڭ 13 ءتۇرى مەيلىنشە توزىمدىلىگىن كورسەتتى. سىناق اتىزداردا, قۇم جولاقتارىندا, پوليەتيلەن جاپپالارىمەن جانە “قارا بۋ” تۇمشالاۋ ارقىلى جۇرگىزىلدى. زەرتتەۋ نىسانىنداعى ءتۇر مەن توپتىڭ 45-71 پايىزى جەرسىنىپ ۇلگەردى. سونداي-اق, قاۋىپتى زيانكەستەر دە انىقتالىپ, ونىمەن كۇرەسۋ جولدارى بەلگىلەندى.
تالداۋلارىمىز استانانىڭ سانيتارلىق جانە جاسىل ايماعىندا جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ, وسكىندەردىڭ ونىمدىلىگىن جانە قورعانىشتىق قابىلەتىن ارتتىرۋ جولىندا كەشەندى شارالاردى قامتاماسىز ەتۋدى تالاپ ەتەتىنىن كورسەتتى. جوعارى لاندشافتتىق بەلدەۋدىڭ زامانالىق تەحنولوگيالىق سيپاتتاماسىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا “جاسىل-ايماق” رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنىنىڭ 29,1 گەكتارلىق دەمونستراتسيالىق ۋچاسكەسىندە زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, عىلىمي ۇسىنىستار تاراتىلدى.
– ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا “بولاشاقتىڭ ەكونوميكاسى” سەكتورىنا ەرەكشە ماڭىز ارتىپ, “2015 جىلعا قاراي ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيە تولىققاندى جۇمىس ىستەپ, 2020 جىلعا قاراي ەلدە ەنگىزىلەتىن تالداۋلار, پاتەنتتەر مەن دايىن تەحنولوگيالار تۇرىندە ءوز ناتيجەلەرىن بەرۋگە ءتيىس” دەپ اتاپ كورسەتتى. ەندەشە, وقىرماندارىمىزدى “جاسىل بەلدەۋ” ايماعىنا قاتىستى عىلىمي ىزدەنىستەرىڭىزدىڭ باسىم باعىتتارى قىزىقتىراتىنى انىق.
– ءبىز 2011-2013 جىلدارعى تاپسىرىس شەڭبەرىندەگى باسىم باعىتتاردى باسشىلىققا الۋدامىز. مۇندا نەگىزگى بەس جۇيە قالىپتاسقان. ولاردىڭ ىشىنەن استانا ورماندارىنىڭ تابيعي جاڭعىرۋىنا, قازىرگى ورمان اياسىن كۇتىمگە الۋ مەن ساقتاۋعا, ورمان زيانكەستەرىنە قارسى شارالارعا, ورتكە جول بەرمەۋگە, اۋدانداستىرىلعان تۇرلەر مەن توپتاردى جەتىلدىرۋگە, تاعى باسقالارىنا قاتىستى ماڭىزدى ىزدەنىستەردى اتاۋعا بولادى. ماقسات – جاسىل ايماق جەلەگىنىڭ تيىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ, نەگىزسىز شىعىندار كولەمىن ازايتىپ, ورمان داقىلدارىنىڭ ءوسىپ-ءونۋىن جاقسارتۋ.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن باقبەرگەن امالبەك.
اقمولا وبلىسى.
