– يۋري الەكساندروۆيچ, ترانسمايلاردىڭ زياندى ەكەنىنە كوزى جەتكەن, دامىعان مەملەكەتتەر ونى شەكتەپ, ءتىپتى تىيىم سالىپ جاتىر. وسى ماسەلەدە وتاندىق عىلىمي قاۋىمداستىق پەن تاعامتانۋ اكادەمياسىنىڭ ۇستانىمى قانداي؟
– ءبىز دە ونەركاسىپتىك ترانسيزومەرلەر قۇرامىنىڭ نورماسىن بىردەن ون ەسەگە – رۇقسات ەتىلگەن 2%-دان 20%-عا دەيىن ۇلعايتۋ تۋرالى ۇسىنىستار ايتىلىپ جاتقانىنان حاباردارمىز. كەيبىر تاماق وندىرۋشىلەردىڭ بەلگىلى ءبىر كوممەرتسيالىق مۇددەسى بار ەكەنىن تۇسىنەمىز. سۋتەكتەندىرىلگەن ونەركاسىپتىك ترانسمايلار ازىق-ت ۇلىكتىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان وتە ءتيىمدى قۇرامداس بولىگى ەكەنى راس. بىراق كاسىپورىندار پايدادان بۇرىن تۇتىنۋشىنىڭ دەنساۋلىعىن ويلاۋى ءتيىس. قازىر تالاي ەلدە ترانسمايلارعا مۇلدەم تىيىم سالىنادى. ونەركاسىپتىك ترانسمايلار جۇرەك پەن قان تامىرلارىنىڭ اۋىر دەرتتەرىن قوزدىرادى, ءومىردى قىسقارتادى. دسۇ ترانسمايلاردى تۇتىنۋ جۇرەكتىڭ يشەميالىق اۋرۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى سانالاتىنىن دايەكتەپ, جىلىنا 500 مىڭداي ادامدى اجال قۇشتىراتىنىن العا تارتىپ كەلەدى.
گيدروگەنيزاتسيا ادىسىمەن الىناتىن ترانسمايلار اعزاداعى مەتابوليكالىق پروتسەستەردى كۇرت ناشارلاتىپ, جۇرەك-قان تامىرلارى مەن ءزار شىعارۋ جۇيەسى, قالقانشا بەزىنىڭ جۇمىسىنا اسەر ەتەدى. ونەركاسىپتىك ترانسمايلارى جوعارى ديەتا جۇرەك اۋرۋىنىڭ قاۋپىن 21%-عا, ال ءولىم-ءجىتىمدى 28%-عا ارتتىراتىنى جاسىرىن ەمەس. ونەركاسىپتىك ماي قىشقىلىنىڭ ترانسيزومەرلەرىن (مقت) تۇتىنۋ كەزىندە قانداعى «جامان» حولەستەرين, ياعني تومەن تىعىزدىقتاعى ليپوپروتەيدتەر جوعارىلايدى جانە كەرىسىنشە جوعارى تىعىزدىقتاعى ليپوپروتەيدتەر, ياعني «جاقسى» حولەستەرين ازايادى. سونداي-اق, ونەركاسىپتىك ترانسمايلار ەكىنشى تيپتەگى قانت ديابەتىمەن اۋىرۋ ىقتيمالدىعىن 40%-عا ارتتىراتىنى تۋرالى دەرەكتەر بار.
مىسالى, دسۇ بيىل ترانسمايلاردى جاپپاي تۇتىنۋدان باس تارتىپ, 2025 جىلعا قاراي تاماق ونىمدەرىندەگى ترانسمايلاردىڭ قۇرامىن نولگە ءتۇسىرۋدى كوزدەپ وتىر. سوندىقتان ازىق-ت ۇلىكتەگى ونەركاسىپتىك ترانسيزومەرلەردىڭ قۇرامىن كوبەيتۋ ەمەس, كەرىسىنشە شەكتەۋ كەرەك.
وتانداستارىمىزدىڭ دەنساۋلىعى ەكونوميكالىق اسپەكتىلەردەن جوعارى بولۋعا ءتيىس. ونەركاسىپتىك ترانسمايلاردى بۇرىنعىدان دا ازايتىپ, تولىعىمەن جويۋدا الەمدىك تەندەنتسيالاردى ۇستانۋىمىز كەرەك. ايتقانداي, بۇل ءتاسىل قازاقستان مۇشە بولىپ وتىرعان ەاەو قۇجاتتارىندا دا بەكىتىلگەن جانە وسى شەكتەۋدى ودان ءارى تومەندەتە وتىرىپ, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىندەگى ونەركاسىپتىك مقت-نىڭ بۇگىنگى تاڭدا رۇقسات ەتىلگەن ەڭ جوعارى دەڭگەيى 2%-دان اسپاۋى كەرەكتىگى بەكىتىلگەن.
– مامان رەتىندە تابيعي مايلار مەن ترانسمايلاردىڭ ايىرماشىلىعىن, اعزاعا اسەرىن ءتۇسىندىرىڭىزشى؟
– تابيعي مايلار جانە ونەركاسىپتىك مايلاردىڭ سىڭىمدىلىگىندە كلينيكالىق تۇرعىدا ۇلكەن ايىرماشىلىق بارى دالەلدەنگەن. ونەركاسىپتىك گيدروگەندەلگەن مقت ادام اعزاسىنا سىڭبەيدى, شىعىپ كەتپەيدى, بىراق جينالا بەرەدى. وسىنىڭ سالدارىنان اجال قۇشتىراتىن اۋرۋلار پايدا بولادى.
قاۋىپتى ماي قىشقىلدارىنىڭ ترانسيزومەرلەرى (مقت) مەن ونىڭ دەنەدە جينالۋىنىڭ پاتولوگيالىق پروتسەسى قانشا ۋاقىتقا سوزىلاتىنى تۋرالى ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن – بۇل اعزانىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىنە, جاسىنا, قاننىڭ ءليپيدتى ءپروفيلى مەن باسقا دا فاكتورلارعا بايلانىستى. بىراق, كلينيكالىق, ستاتيستيكالىق تۇرعىدان ناقتى انىقتالعان جانە راستالعان, بەلگىلى ءبىر پاتسيەنت ونەركاسىپتىك ترانسمايلارى بار ونىمدەردى نەعۇرلىم كوپ تۇتىنسا, ولاردىڭ ومىرلىك بولجامى سوعۇرلىم ناشار بولادى. ءبىز مۇندا كەڭ كلينيكالىق جانە عىلىمي دالەلدەر بازاسى تۋرالى بەكەر ايتىپ وتىرعانىمىز جوق. 20 جىلدان بەرى مەديتسينا گيدروگەنيزاتسيا ارقىلى وندىرىلگەن ونەركاسىپتىك ترانسمايلاردىڭ ادام ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا زياندى ەكەندىگى ايتىلىپ كەلەدى. گيدروگەندەلگەن مايلاردىڭ قۇرامىندا 55%-عا دەيىن زياندى مقت بار. نەگىزگى قاۋىپتىڭ ءبىرى – مقت وۆۋلياتسيالىق بەدەۋلىك قاۋپىن ارتتىرادى, ۇرىقتىڭ دامۋىنا تەرىس اسەر ەتەدى. جاڭا تۋعان نارەستەلەردىڭ سالماعى مەن قان پلازماسىنداعى مقت جوعارى دەڭگەيى اراسىنداعى بايلانىس بارى انىقتالعان. بالالار گيپەرليپيدەميانىڭ دامۋىنا, جاسۋشالارداعى اراحيدون قىشقىلىنىڭ سينتەزىنىڭ بۇزىلۋىنا ىقپال ەتەتىن مقت اسەرىنە ەرەكشە سەزىمتال كەلەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ونەركاسىپتىك مقت – ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعىنا ءتونىپ وتىرعان زور قاۋىپ.
– ترانسمايلاردىڭ مولشەرىن قالاي بارىنشا ازايتۋعا بولادى؟ تاماق ونەركاسىبىندە ونى الماستىرا الاتىن زيانسىز بالامالارى بار ما؟
– ترانسمايلارعا جولاماۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ءارتۇرلى شيكىزات بالامالارى بار. ماسەلەن, تابيعاتتىڭ ءوزى جاراتقان ترانسمايلار بار بولسا, بۇل – سارى ماي, جانۋارلاردىڭ مايى. وعان قوسا دامىعان ەلدەر تاماق ونەركاسىبىندە تابيعي پالما مايلارى كەڭىنەن تۇتىنادى. بىراق ءونىمدى قاۋىپسىز تاسىمالداۋ مەن ساقتاۋدى قامتاماسىز بارىسىندا ونىمەن جۇمىس ىستەي ءبىلۋ ماڭىزدى. تابيعي, وڭدەلمەگەن پالما مايىنا كەلەتىن بولساق, ونىڭ قۇرامىندا ترانسمايلارى جوق . سۇيىق وسىمدىك مايلارىنان ايىرماشىلىعى, وعان گيدروگەنيزاتسيا قاجەت ەمەس. قۇرامىندا قانىققان ماي قىشقىلدارى كوپ بولعاندىقتان (50%-عا دەيىن) پالما مايى بولمە تەمپەراتۋراسىندا تابيعي تۇردە قاتتىلىعىن ساقتايدى. سوندىقتان ول ماي ونىمدەرىن وندىرۋگە قولدانىلاتىن پايدالى جانە قاۋىپسىز شيكىزات رەتىندە گيدروگەندەلگەن مايلارعا بالاما بولا الادى. ەگەر ءونىمنىڭ قۇرامىنا پالما مايى كىرسە, دەمەك ونىڭ قۇرامىندا ترانسمايلار بولمايدى.
– ەگەر ونەركاسىپتىك مقت-نىڭ جاقسى ءارى قاۋىپسىز بالاماسى بار بولاتىن بولسا, وندا ازىق-ت ۇلىك قۇرامىنا وسى زياندى قوسپانى مۇلدە جولاتپاۋدىڭ مۇمكىندىگى بار ما؟
– ونەركاسىپتىك ترانسمايلار ۋاقىت وتە كەلە ساۋدا سورەلەرىنەن, ونىڭ ىشىندە قازاقستاندا دا تولىعىمەن جوعالىپ كەتۋگە ءتيىس. بۇعان دەيىن دە دسۇ بۇكىل جاھاندى ترانسمايلاردى جۋىق ارادا وندىرىستەن الىپ تاستاۋدى, ونەركاسىپتىك وندىرىستەن تولىعىمەن باس تارتۋعا شاقىردى. بۇل بۇۇ جاريالاعان تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا سايكەس كەلەدى: وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, الەمدىك قاۋىمداستىق 2030 جىلعا قاراي جۇقپالى ەمەس اۋرۋلاردان بولاتىن مەزگىلسىز ءولىم-ءجىتىمدى ۇشتەن ءبىر مولشەرىن قىسقارتۋدى موينىنا الدى. ونەركاسىپتىك وندىرىلگەن ترانسمايلاردى پايدالانۋدان جاھاندىق باس تارتۋ وسى ماقساتقا ۇلكەن قادام بولار ەدى. ايتقانداي, وسى باستاما اياسىندا ونەركاسىپكە قامقورلىق جاسالىپ, 2018 جىلى دسۇ REPLACE (الماستىرۋ) دەگەن اتاۋىمەن شارالار پاكەتىن ۇسىنعان. بۇل ونەركاسىپتىك ءوندىرىستىڭ ترانسمايلارىن تاماق ونىمدەرىنەن كەزەڭ-كەزەڭىمەن الىپ تاستاۋعا ارنالعان نۇسقاۋلىق, ولاردى تابيعي شىعۋ تەگى زيان ەمەس باسقا كومپونەنتتەرگە كەزەڭ-كەزەڭىمەن الماستىرادى. سونىڭ ىشىندە سول وسىمدىك مايلارى دا بار. دسۇ ترانسمايلاردى تۇتىنۋدان تولىعىمەن باس تارتۋ دەنساۋلىقتى ساقتاۋ مەن حالىقتى اۋىر جۇرەك-قان تامىرلارى پاتولوگياسىنان قۇتقارۋدىڭ نەگىزگى شارتى دەپ سانايدى.
– ترانسمايلاردى تاعامنىڭ ءدامى مەن باعاسىنا نۇقسان كەلتىرمەستەن, قانداي ساۋ بالامالارىمەن الماستىرۋعا بولاتىنىن ناقتى سانامالاپ بەرە الاسىز با؟
– قازىر ونەركاسىپتىك مقت-دان تولىق باس تارتۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ تۇرعان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ءوندىرىس تەحنولوگيالارىندا ەمەس, باقىلاۋ ادىستەرىندە. الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ترانسمايلاردى تۇتىنۋدان باس تارتۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى جالپى تۇسىنىگىندە ءبىز بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمى ساراپتاما جانە باقىلاۋ بويىنشا زەرتحانالىق قىزمەتتىڭ مۇمكىندىكتەرى تار بولۋىنا بايلانىستى تەجەلەتىنىن كورىپ وتىرمىز. بىراق بۇل ۋاقىتشا جاعداي. زاماناۋي تەحنولوگيالار مقت ۇلەسىن 0,1 جانە ءتىپتى 0,001 پايىز دەڭگەيىندە ءدال انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ماسەلە مىنادا, بۇل تەحنولوگيالار بارىندە پايدا بولۋى كەرەگىندە. سوندىقتان ماسەلەنىڭ تەحنيكالىق بولىگى شەشىلگەننەن كەيىن بارلىق ەل ونەركاسىپتىك ترانسمايلاردى تاعامنان تۇبەگەيلى الىپ تاستاۋ ساياساتىن ەنگىزۋگە ءازىر بولادى.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, ۇكىمەت زياندى ترانسمايلارعا قاتىستى تاماق ونىمدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ۇدەرىسىن قالاي ۇيىمداستىرۋى كەرەك؟
– باقىلاۋ فۋنكتسيالارى بۇگىنگى تاڭدا تەحنيكالىق رەگلامەنتتەردى (ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى, ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى), سونداي-اق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى باسقارىلاتىن ۆەدومستۆولاردىڭ قۇزىرەتىنە جاتادى – ياعني, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى, سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ ورگاندارى. ولاردىڭ قولىندا كەز كەلگەن تاماق ونىمدەرىن تەكسەرۋگە قاجەتتى بارلىق تەحنيكالىق قۇرال بار, ويتكەنى ازىق-ت ۇلىك ساپاسى ميلليونداعان ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ستراتەگيالىق ماسەلە. ءۇي ماڭىنداعى ساۋدا جەلىلەرى مەن دۇكەندەرىندە ساتىلاتىن تاۋارلاردىڭ ساپاسىن تەكسەرۋ, سونداي-اق ولاردى ءوندىرۋ كەزەڭىندە ونىمدەردى باقىلاۋ قاجەت. تۇتىنۋشى مەملەكەت ونى زيان جانە قاۋىپتى ونىمنەن قورعايتىنىنا سەنىمدى بولۋى كەرەك, بۇل بارلىق دامىعان مەملەكەتتەگى تاجىريبە. قايتالاپ ايتامىن: ءوندىرۋشىنىڭ مۇددەسى دە ماڭىزدى ەكەندىگىنە تالاس جوق, بىراق بۇل وتانداستارىمىزدىڭ دەنساۋلىعىنان ارتىق ەمەس.
اڭگىمەلەسكەن,
ايناش ەسالي,
«Egemen Qazaqstan»
