اتموسفەراداعى زياندى گازداردىڭ بولۋى مەن كونتسەنتراتسياسىن انىقتاۋ ءۇشىن گاز داتچيكتەرىن قولدانادى. گاز سەنسوردىڭ سەزىمتال بەتىنە تۇسكەندە, ونىڭ ەلەكترلىك قاسيەتى وزگەرەدى. ونى كومپيۋتەر نەمەسە باسقا قۇرىلعىلار ارقىلى وڭدەيدى. Nazarbayev University «National Laboratory Astana» جەتىلدىرىلگەن سەنسورلار زەرتحاناسىنىڭ جەتەكشىسى باقتيار سولتاباەۆتىڭ ايتۋىنشا, كومىرقىشقىل گازى, ازوت وكسيدى, اممياك جانە جانە ۇشپا ورگانيكالىق قوسىلىستار VOC (بەنزول, تولۋول, ەتيلەن, مەتيلەن, ت.ب.) ادەتتە وپتيكالىق, اكۋستيكالىق جانە مەتالل وكسيدى جارتىلاي وتكىزگىشتەرى ء(موجو) نەگىزىندە سەزىمتالدىعى جوعارى گاز سەنسورلارى ارقىلى انىقتالادى. سونىڭ ىشىندە ءموجو سەنسورلارى ونەركاسىپ سالاسىندا جوعارى سۇرانىسقا يە بولىپ وتىر.
«ويتكەنى ولاردىڭ ارزان بولۋىمەن بىرگە كەڭ تەمپەراتۋرا دياپازونىندا جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىگى جانە ءارتۇرلى ۋلى گازدى انىقتاۋ تيىمدىلىگى وتە جوعارى دەڭگەيدە. ءبىزدىڭ جوبامىزدىڭ ماقساتى – مەتالل وكسيدى جارتىلاي وتكىزگىشتەرى نەگىزىندەگى قىمبات ەمەس جوعارى سەزىمتال گاز سەنسورلارىن جاساپ, ولاردىڭ مورفولوگيالىق, ەلەكترلىك جانە وپتيكالىق قاسيەتتەرىن جاقسارتۋ», دەيدى عالىم.
بۇل زەرتتەۋ جۇمىسى 2022 جىلى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ عىلىم كوميتەتى قارجىلاندىراتىن جاس عالىمدارعا ارنالعان مەتالل وكسيدى جارتىلاي وتكىزگىشتەرى نەگىزىندە سەزىمتالدىعى جوعارى گاز داتچيكتەرىن جاساۋ جوباسى اياسىندا باستالعان. بىلتىر ب.سولتاباەۆ Nazarbayev University گرانتىنا نانوپلەنكىلى گاز سەنسورلارىن ازىرلەۋ جانە زەرتتەۋ جۇمىسىن بىرلەسكەن زەرتتەۋلەر باعدارلاماسى (Collaborative Research Program) شەڭبەرىندە تابىستى اياقتادى.
گۇل تاياقشا ءتارىزدى مىرىش وكسيدىنىڭ (ZnO) قوسىندىسى بار تيتان مەتالىنىڭ (Ti) نانوقابىقشالارىنا نەگىزدەلگەن بۇل گاز سەنسورلارى اۋاداعى ۋلى گاز ازوت وكسيدىن جىلدام انىقتايدى. مۇنداي گاز داتچيكتەرى ەلىمىزدە ۋلى گازدى تىركەۋگە جانە ونىڭ اۋاداعى كولەمىن جىكتەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن وزىق ەلەكتروندىق گاز قۇرىلعىلارىن جاساۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك تۋعىزادى. بۇل سەنسورلاردىڭ قاسيەتى مەن تيىمدىلىگى الەمدەگى ەڭ ۇزدىك 10%-عا كىرەتىن «ACS Sensors» جانە «ACS Applied Materials & Interfaces» جۋرنالىندا جاريالانعان ماقالالاردا سيپاتتالعان. سونداي-اق عالىمنىڭ شەتەلدىك جانە وتاندىق ارىپتەستەرى بۇل سەنسورلاردى جوعارى باعالاعان.
ء«بىزدىڭ ەلىمىز گاز سەنسورلارىنىڭ باسىم بولىگىن شەتەلدەن ساتىپ الادى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە ءموجو نەگىزىندەگى گاز اناليزاتورلارىن جاسايتىن وتاندىق وندىرۋشىلەر جوق. سوعان بايلانىستى ءتيىمدى جوعارى سەزىمتال گاز سەنسورلارىن جاساۋ وسى باعىتتىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرىپ, ميكروەلەكترونيكادا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى. ازىرلەنگەن جوعارى سەزىمتال گاز سەنسورلارى كوممەرتسيالاندىرۋ ءۇشىن ۇلكەن الەۋەتكە يە بولىپ وتىر. سونداي-اق بۇل جوبانىڭ ناتيجەسىندە شەتەلدىك كومپانيالارعا تاۋەلدىلىكتى ازايتىپ, قازاقستان ءۇشىن ەكونوميكالىق تيىمدىلىك تۋى مۇمكىن», دەيدى ول.
بۇگىندە زەرتحانا عالىمدارى «كارمەت» كومپانياسىمەن (بۇرىنعى «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» كاسىپورنى) بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە كەلىسىمگە كەلگەن. ولار گاز داتچيكتەرىن كوممەرتسيالاندىرۋ جانە كومىر كەنىشتەرىندەگى مەتان شىعارىندىلارىن بولجاۋ جانە مودەلدەۋ سالاسىنداعى كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋگە دايىن. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز ەلىمىزدە گاز داتچيگى سالاسىن دامىتۋدى ءوزىنىڭ ماقساتىم دەپ بىلەدى. ول وسى باعىتتا شەتەلدىك جانە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ارىپتەستەرىمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە نيەتتى ەكەنىن جەتكىزدى.
