كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ بۇرناعى جىلى ۇلىتاۋدا وتكەن العاشقى القالى جيىنىندا مەملەكەت باسشىسى: «قازاق تىلىنە قاتىستى الاڭداۋشىلىق ەلدەگى جاعدايدى دۇرىس تۇسىنبەگەننەن تۋىنداپ وتىر. شىن مانىندە, بۇرىنعى احۋال مەن قازىرگى كەزەڭدى مۇلدە سالىستىرۋعا كەلمەيدى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ تۇعىرى كۇن وتكەن سايىن نىعايىپ كەلەدى. قازاق مەملەكەتى امان تۇرعاندا, قازاق ءتىلى جاساي بەرەدى. بۇعان ەشقانداي كۇمان بولماۋى كەرەك. ءبىزدىڭ ەلدە ۇلتىنا, تىلىنە بولا ەشبىر ازاماتتىڭ قۇقى شەكتەلمەۋگە ءتيىس. ايتپەسە, قوعامدا جانجال تۋى مۇمكىن. ەل ىشىنە ىرىتكى تۇسكەنىن قالايتىندار وسىنى تىلەپ وتىر. سوندىقتان ءتىل ماسەلەسى بويىنشا ءبارىمىز ۇستامدىلىق تانىتۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن», دەگەن بولاتىن. ال ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ بىلتىر تۇركىستاندا وتكەن ەكىنشى وتىرىسىندا: «مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ جاعدايىن ايتىپ, شۋ كوتەرەتىن كەيبىر ادامدار بۇل ماسەلەنى ساياسي قۇرال رەتىندە پايدالانادى. حالىق اراسىندا داۋ شىعارعىسى كەلەدى. اقىرىندا وسىنداي كەلەڭسىز, ويسىز ارەكەتتەر مەملەكەتىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە زيان كەلتىرەدى. مۇنى اشىق ايتۋ كەرەك. سەبەبى ءتىل – ءبىزدىڭ گەوساياسي كەڭىستىكتە «ساياسي سەبەپ, ساياسي سىلتاۋعا» اينالۋدا. ال ناقتى قازىرگى احۋالعا قارايتىن بولساق, ءتىلدىڭ جاعدايى بۇرىنعىدان الدەقايدا جاقسى. ماسەلە تىلگە كەلگەندە داۋ-داماي, داڭعازا جاساماي, ءتىلىمىزدى دامىتا ءتۇسۋ ءۇشىن ناقتى ءىس-ارەكەتكە كوشۋىمىز كەرەك», دەگەن ەدى. ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ بيىل اتىراۋدا بولعان ءۇشىنشى وتىرىسىندا پرەزيدەنت: ء«تىلىمىزدىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتە ءتۇسۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى باعىتى بولىپ قالا بەرەدى. بۇل – ءبىز ءۇشىن مىزعىماس ۇستانىم. ەلىمىزدە قازاق تىلىنە دەگەن سۇرانىس جىل وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى. قازاق ءتىلى بيزنەستىڭ, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ تىلىنە اينالا باستادى. بۇل ءۇردىستى ودان ءارى دامىتۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى ءارى توتە جولى – اعارتۋشىلىق. قازىر ءىرى كىتاپ دۇكەندەرىندە قازاق تىلىندەگى تۋىندىلاردىڭ ۇلەسى ارتا ءتۇستى. كەيىنگى كەزدە باسپاگەرلەردىڭ جاڭا بۋىنى الەمدىك بەستسەللەرگە اينالعان شىعارمالاردى اۋدارىپ ءجۇر. كوپتەگەن كىتاپتى شىعارىپ جاتىر. اۋدارىلعان كىتاپتاردىڭ ىشىندە كوركەم ادەبيەت قانا ەمەس, ىسكەرلىك باعىتتاعى تۋىندى دا كوپ. مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ءمانى – وسىندا. ەشكىمدى ماجبۇرلەمەي, كۇندەلىكتى ومىردەگى قاجەتتىلىكتى ارتتىرۋ ارقىلى ءتىلىمىزدىڭ تۇعىرىن نىعايتا بەرەمىز. مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى قۇر سوزدەن ەشتەڭە شىقپايدى. ەڭ باستىسى, ناقتى ءىس بولۋى كەرەك», دەدى. بۇل – كەشەگى كەڭەس زامانىن دا, بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك كەزەڭىن دە باستان وتكەرگەن ءبىز, اعا ۇرپاق وكىلدەرى ءۇشىن وتە تۇسىنىكتى ءارى قازىرگى الماعايىپ ۋاقىتتىڭ سىن-قاتەرلەرىن ەسكەرە ايتىلعان پايىم.
شىنىندا دا, قازاق ءتىلىنىڭ بۇرىنعى جاعدايىن بۇگىنگىمەن سالىستىرساق, سەڭ سوگىلگەندەي سەرپىلىس بولعانىن اڭعارامىز. ءتىپتى كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا ۇلتسىزداندىرۋ ساياساتى ەرەكشە ەكپىنمەن جۇرگىزىلگەن قازاعى از سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا (سقو) دا مەملەكەتتىك تىلىمىزگە دەگەن كوزقاراس وزگەرىپ, كوڭىلگە ءۇمىت ۇيالاتاتىن بەتبۇرىس جاسالدى. ماسەلەن, 1990 جىلى وبلىس ورتالىعى – پەتروپاۆل قالاسىندا حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى سقو فيليالىنىڭ بەلسەندىلەرى جەرگىلىكتى ورىس مەكتەپتەرىنىڭ جانىنان العاش رەت قازاق سىنىپتارىن اشۋ جونىندە باستاما كوتەرگەن ەدى. ولار سول جىلى مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتايتىن بالالارى بار 80 قازاق وتباسىن تىزىمگە الىپ, ءۇي جاعالاپ ۇگىت جۇرگىزگەن. سوندا 20 شاقتى اتا-انا: «ورىسشا وقىماعان ادام ەرتەڭ نان تابا الماي, دالادا قالادى. ءبىز بالامىزدى ورىس مەكتەبىنە بەرەمىز», دەپ ءبىر-اق قايىرىپ, ەسىكتەرىن تارس جاپقان. ال ۇلتجاندى ازاماتتاردىڭ جانايقايى سانالارىنا ەپتەپ ساۋلە تۇسىرگەن 60 شاقتى اتا-انا قارادومالاقتارىن قازاق سىنىبىنا بەرۋگە ۋادە ەتكەن. بىراق كوپشىلىگى سوزدەرىندە تۇرماي, اقىرى كۇزدە 20 مىڭداي قازاعى بار شاھاردان انا تىلىندە ءبىلىم الۋعا شىن ىقىلاس بىلدىرگەن نەبارى 15-اق وتباسى تابىلعان. ءسويتىپ, قالاداعى №3 ورىس مەكتەبىنىڭ جانىنان 15 قازاق بالاسىنىڭ باسىن قوسقان العاشقى قازاق سىنىبى اشىلعان ەدى.
پەتروپاۆلدا كەڭەس زامانىندا قازاق تىلىندە وقىتاتىن جالعىز وبلىستىق مەكتەپ-ينتەرنات قانا بولسا, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا انا تىلىمىزدە ورتا ءبىلىم بەرەتىن ۇيىمداردىڭ جالپى سانى سەگىزگە جەتتى. ءتىل جاناشىرلارىنىڭ جۇرتشىلىق اراسىندا بەلسەندى ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋىنىڭ جانە جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنان تاباندىلىقپەن تالاپ ەتۋىنىڭ ناتيجەسىندە وتكەن وتىز جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە قىزىلجار وڭىرىندە جاڭادان 29 قازاق مەكتەبى سالىندى. قازىرگى كەزدە سقو-داعى 461 مەكتەپتىڭ 112-ءسى – قازاق تىلىندە, 92-ءسى – ارالاس, ياعني قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە ءبىلىم بەرەدى.
ايتسە دە ەلىمىزدىڭ تەرىسكەي وڭىرلەرىندە بالالارىن انا تىلىندەگى مەكتەپكە بەرمەي, ورىسشا وقىتۋدى ءجون كورەتىن ۇلتى قازاق اتا-انالاردىڭ قاتارى ءالى دە قالىڭ. مىسالى, سقو-دا وتكەن وقۋ جىلىندا ۇلتى قازاق 31 534 بالانىڭ 18 650-ءى, ياعني 59,1 پايىزى عانا انا تىلىندە ءبىلىم العان. وسى ورايدا ءتىل جاناشىرلارى بەرتىندە باسشىلىعى اۋىستىرىلعان حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنا ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ وتىر. سەبەبى اتالعان قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ پرەزيدەنتى راۋان كەنجەحان ۇلىنىڭ «Qazaq tili» ەنداۋمەنت قورىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسىن مەملەكەت باسشىسى قولداپ, وعان ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن 7 ملن تەڭگە جەكە جارناسىن اۋدارعانى جانە وسى جاقسى باستامانى ءىلىپ اكەتكەن وتاندىق كاسىپكەرلەر قازىردىڭ وزىندە 500 ملن تەڭگەدەي قارجى بولگەندىگى ءمالىم. بۇل – شىنىن ايتساق, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ بۇرىنعى باسشىلارىنىڭ ءۇش ۇيىقتاسا تۇسىنە كىرمەگەندەي قوماقتى قاراجات. ءىس تەتىگىن تابا بىلگەن جاڭا باسشىلار ەندى انا ءتىلىمىزدىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋدى ماقسات ەتكەن ءىرى ۇيىمنىڭ جۇمىسىنا تىڭ سەرپىن بەرۋگە ءتيىس.
وسى ورايدا حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى ءوزىنىڭ وڭىرلىك فيليالدارىنىڭ جۇمىسىن دا جاڭاشا ۇيىمداستىرۋعا جەتە ءمان بەرسە, قۇبا-قۇپ. اسىرەسە مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ قولدانىس اياسى ءماز ەمەس تەرىسكەي وبلىستارعا باسا كوڭىل اۋدارۋ قاجەتتىگى ايدان انىق. بۇل رەتتە قوعامنىڭ سقو فيليالىنىڭ كەيىنگى جىلدارداعى ىزدەنىستى ىستەرى جان-جاقتى قولداۋعا جانە وزگە تەرىسكەي وڭىرلەرگە ۇلگى ەتۋگە لايىق. ماسەلەن, زاڭدى جولىن تاۋىپ, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن مەملەكەتتىك تاپسىرىس العان اتالعان فيليال بەلسەندىلەرى وسى وقۋ جىلىندا پەتروپاۆلداعى ورىس تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن 3 يننوۆاتسيالىق مەكتەپتە قازاق تىلىندە وقىتاتىن ءبىرىنشى سىنىپتاردىڭ اشىلۋىنا ۇيىتقى بولدى. ولارعا وقۋشى جيناۋ ءۇشىن اتا-انالارمەن بىرقاتار كەزدەسۋ وتكىزىپ, ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزدى.
ء«ورىستىلدى اتا-انالار: «بالالارىمىزدى قازاق سىنىبىنا بەرەيىك دەسەك, ءوزىمىز ءتىل بىلمەيمىز. ولارعا ءۇي تاپسىرماسىن ورىنداۋعا قالاي كومەكتەسەمىز؟» دەگەن قارسى ءۋاج ايتتى», دەيدى حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى سقو فيليالىنىڭ توراعاسى جانات مۇحامەدجانوۆ. وسى رەتتە ءتىل جاناشىرلارىنا سقو ءبىلىم باسقارماسىنىڭ باسشىلارى كومەككە كەلىپ, اتالعان 3 يننوۆاتسيالىق مەكتەپكە قازاق بالالارىن تەستىلەۋسىز قابىلداتقانىن جانە ولار ءۇشىن تەگىن نەگىزدە ۇزارتىلعان كۇن توپتارىن ۇيىمداستىرعانىن اتاپ ايتقان ءجون. بۇل انا ءتىلىن بىلمەيتىن اتا-انالاردىڭ بالالارىن قازاقشا وقىتۋى ءۇشىن جاسالعان بىردەن-ءبىر ۇتىمدى قادام بولدى.
جالپى, تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە قىزىلجار وڭىرىندە مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن ارتتىرعان تالاي قىزعىلىقتى باستاما ىسكە اسىرىلدى. 2004-2007 جىلدارى وڭىردەگى بارلىق بالاباقشادا قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلى قاتار ۇيرەتىلدى. مەكتەپتەردە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ساباق بەرەتىن 700-دەن استام ۇزدىك مۇعالىم اي سايىن ءوز جالاقىلارىنا جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن 50 پايىزدىق ۇستەمەاقى الىپ وتىردى. ماناش قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى جانىنان ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتى اشىلىپ, ونىڭ قازاق بولىمىنە وقۋعا تۇسكەن ءورىستىلدى 17 ستۋدەنتكە وبلىس اكىمىنىڭ ارناۋلى گرانتى بەرىلدى. الايدا وڭىرلەردە بۇرىنعى اكىمنىڭ اتقارعان ءىسىن جاڭا اكىم بەكەرگە شىعاراتىن جاڭا ء«داستۇر» پايدا بولعاندىقتان, اتالعان باستامالار كەيىن اياقسىز قالدىرىلدى.
حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ مۇشەلەرى 90-جىلدارى ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتقانى, اسىرەسە ەلىمىزدىڭ تەرىسكەي ايماعىندا قازاق مەكتەپتەرى مەن بالاباقشالارىن اشۋعا, ونوماستيكا ماسەلەلەرىن شەشۋگە باستاماشىلىق ەتكەنى ءمالىم. كەيىن وڭىرلەردە تىلدەردى دامىتۋ باسقارمالارى قۇرىلۋىنا بايلانىستى حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ فيليالدارىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ مۇلدەم توقتاتىلعان. مۇنىڭ اياعى ولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ جۇمىسى قوجىراپ كەتۋىنە اكەلىپ سوقتى. ەندى, مىنە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولداۋىمەن حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى مەن ونىڭ وڭىرلىك فيليالدارى قايتا داۋىرلەپ, مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ شىنايى مارتەبەسىن كوتەرۋ جولىندا پارمەندى ءىس-ارەكەتكە كوشەتىن كەز كەلدى.
