سىرى تەرەڭ دا ۆينچي

ءوزى سۋرەتشى, ءوزى مەحانيك لەوناردو دا ۆينچي كۇندەلىگىندە شيفرلان­عان قۇ­پيا جازبالار قالدىرعانىن جۇرت بىلەدى. سونداي-اق ول سۋرەتتەردە دە ­ارنايى شيفرلاۋ ءادىسىن قول­دان­عان. وسى ۋاقىتقا دەيىن ايگىلى مونا ليزانىڭ پورترەتى تۋرالى, «سوڭ­عى كەش» كارتيناسىنداعى جۇم­باق بەلگىلەر تۋرالى پىكىرتالاستار تولاس­تاعان ەمەس.

جاقىندا عالىمدار سۋرەتشىگە قاتىستى تاعى ءبىر تىڭ دەرەك تاپتى. لوندون قالالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماماندارى لەوناردو دا ءۆينچيدىڭ سۋ­رەتتەرىن تىڭعىلىقتى زەرتتەگەن. نا­تي­جەسىندە, سۋرەتشىنىڭ كوزى قىلي بول­عان دەگەن قورىتىندىعا كەلىپ وتىر.

كوزىنىڭ قىلي بولۋى اۆتوردىڭ شىعارماشىلىعىنا اسەرىن تيگىزبەي قويماسى دا انىق. كوزىنىڭ مۇيىزگەك قابىعى سيممەتريالى ورنالاسپاعان سوڭ ول وبەكتىنى ءبىر مەزەتتە بىرنەشە قىرىنان بايقاي العان. تاعى ءبىر قىزىعى, «سۋرەت سالعاندا عانا لەونار­دونىڭ كوزى اقيلانىپ كەتەتىن بولعان», دەيدى زەرتتەۋشىلەر.

ء«بىزدى قىزىقتىرعانى, لەوناردو سالعان پورترەتتەردىڭ كوپشىلىگىندە ادام كوزى ايرىقشا بوياۋ العان. انىق­تاپ قاراساڭ, كوز قاراشىقتارى ءار جاق­قا قاراپ تۇرعانى بايقالادى. ايگىلى «ۆيت­رۋۆياندىق ادام» كارتيناسىن الىپ قارايىق, وندا ءتىپتى ءبىر كوزدىڭ قا­را­شىعى ەكىنشىسىنەن ۇلكەن. مۇنداي دەرت «انيزوكوريا» دەپ اتالادى. جال­پى, سۋرەتشى تۋىندىسىنا ءوزىنىڭ جەكە ەرەكشەلىگىن قوسۋى مۇمكىن عوي دەگەن وي كەلەدى. ال وزگە سۋرەتتەرىن قاراي كەلە, لەوناردونىڭ كوزى قىلي بولعانىن (ەكزوتروپيا) اڭعارۋعا بولادى», دەيدى لوندون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وفتولمولوگ پروفەسسورى كريستوفەر تايلور.

عالىمدار سۋرەتشى ءومىرى مەن شى­عارماشىلىعىن تەرەڭدەي زەرتتەي تۇسپەك. ولاردىڭ تاعى ءبىر جۇمباق تا­قىرىبى – سۋرەتشىنىڭ الەم كارتاسىن جاساۋى. «لەوناردونىڭ ءبىز بىلە بەرمەيتىن جۇمباعى كوپ. ماسەلەن, ول سول كەزدىڭ وزىندە الەم كارتاسىن جا­­سادى. قۇرلىقتاردىڭ ورنالاسۋى, مۇحيتتاردىڭ شەكاراسى, وزگە دە گەو­گرا­فيالىق بەلگىلەر اسقان دالدىكپەن كەسكىندەلگەن. ءتىپتى ءدال سولاي 3 عاسىر وتكەنگە دەيىن ەشكىم جاساي العان جوق. مۇنى سۋرەتشى قالاي جاساپ شىقتى؟ مىنە, جۇمباق. وسىنى زەرتتەپ كورگىمىز كەلەدى», دەيدى كريستوفەر.

ەسكە سالساق, ءبىراز ۋاقىت بۇرىن عالىمدار ونىڭ «سالۆاتور مۋندي» نەمەسە «الەمدى قۇتقارۋشى» كارتينا­سىنىڭ استارىنا ءۇڭىلىپ, ءتۇرلى باعىت­تاعى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن ەدى.

ناقتىراق ايتساق, كارتينادا ءماسىح ۇستاپ تۇرعان سفەرادان وتكەن جارىقتىڭ سىنعانى كورىنبەيدى. ادەت­تە مۇنداي فيگۋرادان جارىق سىنىپ ءوتۋى كەرەك. كومپيۋتەرلىك مودەلدەۋ ارقىلى كاليفورنيا عالىمدارى يسا قولىنا سفەرا ەمەس, شار ۇستاپ تۇر دەگەندى ايتقان.

بۇرىن بۇل بولجامدى عالىمدار باسقا بالاما جورامالدارمەن قا­تار تالقىلاعان بولاتىن. الايدا قازىر 3D-رەندەرينگتىڭ وزىق تەحنو­لوگيا­سىنىڭ ارقاسىندا ماماندار سۋرەت­شىنىڭ ءار بوياۋىن مودەلدەي العان. اتالعان تەحنولوگيالىق ءادىس بەلگىلى ءبىر ۋاقىت كەزەڭىنە سايكەس كەلەتىن ماتەريالداردى, جارىق كوزدەرىن جانە عىلىمي بىلىمدەردى ەسكەرە وتىرىپ, سۋرەتتىڭ جوعارى ساپالى بەينەسىن جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

سونىمەن ونەر تۋىندىسىنا ىندەتە زەرتتەۋ جۇرگىزگەن عالىمدار توبى شاردىڭ كولەمىن ەسەپتەدى. ونىڭ راديۋسى – 6,8 سانتيمەتر. نىساندى تالداعاننان كەيىن زەرتتەۋشىلەر شار­دىڭ قالىڭدىعى 1,3 ميلليمەتردەن اسپايتىنىن انىقتادى. سونداي-اق سفەرانىڭ ارتىندا بەينەلەنگەن ءماسىحتىڭ كويلەگىندەگى قاتپارلار دا ءۆينچيدىڭ سفەرالىق فورماداعى جارىقتىڭ ەرەكشە سىنۋى تۋرالى بىلەتىنىنە كوز جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ويتكەنى سۋرەتشى وپتيكانى دا زەرتتەگەن. ناعىز تالانتتىڭ اسقان بىلىمدىلىگىنە قالاي تاڭعالمايسىڭ؟! ءسويتىپ, ءبىراز ۋاقىتقا سوزىلعان زەرتتەۋ ناتيجەسىندە «الەمدى قۇتقارۋشى» كارتيناسى «مونا ليزا» كەسكىنىنە ەڭ جاقىن بالاما», دەپ ءتۇيدى عالىمدار.

ايتا كەتەيىك, قازىرگى ۋاقىتتا اتال­عان كارتينا – ادامزات تاريحىن­دا­­عى ەڭ قىمبات ونەر تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى. ول 2017 جىلى 450 ميلليون دول­لار­عا ساتىلعان. اۆتور بۇل تۋىن­دى­سىن سوناۋ 1500 جىلى جازدى. ونەر­تانۋ­شىلار كارتينانى لەوناردو دا ۆينچي فرانتسيا كورولى XII ليۋدوۆيك سۇرانىسى بويىنشا سالعان دەسە­دى. كەيىن كارتينا 1625 جىلى كارل I فرانتسيا پاتشايىمى گەنريەتتا مارياعا ۇيلەنگەن ۋاقىتتا انگلياعا وتكەن. 1649 جىلى I كارل دارعا اسىپ ولتىرىلگەن كەزدە تۋىندى كورولدىك كوللەكتسيا تىزىمىندە بولعان. سودان 1651 جىلى ءباسساۋدادا ساتىلىپ, ال 1666 جىلى II كارل بيلىك قۇرىپ تۇرعان كەزدە كورولدىك كوللەكتسياسىنا قايتارىلدى. ال 1763 جىلى كارتينا ءىزىم-عايىم جوعالىپ كەتىپ, كەيىن ءبىر جارىم عاسىر ۋاقىت وتكەن سوڭ قايتا ساتىلىمعا شىعارىلعان. 1900 جىلى وتكەن سون­داي ءباسساۋدالاردىڭ بىرىندە «الەمدى قۇتقارۋشىنى» بەلگىسىز ءبىر ادامنىڭ جەكە جيناعىنا ساتىپ الادى.

سونداي-اق جۋىردا Christie’s اۋكتسيونىندا لەوناردو دا ۆينچي سالعان ايۋ باسىنىڭ نوبايى ساتىلعان بولاتىن. ونى 8,9 ميلليون فۋنتقا (شامامەن 12,3 ملن اقش دوللارى) ساتىپ الدى. بۇل دا – يتاليان سۋرەتشىسىنىڭ تۋىندىسى ءۇشىن كەيىنگى جىلدارداعى رەكوردتى قارجى.

«سۋرەت – لەوناردو دا ءۆينچيدىڭ سىزباشى رەتىندەگى شەبەرلىگىنىڭ كەرەمەت دالەلى», دەلىنگەن اۋكتسيون ءۇيىنىڭ Twitter-دەگى حابارلاماسىندا. نوباي – قىزعىلت-اقشىل سارى قاعازعا كۇمىس قارىنداشپەن سالىنعان 7x7 سم ولشەم­دى سۋرەت. ول 1480 جىلداردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا سالىنعان. بۇل – سۋرەتشىنىڭ قولتاڭباسى بار بىرنەشە تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى. ساتىپ الۋشىنىڭ ەسىمى جاريالانعان جوق. ال بۇدان بۇرىنعى رەكورد لەوناردو دا ءۆينچيدىڭ «جىلقى مەن سالت اتتى» ­تۋىندىسى ءۇشىن ورناتىلعان ەدى. ونىڭ قۇنى £8,1 ميلليونعا باعالاندى.

لەو كارتينالارىنىڭ رەكوردى مەن اڭىزى, تەرەڭدە تۇنعان سىرلارى مەن قۇپياسى قاشان تاۋسىلارىن كىم ءبىلسىن؟ سۋرەتشىنىڭ ەسىمى ءوز داۋىرىنەن الىستاعان سايىن جاڭعىرىپ كەلەدى. تۋىندىلارى دا جىلدار جىلجىعان سايىن ءتۇرلى قىرىنان تانىلىپ, ىشىنە بۇككەن سان مىڭ قۇپياسىنا الەم كوز تىگىپ وتىر.

ءوز دەڭگەيىنەن اتاعى اسىپ كەتكەن سۋرەتشىنىڭ كوپقىرلى قاسيەتىنىڭ سىرى ەڭبەكسۇيگىشتىگىندە بولار. جاس كەزىندە سۋرەت پەن ءمۇسىن ونەرىن ۇيرەنۋ ءۇشىن فلورەنتسياعا جول تارتقان ول سۋرەتشىلىكتى ونەردىڭ باستى ءتۇرى دەپ ەسەپتەگەن. «ادام سۋرەتتىڭ كومەگىمەن دۇنيەنى تانيدى. تاجىريبە – دۇنيەنى تانۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى» دەگەن ءسوزى دا ۆينچيلىك فرازاعا اينالىپ ۇلگەردى. قىلقالام شەبەرىنىڭ الەمىنە ەنىپ, زەرتتەي باستاساق, ءتۇرلى اڭىز اڭگىمەگە جولىعامىز. بىردە اكەسى ءوزىنىڭ تانىسى بەرىپ جىبەرگەن دوڭگەلەك قالقاندى ۇيىنە اكەلىپ, بالا لەوعا ونى ءوز تالعامى بويىنشا ادەمى بەينەلەرمەن اشەكەيلەپ بەرۋدى تاپسىرادى. ول ءوزىنىڭ وڭاشا بولمەسىنە شەگىرتكە­لەر مەن كەسىرتكەلەردىڭ الۋان ءتۇرىن, جىلانداردى, كوبەلەكتەردى, ءىرى تەڭىز شاياندارىن, جارقاناتتار مەن باسقا دا جاندىكتەردى اكەلىپ تولتىرادى. سولارعا قاراپ وتىرىپ شابىتتانعان بالا سۋرەتشى ارقايسىسىنىڭ بەينەسىن فانتاستيكالىق ۇيلەسىمدە پايدالانىپ, قۇز جارتاستاردىڭ اراسىنان ورمەلەپ شىعىپ كەلە جاتقان الدەبىر قۇبىجىقتاردىڭ بەينەسىن جاسايدى. اكەسى الگى قالقاندى كورگەن كەزدە ونداعى قۇبىجىق سۋرەتتەردەن شوشىپ تۇسكەن دەسەدى. كەيىن بۇل قالقان ءۇشىن ميلاندىق ءبىر گەرتسوگ قوماقتى اقشا تولەگەن. ءيا, سۋرەتشى ينكۆيزيتسيا قاۋپىنەن تايسالماي, ادامنىڭ دەنە قۇرىلىسىن زەرتتەۋمەن شۇعىلدانىپ, مايىتتەرگە وتا جاساۋمەن دە اينالىس­تى. كوشەلەر مەن الاڭداردى ارالاپ, ادامداردىڭ بەت-الپەتىنە زەيىن قويا قارادى, ەرەكشە بەت قۇرىلىستارىن قاعازعا ءتۇسىردى. اسىرەسە ادامداردىڭ كوڭىل ىرعاعىن انىق كورسەتەتىن رەنىش, قۋانىش, قايعى سەكىلدى كۇيلەر ونى ەرەكشە قىزىقتىردى.

قاراپ وتىرساق, ادامنىڭ ءار كەز­دەگى ءتۇرلى كۇيىن, جان دۇنيەسىن, ءتانىن, سەزىمىن شىنايى سۋرەتتەۋ ءۇشىن قان­شا­لىقتى ەڭبەكتى, زەرتتەۋدى قا­جەت ەتەدى. ايتپەسە ادامنىڭ جان قۇرى­لى­سىنداعى ءار نۇكتەسىن تانۋ, سەزۋ, ونى قاعازعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن قۇر تا­لانت­تىڭ جەتپەيتىنى انىق.