ناعيما ايتماتوۆا (سول جاقتا) بالالارى يلگيز (اناسىنىڭ قولىندا) بەن شىڭعىس (ورتاسىندا)
شەنەۋنىك موپاسسان
بارىمىزگە بەلگىلى فرانتسۋز جازۋشىسى گي دە موپاسسان ءبىراز ۋاقىت مينيسترلىكتە قىزمەت اتقارعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس. كەيىن مۇراعاتتان شەنەۋنىك موپاسسانعا جازىلعان مىنەزدەمە تابىلادى. وندا «ەڭبەكقور شەنەۋنىك, ءبىراز ناشار جازادى» دەلىنگەن.
* * *
سول موپاسسان كوپ جىلدار بويى ەيفەل مۇناراسىنىڭ رەستورانىنان تاماقتانىپ ءجۇردى. مۇنىڭ سىرىن جازۋشىنىڭ ءوزى بىلاي دەپ تۇسىندىرەدى: «بۇل – پاريجدەگى مۇنارانى كورمەي تاماقتانا الاتىن جالعىز ورىن». فرانتسۋزدىڭ باسقا دا كوپتەگەن زيالى قاۋىمى سياقتى موپاسسان دا ەيفەل مۇناراسىنىڭ سالىنۋىنا قارسى بولعان. ءتىپتى «ۇسقىنسىز قاڭقا» دەپ اتاعان.
* * *
ول وتە ەڭبەكقور, از عۇمىرىندا كوپ جازعان جازۋشى بولعانى ءمالىم. 1885 جىلدىڭ وزىندە 1500 بەت كوركەم شىعارما جازدى. ارينە, وچەركتەر مەن فەلەتونداردى ەسەپتەمەگەندە. بۇرىن-سوڭدى بۇلاي ەشكىم جازعان جوق. ءتىپتى بالزاك تا, ديككەنس پەن ديۋما دا.
* * *
موپاسسان سپورتقا بالا كەزىنەن قۇمارتتى. ول ەسكەكتى قايىقپەن كۇنىنە 80 شاقىرىمنان اسا جۇزە الاتىن. شىدامدىلىعىندا شەك جوق: از عۇمىردا وراسان ەڭبەك قالدىرۋى دا زاڭدى.
شوپىر شىڭعىس
بالا شىڭعىس – قىرعىز ايىلداعى بالاباقشاعا بارعان العاشقىلاردىڭ ءبىرى. اكەسى تورەقۇل ايتماتوۆ پەن اناسى ناعيما جۇمىستان قولى بوسماعاندىقتان ونى ەلدە اشىلعان العاشقى بالاباقشانىڭ بىرىنە بەرگەن ەلدىڭ وڭتۇستىگىندە تۇرعان سوڭ ەكەۋى دە جۇمىس ىستەدى. 1932-1934 جىلدارى بالا شىڭعىس وشتاعى №1 بالاباقشادا تاربيەلەنگەن.
* * *
سول بالا شىڭعىس العاش رەت التى جاسىندا سۇحبات بەرىپتى. 1934 جىلى «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ جاس ءتىلشىسى رايحان شۇكىربەكوۆ بالاباقشاعا بارىپ, بالالارمەن سويلەسىپ, كىشكەنتاي شىڭعىستان سۇحبات العان. ءتىلشىنىڭ «كىم بولعىڭ كەلەدى؟» دەگەن سۇراعىنا بالا «جۇرگىزۋشى» دەپ جاۋاپ بەرىپتى. گازەتتە دە «شىڭعىس شوپىر بولعىسى كەلەدى» دەگەن تاقىرىپپەن ماقالا جارىق كورەدى.
* * *
جازۋشى العاشقى قالاماقىسىن اۋدارماشى بولىپ العان. بىردە جايلاۋدا اسىل تۇقىمدى دون ايعىرى ءولىپ قالادى. تەكسەرۋگە كەلگەن ورىس مامانىنا ءمان-جايدى ءتۇسىندىرىپ بەرەتىن مالشى جوق. سوندا ايىمحان اپانىڭ نەمەرەسى ورىسشا بىلەتىنى ەستەرىنە ءتۇسىپ, شىڭعىسقا كەلەدى. ول ايعىردىڭ جەرگىلىكتى مال جەمەيتىن ۋلى شوپتەن ولگەنىن اۋدارىپ, ايتىپ بەرەدى. اۋىر ايىپتاۋدان قۇتىلعان مالشىلار اكت جاساعان سوڭ, شىڭعىستىڭ قۇرمەتىنە ارنايى قوزى سويىپتى.
* * *
ش.ايتماتوۆ ديپلوماتيالىق قىزمەتى كەزىندە بىرنەشە رەت ىڭعايسىز جاعدايعا تۇسكەن. ونىڭ سەبەبى, ارينە, ەتيكەتتىڭ كەي ساتتەرىن بىلمەگەندىكتەن. بىردە ديپلوماتيالىق قابىلداۋدا ءوز داستۇرىنە ساي گۇلدەرمەن ارلەنگەن جاپون تاعامى ۇسىنىلادى. جازۋشى گۇلدەردىڭ تەك ساندىك ءۇشىن قويىلعانىن بىلمەي, اسپەن بىرگە جەپ قويعان دەسەدى.
ءبىر ويدان ءبىر ويعا...
ەگەر ءسىز جازۋشى بولساڭىز, مەزەتتە ويعا كەلگەن سيۋجەتتەردى تەلەفونعا ءتۇرتىپ الاسىز با؟ الدە قويىنداپتەرگە جازىپ ۇلگەرەسىز بە؟ نەمەسە اسقار سۇلەيمەنوۆ سياقتى كەي سوزدەردى شاقپاق سىرتىنا جازاسىز با؟
ال ۆلاديمير نابوكوۆ ويعا تۇسكەن سيۋجەت ۇزىندىلەرىن ىقشام كارتالارعا جازعان ەكەن. جازۋشىنىڭ مۇنداي ادەتى 40-جىلدارى گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سالىستىرمالى زوولوگيا مۇراجايىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ء(ارى وقىتۋشى) بولىپ جۇرگەندە پايدا بولعان كورىنەدى. سول سەبەپتى نابوكوۆ عىلىمي كىتاپحانالاردا كوپ ۋاقىت وتكىزگەن.
جازۋشى بۇل تۋرالى 1966 جىلى الفرەد اپپەلگە بەرگەن سۇحباتىندا ايتادى: «...مەن بۇرىننان جاڭا شىعارماعا كىرىسەردە روماننىڭ تولىق قۇرىلىسىن كوز الدىما ەلەستەتەمىن. مۇنداي ماشىققا كىتاپحانالىق كارتالار وتە ىڭعايلى. ولار تاراۋلاردىڭ رەتىن ۇستانۋعا ەمەس, كەز كەلگەن تۇسقا قاتىستى ءۇزىندى جاساۋعا نەمەسە بۇرىن جازىلعان بولىكتەر اراسىنداعى بوس ورىنداردى تولتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى».
اۆتور جازىلعان كارتالاردى ءوز رەتىمەن اياقكيىم قورابىنا جيناپ وتىرادى. ياعني نابوكوۆ شىعارمالارىنىڭ تۇپنۇسقاسى وسىلاي ساقتالعان. ماسەلەن, جازۋشى «ادا» رومانىنا 2 000 كارتا جۇمساعان. مىنە, جازۋشىنىڭ توم-توم شىعارماسى قالاي جازىلدى, ءبىر دەممەن وسىلاي جازىپ تاستاۋ مۇمكىن بە دەمەسسىز. ءار ساتتە جىلت ەتكەن ۇزىك ويلار ءتۇرلى قاعازعا ءتۇسىپ وتىرادى: ءبىرىن-ءبىرى جالعاپ, تۇتاس سيۋجەت قۇرايدى. شىن جازۋشىلىق – ناعىز ەڭبەك. بۇنىڭ وتەۋىنە تاتيتىن ەشقانداي ماراپات, سىيلىق جوق سىندى.
