ۇيFىر تەاترىنىڭ ۇشار شىڭى

الماتىداعى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ءىىى حالىقارالىق تەاترلار فەستيۆالىنە قازاقستاننان التى تەاتر ۇجىمى قاتىسىپ, قۇدىس قوجامياروۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق ۇيعىر مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ بەلگىلى رەجيسسەرى يالقۋنجان شاميەۆ ساحنالاعان “يديقۋت” سپەكتاكلى ەكىنشى جۇلدەنى جەڭىپ الدى. ال ءبىرىنشى ورىن قىرعىز دراما تەاترى ساحنالاعان “شىڭعىسحاننىڭ اق بۇلتى” قويىلىمىنا, ءۇشىنشى جۇلدە وزبەكستاننىڭ سۋر­حانداريا وبلىستىق دراما تەاترى ازىرلەگەن “تەنتەك شال” كومەديالىق سپەكتاكلىنە بەرىلدى. كەزىندە شەكسپيردىڭ “لير پاتشاسىن”, شىعىس كلاسسيكاسىنان “فارحاد-شىرىن”, ۇلتتىق دراماتۋرگيادان “انارحان”, يسمايىل ساتتاروۆتىڭ “گەريپ-سانام” ساحنالىق تۋىندىلارىن ۇسىنعان ساحناگەردى شارا اياقتالاردا قازىلار القاسىنىڭ ءتورايىمى توميريس حانىم الداعى جىلى تۇركيادا وتەتىن حالىقارالىق فەستيۆالعا شاقىردى. ۇيعىر تەاترىندا جيىرما ەكى جىلداي باس رەجيسسەر بولىپ قىزمەت ىستەگەن, “قۇرمەت” وردەنىنىڭ يەگەرى, حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق فەستيۆالدەردىڭ لاۋرەاتى, ال بۇگىن قوس بىردەي تابىسقا كەنەلگەن قويىلىم اۆتورىنان ۇيعىر تەاترىنىڭ وتكەن جانە بيىلعى تابىستارى تۋرالى بايانداپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك. – الاتاۋدىڭ ايبىنىن اسقاقتاتىپ, رۋحاني بايراعىن كوكپەن تالاستىرىپ, مەرەيدى شالقار كولدەي تاسىتقان شەرۋ بيىل وسىمەن ءۇشىنشى رەت ءوتىپ وتىرعانى ءمالىم. ءۇنى مەن ۇلگىسى باسقا بايگەلەردەن الابوتەن ونەر باسەكەسىندە “يديقۋت” سپەكتاكلىڭىز وزا شاۋىپ, بايگە الىپ جاتىر. قۇتتىقتايمىز. – ءبىر مەنىڭ عانا قۋانىشىم دەسەم, تىم ارتىق ايتقاندىق بولار, مۇنى جالپى وسىنداعى تەاتر ونەرىنە تەر توگىپ جۇرگەن بارشا ءارىپ­تەس­تە­رىم­مەن بىرگە شىققان شىڭىما جات­قى­زامىن. ساحنالىق ءومىر كۇندەلىكتى قارابايىر تىرشىلىككە ۇقسا­ما­عانمەن, مۇندا دا جۇگىڭنىڭ ءبىر شە­تىن قاتار كوتەرىسەتىن جورا-جولداس­تارىڭ, سىرىڭدى ءبو­لىسەر ەتباۋىر تۋىستارىڭ سياقتى قان­شاما تاعدىرلار جانىڭا ءساۋ­لە شاشىپ تۇرادى. سول مەيىربان ءساۋ­لەلەر كوڭىلدى كوگوراي بەلدەۋلەرگە ءجيى الىپ قاشادى. كوپتەن ويدا جۇرگەن تۇلعالار بەينەسى كوز الدىڭ­نان ايبارلانا تىزىلە شىعادى. ءبىر تولعاق ىشتە تالىقسىپ, ەش مازا بەر­مەي سار­سىلتادى. “يديقۋت” – جاي­ماشۋاق ءسات­تەگى كوڭىل ايناسى ەمەس. ار جاعىندا سان­داعان كوزدەر قا­دالىپ تۇرعانداي اسەردە ءجۇردىم. ون­داعى كەيىپكەرلەردىڭ اربىرىمەن ەتەنە تا­نىستىم. ولار دا مەنىڭ جا­نىم­مەن بىتە قايناسىپ كەتتى. انا قۇرسا­عىن­دا­عى بالاسىن توعىز اي كوتەرىپ با­رىپ, دۇنيەگە پەرزەنت اكەلەتىنى جا­رات­قاننىڭ ۇلكەن ءبىر قۇدىرەتى بولسا, شىعارماشىلىق ادامىنىڭ تاعدىرى دا سول ىسپەتتەس. ءار ساحنالىق قو­يى­لىمىڭ – ىڭگالاعان نارەستەڭ. ونى ايا­لايسىڭ. بويىڭداعى بۇكىل اسىل قا­سيەت­ىڭدى توككىڭ كەلەدى. ونىڭ اتىنا جاقسى سوزدەردىڭ ايتىلعانىن جانىڭ قا­لايدى. سەبەبى, ول دا سەنىڭ ەر­تەڭ­ىڭ­نىڭ جالعاسى, ۇرپاعىڭنىڭ بو­لاشاعى سىندى. ولارمەن سىرلاسقان الماتىنىڭ ايلى تۇندەرىندە جۇل­دىز­دار تىلسىمىنا بويلادىم. باي­تاق دالادا بابالار رۋحى كەزىپ جۇرەدى ەكەن. تاۋ لەبىمەن قۇلاعىما بۇلاق­تىڭ سىبدىرىنداي اسەم اۋەن قۇيى­لىپ, تاڭ الدىندا ازەر كوز ىلگەن شاق­­تاردىڭ اسەرى ءوز الدىنا ءبىر قى­زىق اڭگىمە. شىڭعىسحان تاقى­رى­بى­نا قالام تەر­بەگەندەر ءۇشىن بۇل تۇل­عانىڭ قىر-سىرىنا قانىعۋ قان­شا­لىق قيىن سوققانىن ءوز باسىم وسى تۋىندىمەن بەتپە-بەت كەلگەندە انىق مو­يىندادىم. قيىر-شيىرىنا زەيىن اۋعان سايىن ءتىپتى كۇردەلەنىپ, بوياۋ­لارى قاتپارلانىپ بارا جاتقان تاريحي بەينەگە ۇيعىر تەاترىنىڭ بارۋىنىڭ ءوزىن مەن ۇلتتىق تەاتردىڭ دامۋ داۋىرىندەگى ايتۋلى وقيعا دەپ سانايمىن. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, وسى فەستيۆالعا ءۇش تەاتر شىڭ­عىس­حان تاقىرىبىمەن كەلىپتى. ءبىرى – ءوزىمىز بولساق, استانالىق تەاتر مەن قىر­عىزدار دا قاھارلى قول­باس­شىنىڭ تاريحي بەينەسىن قونىمدى ساحنالاپ ۇسىنا بىلگەن. شىڭعىسحان مەن ۇيعىر پات­شا­سى­نىڭ كەزدەسۋى بۇرىن-سوڭدى ءاڭ­گىمەگە وزەك بولماعان تىڭ تاقىرىپ قوي. ونى ساحنا تىلىنە ءتۇسىرۋ جۇرت ءۇشىن ودان ارمەن كۇتپەگەن جاڭالىق بولدى دەپ ويلايمىن. قازاقستان تەاتر­لا­رىنىڭ اراسىنان سۋىرىلىپ شى­عىپ, جۇلدەگە يە بو­لۋى­مىزدىڭ سىرى وسىنداي ەرەكشە ىزدەنىستىڭ ارقاسى ەكەنىندە داۋ جوق. ءبىز بۇ­رىن­عى ەسكى سوقپاقتىڭ ىزىمەن ىلبىگەن جوق­پىز. ەشكىمگە ۇقسامايتىن سارىن تاپتىق. – “يديقۋت” دەگەن ءسوز ۇيعىر­شادان اۋدارعاندا قانداي ماعىنا بىلدىرەدى؟ – “باقىتتى ءامىرشى” دەگەن ءسوز. تاريحي تاقىرىپقا قالام تەربەۋ ءۇشىن ادامعا تاريحتىڭ قانشاما قالىڭ قات­پارىنا شۇقشيۋعا تۋرا كەلەدى. بەلگىلى جازۋشى, دراماتۋرگ اح­مەتجان اشيروۆتىڭ رومانى نەگى­زىن­دەگى ساحنالىق قو­يى­لىمنىڭ تۇ­ساۋ­كەسەرى بىلتىر ءوتتى. وقيعاسى تىم ارىدەن باياندالادى. ءحىىى عاسىردا ۇيعىر­لار­دىڭ باۋرچۋك دەگەن اتاقتى ءامىرشىسى ءومىر سۇرگەن. ول تاريحي دەرەكتە شىڭعىسحانمەن كەزدەسەدى. حان وعان قىزى التىنبيكەنى ۇزا­تا­دى. بۇگىنگى زامان زەردەسىمەن ءتۇ­يىن­دەلگەندە, سپەكتاكلدىڭ باستى لەيت­مو­تيۆى وسى. كو­رەرمەن ءۇشىن قازىر تا­ريحي تۇل­عا­لاردىڭ بۇرىن ويعا كوپ تا­مىزىق بولماعان سىرلارى قى­زى­عىراق. قوس تۇلعا ءبىر-بىرىمەن قاشان, قانداي ساتتە كەزدەستى, ەل مەن جەر تاعدىرى جايىندا مۇڭلى جۇرەكتەر قالاي ۇندەستى, جاندارىن جەگىدەي جەگەن باستى دەرت نە بولدى, قالاي كۇيزەلدى, كەشەگى بابالاردىڭ تاۋداعى جاڭ­عىرىعى مەن دالاداعى ءدۇبىرى جايىندا كەيىنگى ۇرپاق نە بىلەدى دەگەن سان ساۋال ەلەڭدەتەدى. وسى قۇپ­ي­يا­نى اشۋعا بارىنشا تىرىسىپ باق­تىم. باعاسىن كورەرمەن بەرۋى كەرەك. – الگىندە سارىنى بولەك دەدىڭىز. ماسەلەن, قاي جاعىن ايتىپ وتىرسىز؟ – ماسكەۋلىك بەلگىلى بالەت­مەيس­تەر اليشەر حاسانوۆقا قولقا سالعان بولا­تىنبىز. سپەكتاكلدىڭ نەگىزگى ويى پلاستيكالىق قيمىلدار ارقىلى بەرىلدى. ءاربىر وقيعانى ءۇنسىز ءتۇيىن­دەپ, ءتىلدىڭ ءوزى تۇبىنە دەيىن جەتكىزىپ بەرە المايتىن ويلاردى بي بەدەر­لە­رى­مەن بەينەلى, جۇرت ءبىر دەممەن تا­ما­شالايتىنداي ورنەكتە ورگەندىكتەن كە­لەر جىلى تۇركيادا وتەتىن تەاتر­لار فەستيۆالىنە شاقىرتۋ الدىق. ماسكەۋدىڭ جاسوسپىرىمدەر تەاترىنان كەلگەن قوناقتىڭ كەلۋى ۇجىمنىڭ شى­عار­ماشىلىق شىڭدالۋىنا ەداۋىر سەپتىگىن تيگىزدى. مۇنداي داستۇرلەر كەيىن دە جالعاسا بەرگەنى دۇرىس. ەكىنشىدەن, سۋرەتشىنىڭ ەڭبەگىندە شەك جوق. بۇل رەتتە گۋزەل ما­مە­دي­نوۆا قىرۋار جۇمىس ىستەدى. بۋددا دىنىندەگى ۇيعىرلاردىڭ فولكلورلىق ۇلگىدەگى ۇلتتىق كيىمدەرى مۇلدە بولەك, بەزەندىرىلۋى مەن زەرگەرلىك اشە­كەي­لەرى كوز جاۋىن الاتىن ەدى. ءوز ءىسىڭ­نىڭ ناعىز شەبەرى بولماساڭ, سول كەزەڭدەگى شاش ۇلگىسىن جاساۋ, كوس­تيۋم­دەرىن ءمىنسىز تىگۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قيالى جەتە بەرمەيتىن ۇلكەن ەڭبەك. سپەكتاكلدەگى كيىم ۇلگىلەرى تۇگەلدەي جاڭادان ءتى­گىل­دى. ودان قارجى اياپ قالعان جوقپىز. – باستى بەينەلەردى كىمدەر سوم­دا­دى؟ – شىڭعىسحاننىڭ ءرولىن “دوس­تىق” وردەنىنىڭ يەگەرى ماحمۇتجان داراەۆ سوم­داسا, باۋرچۋك بەينەسىن جاس ءارتىس ديلشات امانباەۆتىڭ ءساتتى ويناپ شىققانى ەرتەڭ جۇلدىزدار ساناتىنان كورىنەتىن تاعى ءبىر تا­لانتتى ءارتىستىڭ ءوسىپ كەلە جات­قا­نىنا يلاندىردى. شىڭعىسحان ءرولىن سومداعان ءۇش تەاتردىڭ ءارتىسى دە جە­كە­لەگەن جۇلدەلەرمەن مارا­پاتتالدى. – تەاتردىڭ جەتپىس بەس جىلدىق اسۋى­نىڭ اسقارالى شىڭدارىن ءجيى ەسكە الار ما ەدىڭىز؟ – وسىعان دەيىن دە تالاي ءباي­گەلەردەن سۇرىنبەي كەلىپ جۇردىك قوي. كاير فەس­تي­ۆالىنە قاتىسقان ساتتەر جادىما جارقىن جاقتارىمەن ورالادى. ۆەنگريا, گەرمانيا ساپار­لا­رى جىلى اسەرگە بولەيدى. ءداس­­تۇ­رىمىز بەن سالت-سانامىز بولەك ەل­دەردىڭ جۇرتشىلىعى “تابىت” سپەك­تاك­لىمدى تاما­شا­لاعانى, شىعار­ما­شى­لىعىما جوعارى باعا بەرگەنى جانىمدى مارقايتىپ, تەاتر بەلە­سىنىڭ بەينەلى بەدەرى بولىپ قالدى. 1998 جىلى رەسپۋبليكالىق تەاترلار فەس­تي­ۆالىنە “تاعدىر ەسىگى” سپەكت­اك­لى­مەن باردىق. وسى بايگەدە مايا توق­تاحۋنوۆا ەڭ ۇزدىك ايەل ءرولى نوميناتسياسى بويىنشا باس جۇلدەگە يە بولدى. جاقىندا قىرعىزستاندا “اق وردا” تەاتر فەستيۆالى ءوتىپ, بۇل جولى ءالىمجان ايساەۆ ەسىمدى ءار­تى­سى­مىز ەر ادامنىڭ ءرولىن ۇزدىك سوم­دا­عانى ءۇشىن ماراپاتتالدى. ءتۇر­كياداعى تۇركى تىلدەس حا­لىق­تاردىڭ تەاترلار فەستيۆالىندەگى شۋاق­تى كۇندەر ەستەن كەتپەستەي. ءبىر جىل بۇرىن ۋفا قالا­سىن­دا وتكەن تۇركى تىلدەس حالىق­تار­دىڭ ەسترادالىق فەس­تيۆالىنە اپارعان “سادا” ءانسامبلى لاۋرەات اتانىپ, ەكىنشى جۇلدەنى قانجىعاسىنا بايلاپ قايتتى. – قازاق قالامگەرلەرىنەن كىمدەردى ساحنالادىڭىزدار؟ – ءۇش جىل بۇرىن ورالدا ما­حام­بەت وتەمىس ۇلىنىڭ 200 جىل­دى­عىنا وراي وتكەن رەسپۋبليكالىق تەاترلار فەستيۆالىندە بەلگىلى درا­ما­تۋرگ اكىم ءتارازيدىڭ ءبىزدىڭ تەاترعا ار­ناپ جازعان “ماحامبەتىن” اپار­دىق. رەجيسسەرى – ساۋلەبەك اسىل­حان. سوندا تەاتر ۇجىمى ەكى بىردەي قۋانىشقا كەنەلدى. پايىزراحمان يبراگيموۆ ۇزدىك سۋرەتشى, ال ءامينا ۇسەنوۆا ەڭ ۇزدىك ايەل بەينەسى نوميناتسياسى بويىنشا جەڭىمپاز اتانىپ قايتتى. كەزىندە قادىر جەتپىسباەۆ ساحنالاعان “قىز ءجى­بەك­تىڭ” تەاتر كوك­جيە­گىندەگى تاريحي قۇ­بى­لىسقا اينال­عانىن اي­تىپ تاۋىسا المايمىن. “ايمان–شولپان”, “قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ”, “بەۋ, قىز­دار-اي” ساحنالىق قويىلىمدارى ارقىلى رەپەرتۋاردى بايىتتىق. بۇل – ۇزىلمەيتىن ءداستۇر. سوندىقتان الدى­مىزدا ءالى تالاي تىڭ تاقى­رىپ­تار توسىپ تۇرعانى انىق. – ءوزىڭىزدىڭ جەكە شىعارماشى­لى­عى­ڭىزدا قانداي جاڭالىقتار بولىپ جاتىر؟ – بيىل ورىس ادەبيەتىنىڭ كلاس­سيگى ا.پ.چەحوۆتىڭ 150 جىلدىق مە­رەي­تويىنا بايلانىستى جازۋشىنىڭ “شيە باعى” ساحنالىق تۋىندىسىن قولعا الدىم. ونەر اكادەمياسىندا اعا وقى­تۋ­شى رەتىندە اكتەر شەبەرلىگىنەن ساباق بەرەمىن. ەكى كۋرستى دايارلاپ شى­عاردىم, قازىر ون شاكىرتىم بار. تەاتردا 36 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ادامنىڭ باستى باي­لىعى نە دەپ سۇراسا, مەن ءوزىڭ تاربيەلەگەن سول شاكىرتتەرىڭ ءۇمىتىڭدى اقتاپ, سوڭىڭنان جانعان شىراقتاي جارقىراسا, ۇستازعا ودان اسقان قانداي باق كەرەك دەۋشى ەدىم. اڭگىمەلەسكەن قاراشاش توقسانباي, “ەگەمەن قازاقستان”.