سالاماتتى ءومىر سالتى ء(سوس) تەك ءسان نەمەسە ۋاقىتشا قۇبىلىس ەمەس, بۇل ءبىزدىڭ ءال-اۋقاتىمىزدىڭ نەگىزگى اسپەكتىسى, وزىندىك ءبىر فيلوسوفيا. حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن ءومىر سالتىنىڭ ساپاسىن باعالاۋ ءتۇرلى ۇيىم مەن مەملەكەتكە ءوز باعدارلامالارىنىڭ تيىمدىلىگىن انىقتاۋعا جانە كۇش-جىگەردى دۇرىس باعىتقا باعىتتاۋعا كومەكتەسەدى. دەنساۋلىقتىڭ ءارتۇرلى يندەكسى مەن كورسەتكىشتەرى بۇل ۇدەرىستە ماڭىزدى ءرول اتقارادى, مالىمەتتەر مەن ستاتيستيكانى قامتاماسىز ەتەدى, سونىڭ نەگىزىندە تۇجىرىمدار جاساۋعا جانە دەنساۋلىق ساقتاۋدى جاقسارتۋ ستراتەگيالارىن جاساۋعا بولادى. مۇنداي شولۋ سالاماتتى ءومىر سالتىنىڭ ماڭىزدىلىعىن جانە ونىڭ ءبىزدىڭ ءال-اۋقاتىمىزعا اسەرىن جاقسى تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە, 70% جاعدايدا جۇقپالى ەمەس اۋرۋلار مەزگىلسىز ءولىمنىڭ سەبەبىنە جاتادى. دەنساۋلىقتى نىعايتۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى بولىگى – سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ. سالاماتتى ءومىر سالتىنىڭ ماڭىزدى اسپەكتىلەرى – تەمەكى شەگۋدەن, الكوگول مەن باسقا دا ەسىرتكى ونىمدەرىنەن باس تارتۋ, راتسيونالدى تاماقتانۋ جانە دەنە بەلسەندىلىگى, از قيمىل ءومىر سالتىنان باس تارتۋ.
ءتۇرلى ەلدە جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ ايتارلىقتاي وسۋىنە اكەلەدى. مىسالى, گەرمانيادا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ ءسوس ۇستانۋ 40 جاستان كەيىن ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ 13–17 جىلعا ۇلعايۋىنا اكەلسە, اقش-تاعى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ءسوس ۇستانۋ 50 جاستان كەيىن ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ 12–14 جىلعا ارتۋىنا اكەلگەنى جايلى مالىمەتتەر كەلتىرەدى.
2023 جىلى ستاتيستيكا بويىنشا الەمدە ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى – 72,98 جىل, ونىڭ ىشىندە ايەلدەر – 74,6, ەرلەر 71,3 جاس كورسەتكىشىن قۇراعان.
«World Health Organization» مالىمەتىنشە, ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 2023 جىلى الەمدە – 72,98. مۇنداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش – 89,52 جىل, ال ەڭ تومەنگى كورسەتكىش – 53,65 جىل. زەرتتەۋ دەرەگى بويىنشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى جوعارى ەلدەرگە ەكونوميكاسى دامىعان مەملەكەتتەر ەنگەن. سونىمەن قاتار وعان اسەر ەتەر فاكتورلارعا كۇندەلىكتى سپورت ادەتتەرى, تاماقتانۋ رەجىمى, ەڭبەك جاعدايلارى, الەۋمەتتىك ورتا, وتباسىلىق قاتىناستار, ۋربانيزاتسيا, ءبىلىم مەن مادەنيەت دەڭگەيى, ەڭبەك جاعدايلارى, قارجىلىق جاعداي, تۇرمىستىق احۋال, ءدارى-دارمەكتەردى قولدانۋ جيىلىگى, قورشاعان ورتا, ياعني سۋدىڭ, اۋانىڭ, توپىراقتىڭ جاعدايى, كليمات, اتموسفەرالىق كورسەتكىشتەردىڭ وزگەرۋىن قوسىپ كەتسەك بولادى. ەڭ ماڭىزدى فاكتور – ارينە مەديتسينا دەڭگەيى, مەديتسينالىق كومەكتىڭ ساپاسى مەن جىلدامدىعىن ايتا كەتۋ قاجەت. ال ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى تومەن مەملەكەتتەر قاتارىنا افريكا قۇرلىعىنىڭ مەملەكەتتەرى شوعىرلانعان. وعان باستى سەبەپ – ايتۆ (ۆيچ) اۋرۋىنىڭ كەڭ تارالۋى جانە ءجيى بولاتىن ازاماتتىق سوعىستار.
ازاماتتار «سالاماتتى ءومىر سالتى» ۇعىمىن قوعام قالاي تۇسىنەدى جانە ول ادەتتەردى كۇندەلىكتى ومىردە قولدانا ما؟ قازاقستانداعى وسى ءۇردىستى انىقتاۋ ماقساتىندا رەسپوندەنتتەرگە بىرنەشە سۇراق قويىلىپ, الەۋمەتتىك ساۋالناما جۇرگىزىلگەن ەدى. ساۋالناما سۇراقتارى قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ جوباسى «داستۇرلەردى جاڭعىرتۋ: قازاقستاندىق قوعامداعى جاڭا مىنەز-ق ۇلىق نورمالارى» الەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋى اياسىندا قويىلعان. 2023 جىلى وتكەن ساۋالناماعا 2400 رەسپوندەنت قاتىستى.
وتانداستارىمىز سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانا ما؟ قازاقستاندىقتاردىڭ 43,1%-ى سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستاناتىنىن, تاعى 33,6%-ى ۇستانبايتىندىعىن اتاپ ءوتتى. ساۋالناما قورىتىندىسىنان سالاماتتى ءومىر سالتىن ايەلدەر, اۋىل تۇرعىندارى ءجيى جۇرگىزەتىنىن اڭعارۋعا بولادى.
وتانداستارىمىز سالاماتتى ءومىر سالتى ۇعىمىنا نەنى جاتقىزادى؟ وسى سۇراققا جاۋاپ بەرگەن 67,4% رەسپوندەنت ءۇشىن بۇل الكوگولدەن باس تارتۋدى, 64,8%-ى تەمەكى شەگۋدەن باس تارتۋدى, 64,0%-ى ەسىرتكىسىز ءومىر ءسۇرۋدى بىلدىرگەن. ال 56,1% رەسپوندەنت سالاماتتى ءومىر سالتىن سپورتپەن, 53,8%-ى دۇرىس تاماقتانۋمەن بايلانىستىرادى. سونداي-اق 44,2% دۇرىس ۇيقىنى, 41,8%-ى كۇندەلىكتى رەجىمدى ساقتاۋدى اتاپ ءوتتى. ساۋالناماعا قاتىسقان ءاربىر 5-ادام دارۋمەندەر قابىلداۋدى سالاماتتى ءومىر سالتىنا جاتقىزدى.
سالاماتتى ءومىر سالتى دەگەنىمىز – ۇزاق ءارى ساپالى ءومىردىڭ جانە ءال-اۋقاتتىڭ كىلتى. وسى باعىتتاعى ءتۇرلى يندەكس, الەۋمەتتىك ساۋالناما حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن باعالاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى جانە ونى جاقسارتۋعا ءوز سەپتىگىن تيگىزەدى. قازاقستاندا دا, وزگە مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, تۇرعىندارعا سالاماتتى ءومىر سالتىنىڭ ماڭىزىن ءتۇسىندىرۋ جانە وسى سالاداعى جاڭا ۇردىستەردى زەرتتەۋ وزەكتى.
دامير بەلگىباەۆ,
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى
