ءبرىنشى كەدەرگى – كۇنشىلدىك. ارينە, ادامدار بولمىسىنان ءارتۇرلى. ادام بويىنداعى قابىلەت-قاسيەت وسە كەلە ايقىندالىپ, بىرەۋ ءانشى, بىرەۋ اقىن دەگەندەي, تابيعاتىنا ساي ءتۇرلى تالانتقا يە بولماق. سولاي, سولاي ادامدار دارالانا باستايدى. مىنە, وسى تۇستا كۇنشىلدىك كورىنىسى بوي كورسەتەدى. ءومىر – باسەكە, ول راس. الايدا وسى باسەكە تەرىس ءورىس الىپ كەتسە, كۇنشىلدىك كۇشەيە تۇسەدى. بۇعان كوركەم ادەبيەتتە مىسالدار كوپ. كۇنشىلدىك دەرتكە اينالعاندا اسا قاۋىپتى. ونداي ادامدا توقتام دەگەن بولمايدى. سوڭىندا ءتىپتى سول سەزىمىنىڭ ق ۇلىنا اينالىپ, كەلەڭسىز جاعدايعا تاپ بولۋى ىقتيمال. اسقىنعان كۇنشىلدىك قىلمىسقا اينالماق. ونىڭ ءبىر مىسالى – بايبىشە, توقالعا قاتىستى ەل اۋزىنداعى اڭگىمە. كۇنشىلدىگى قوزعان بايبىشە توقالعا بىلدىرمەي قالتاسىنا شوق سالىپ جىبەرەدى. ءسويتىپ جاس كەلىنشەك قىزعانىش پەن كۇنشىلدىكتىڭ كەسىرىنەن ورتەنىپ كەتەدى. تۇرمىستا مۇنداي مىسالدار ءجيى ۇشىراسادى.
قىزعانىش – كۇنشىلدىكتىڭ تۋىسى. كۇنشىلدىك ورىستەمەسى ءۇشىن جاسوسپىرىمدەردى سەزىمگە باي ەتىپ تاربيەلەۋ قاجەت. ادامنىڭ اسىل قاسيەتى مەيىرىمدىلىك دەگەندى ايتۋدان جالىقپاۋ كەرەك. مەيىرىمدى جاندى كۇنشىلدىك بيلەپ كەتە المايدى. جاستاردىڭ سەزىم بايلىعىن تاربيەلەۋ – اتا-انا مەن قوعامنىڭ باستى مىندەتى.
جاقسى ادام كۇنشىل بولمايدى. ونى حاكىم ابايدان اسىرىپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس. ادام جاقسى بولۋى ءۇشىن اتا-انا جاقسى بولۋى شارت. قۇربىسى جاقسى بولۋى كەرەك, ەڭ باستىسى, ۇستازى جاقسى بولۋعا ءتيىس. ونداي ادامنىڭ الدىندا قانداي مىندەتتەر تۇر دەگەن حاكىم اباي: «ول – اۋەلى اللانى تانىماق, ودان كەيىن ءوزىن, سودان كەيىن دۇنيەنى تانىماق», – دەيدى.
* * *
الەمدە حالىق كوپ, سونىڭ ىشىندە اسىرەسە ءبىر ەل مەنى ەرەكشە تاڭعالدىرادى, ول – ەۆرەي جۇرتى. انىعىن ناقتىلاپ ايتا المايمىن, اڭعارعانىم – بۇل ەلدە كۇنشىلدىك بىزدەگىدەي ەمەس. ەۆرەي حالقىنىڭ جالپى سانى – 15-20 ميلليون. شەتەلدەردەگى تۋىستاردى قوسقاندا ءبىز دە سول شامادامىز. سوعان قاراماستان, ەۆرەي حالقى الەمنىڭ 30%-عا جۋىق ەكونوميكاسى مەن قاراجاتىنا يە, قانشاما نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى بار. ساپالى ۇلت.
* * *
ەسىمە قادىرلى دوسىمنىڭ اڭگىمەسى ءتۇستى. ول ارىپتەس ەۆرەي ازاماتىمەن الىس شەتەلگە ساپارعا شىعادى. «جولشىباي اۋەجايدا الگى كىسى دۇڭگىرشەكتەن قالىڭ كىتاپتى تاڭداپ الىپ, ساتۋشىعا «قايتاردا الامىن» دەپ تاپسىرىپ كەتتى. باعاسى دا ارزان ەمەس. مەن بولسام: «قايتەسىڭ جۇك قىلىپ» دەپ نارازىلىق ءبىلدىردىم. قايتار جولدا ارىپتەسىم شىنىمەن دە سول كىتاپتىڭ قۇنىن تولەپ الدى. مەن تاعى دا نارازى بولدىم. سوندا ارىپتەسىمنىڭ ايتقانىنا تاڭعالدىم, ول:
– مىنا كىتاپتىڭ اۆتورىنا قاراساڭشى, ول – ەۆرەي, – دەدى.
مەن ساپاردا جۇرگەندە دۇكەننەن ءبىر قازاقتىڭ كىتابىن وسىلاي ساتىپ الام با, جوق پا, ەكى تالاي ءىس. ارىپتەسىم ءوزىنىڭ حالقىنا دەگەن قۇرمەتى تۋرالى ماعان ساباق بەردى. ەۆرەي جۇرتىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعىم ارتا ءتۇستى», دەپ دوسىم اڭگىمەسىن اياقتادى.
مەن ويعا قالدىم. ءبىز نەگە سونداي ەمەسپىز؟
* * *
كۇنشىلدىك ادامعا باسى ارتىق جۇك, ودان ارىلۋ قاجەت. مۇنى ءتىپتى اۋىر دەرت دەر ەدىم... ال ونىڭ ەمى بار ما؟ ارينە, بار. ەمى – بارعا رازى بولۋ, قاناعات. كۇنشىل جان بارعا قاناعات ەتپەسە, ونىڭ بويىندا سول باردان ايرىلىپ قالۋ قاۋپى ۇنەمى ساقتالادى. سوندىقتان مۇسىلمان شۇكىرشىلىك دەيدى. كۇنشىلدىكتەن ارىلعان جان ءوزىنىڭ باقىتتى ادام ەكەنىنە دە كامىل سەنىمدى. كۇنشىلدىكتەن ارىلدىڭ – يىعىڭنان جۇك ءتۇستى. جەڭىلدەپ قالدىڭ, سەزەسىڭ بە؟ ول – باقىت سەزىمى.
* * *
باقىتتى سەزىنۋدەگى ەكىنشى كەدەرگى – وتكەنگە وكىنىش. «اتتەگەن-اي, قاپ, سولاي بولدى» دەپ تالاي اعايىنىمىزدىڭ سانىن سوعىپ, وتكەن ىسكە وكىنىش بىلدىرگەنىنىڭ كۋاسى بولدىم. الاشتىڭ العاشقى ءباسپاسوزىنىڭ ءبىرى «ايقاپ» تا ء«اي, قاپ» دەپ وكىنىشتى بىلدىرمەي مە؟ مۇمكىن. قالاي دەسەك تە قازاقتىڭ وتكەنگە وكىنىشى ۇشان-تەڭىز.
وكىنىش دەگەن ءار ادامنىڭ ساناسىندا سىرەسىپ تۇر. «اتتەگەن-اي, ول ماسەلەنى بىلايشا شەشۋ كەرەك ەدى», «قاپ», «ويلانباعانىم-اي» دەپ وكىنىش بىلدىرۋشىلەر توڭىرەگىمىزدە جەتكىلىكتى. ء«يا, سولاي ەتۋ كەرەك ەدى». ء«جا, باسقاشا سويلەۋ كەرەك ەدى». وتكەنگە وكىنىش. وسىلايشا, داعدارىپ تۇرعان جۇرتتى قازاق: «بولعان ءىس بولدى, بوياۋى ءسىڭدى» دەپ سابىرعا شاقىرعان.
* * *
اتالارىمىزعا قاتىستى مىنا ءبىر تاريحي جاعدايدى ايتا كەتەيىن. كەنەباي بي – تولە بيمەن زامانداس ءارى تۋىس. وسى جاقىندىقتى جۇراعاتتىقپەن جالعاپ, ول كەيىن تولە ءبيدىڭ تۋىسىنا ۇيلەنگەن.
كەنەباي ءبيدىڭ تولە بيدەن جاسى ۇلكەن ەكەن, بۇرىن قايتىس بولىپتى. توپىراق سالۋعا كەلە الماعان تولە بي كەنەبايعا جايىراق مەزگىلدە باتا جاساي بارىپتى. كەنەبايدان 9 ۇل قالعان كورىنەدى. سوندا تولە بي:
– كەنەباي ءبيدىڭ ءسوزىن ۇستايتىن قايسىڭ بارسىڭ؟ – دەگەندە, توعىز ۇلدىڭ ۇلكەنى تاسان:
– بيەكە, ءوز ءسوزىڭ بولماسا, بىرەۋدىڭ ءسوزى ءسوز بولا ما؟ – دەپتى. تولە بي بۇل جاۋاپقا وتە نارازى بولىپ:
– قاراعىم, جىرتىق ءۇي – جامالسا ءۇي, كەنەباي ءبيدىڭ ءسوزى جىرتىق ءۇيدىڭ جاماۋىنداي بولماعانى ما؟ – دەپ, باتا بەرمەي اتتانىپ كەتىپتى جارىقتىق.
تاسان بولسا «بيگە نەگە ولاي دەدىم؟» دەپ ءومىر بويى وكىنىپ ءوتىپتى. «ورنى تولمايتىن وكىنىش» دەپ وسىنداي جاعدايعا قاتىستى ايتىلعان. «اڭداماي سويلەگەن اۋىرماي ولەدى» – دەگەن اتام قازاقتىڭ ءسوزى بار. وكىنبەۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن تىلگە يە بولۋ كەرەك.
* * *
وكىنىشتىڭ زورى – ۋاقىتتى بوسقا وتكىزۋ. دۇنيەدەگى ەڭ قىمبات دۇنيە – ۋاقىت. ول تۋرالى حاكىم اباي:
«وكىنىشتى كوپ ءومىر كەتكەن ءوتىپ,
وتكىزدىك ءبىر نارسەگە بولماي جەتىك».
وكىنىش تاڭداۋعا قاتىستى. تاڭداۋ ءتۇرى كوپ, جار تاڭداۋ, دوس تاڭداۋ, ت.ب.
ادام اتا-انانى, وتاندى تاڭداي المايدى, باسقاسىنا ۇنەمى تاڭداۋ ەركى بار.
* * *
باقىتتى سەزىنۋدەگى ءۇشىنشى كەدەرگى – كەشىرىم.
كەكشىلدىك, مەيىرىمسىزدىك, قاتىگەزدىك, وشپەندىلىك, ت.ب. كەشىرىمگە قاتىستى تۇسىنىك-جايلار. ومىردە نە بولمايدى؟ ەگەر بىرەۋلەر اناسىنان «قان شەڭگەلدەپ» تۋسا نە دەمەكپىز؟ ماسەلە اۋىر. شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «كاسساندرا تاڭباسى» رومانىنداعى اڭىزبەن ساباقتاستىرساق, التى-جەتى اپتالىق ەمبريون قۇرساقتا جاتىپ, دۇنيەگە كەلگەن سوڭ ءوزىنىڭ كىم بولاتىنىن ءبىلدىرىپ, اناسىنىڭ ماڭدايىندا تاڭبا بولىپ كورىنەدى ەكەن. ول – الەمگە ز ۇلىم ۇرپاق ەنەدى دەگەن نىشان. بەلگىلى ۋاقىتتا اناسىندا بولعان تاڭبا جويىلىپ, الەمگە ءسابي كەلەدى. وسە كەلە, ول ءوز تاعدىرىنا ساي ز ۇلىم بولماق. ومىردە ز ۇلىمدىقتىڭ ءتۇرى سان الۋان. ەگەر وسىلاي ءوزىن تۋماي جاتىپ كىم ەكەنىن ايقىنداعان ۇرپاق كەدەي, جايسىز وتباسىندا دۇنيەگە كەلسە, ول بۇزىق, ۇرى, باۋكەسپە بولىپ ءوسىپ, قوعامعا كەلتىرگەن زالالى ءۇشىن قامالادى, جازالانادى. بىلايشا ايتقاندا, مۇنداي ز ۇلىمدىقتىڭ ءورىسى تار. ال ول ۇرپاق كەرىسىنشە باق-داۋلەتتى وتباسىندا دۇنيەگە كەلسە, ماسەلە باسقاشا. مادەنيەتتى, ءبىلىمدى بولىپ وسەدى, ەشكىمگە قول جۇمسامايدى, بىراق ادامداردى قىرىپ-جويۋدىڭ ءىلىمىن وزىنشە جۇزەگە اسىرادى. ايتالىق, كارل ماركس سەكىلدى. ول الەمدىك ز ۇلىمدىقپەن شۇعىلدانىپ, سودان وزىنە قىزىق تاپتى, راحاتتاندى. ءسويتىپ ءىبىلىستىڭ شاكىرتىنە اينالدى. ب ۇلىك, قيراتۋ, سوعىس – ونىڭ كاسىبى.
* * *
كەكشىلدەر بولادى. ول – اسىرەسە تاۋ حالىقتارى تۇرمىسىندا كەزدەسەتىن كورىنىس: «قانعا – قان, جانعا – جان». بۇل – باقىتتى سەزىنۋگە ناعىز كەدەرگى, سەبەبى سول جولدا ءوزىڭ مەرت بولاسىڭ. كەشىرىم اۋاداي قاجەت.
كەكشىلدىكتىڭ دەڭگەيلەرى بار. ادامداردىڭ جۇدىرىقتاسۋىنان مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى كەكشىلدىككە دەيىن. كەك الۋ ساياساتى – سوعىسقا باستايتىن جاعداي. ماسەلەن, ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ تۇتانۋ سەبەبى ساراەۆودا اۋستريا تاعىنىڭ مۇراگەرى حانزادا فرانتس فەرديناندتى ولتىرۋدەن باستالدى. ارينە, بۇل – سىلتاۋ. شىن مانىندە سوعىستىڭ باستالۋىنىڭ سەبەبى تەرەڭدە – ەلدەردى, جەرلەردى قايتا ءبولىسۋ. ال ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ بولۋى – الەمگە اشىق تۇردە ءفاشيزمنىڭ كەلۋى. فاشيستىك مەملەكەتتىڭ ساياساتى سوعىستان وزگە نە بولماق؟ ءفاشيزمدى قىرعىن, سوعىس دەپ تۇسىنە بەرگىن.
* * *
باسىنان قيلى وقيعالار وتكەن اكتەر, قوعام قايراتكەرى تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ ءبىر سۇحباتىندا: «قاتەلىكتى كەشىرۋگە بولادى, ال ساتقىندىقتى ەشقاشان», – دەپتى. قازاقتىڭ: «الدىڭا كەلسە, اتاڭنىڭ قۇنىن كەش» دەگەنىنە نازار سالىڭىز. «قۇنىن» دەيدى... ساتقىندىعىن ەمەس». ويلانعان ءجون.
* * *
ادامدار قاتەلەسەدى, اداسادى, ءسويتىپ وزگەلەردىڭ تۇرمىسىنا, ومىرىنە سان الۋان كەدەرگى جاسايدى, اللا تاعالا الدىندا – كۇنالى, ادامدار الدىندا كىنالى بولادى. مىنە, وسىنداي جاعدايلاردا كەشىرىم قاجەت. كەشىرىمدى بولۋ, ارينە, ايتۋعا عانا جەڭىل. جەمە-جەمگە كەلگەندە بۇل – اۋىر ماسەلە.
* * *
ساتقىندىققا كەشىرىم جوق. وسىلاي ايتۋ دۇرىس بولا ما؟ بولشەۆيزم-فاشيزمگە قارسىلىق ساتقىندىق پا ەدى؟ مۇستافا شوقايدىڭ تۇرىك ايماعىندا بولعانى ساتقىندىق پا؟ مەن ساتقىندىق دەي المايمىن. بولشەۆيزم دە – فاشيزم, فاشيزم دە – فاشيزم. ال اق-قاراسىن انىقتاپ كور. كوممۋنيستىك يدەولوگيامەن ۋلانعان قازاقتار مايداندا جان الىپ, جان بەرىپ سوعىستى. قازىر قاراساق, ەكىنشى جاھاندىق قىرعىن ءبىزدىڭ سوعىس ەمەس ەكەن. رەسەي-ۋكراينا سوعىسىندا ورىس ەمەس, رەسەي ازاماتتارى (شاعىن ۇلت وكىلدەرى) نە ءۇشىن, كىم ءۇشىن سوعىسىپ جاتىر؟ سوندىقتان ساتقىندىق ادامشىلىق, ادىلەتتىلىك تۇرعىدا ساراپتالۋى قاجەت.
شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «بەتپە-بەت» اتتى شىعارماسىندا سوعىستان قاشىپ كەلگەن قىرعىز تۋرالى سۋرەتتەلىپ, سول زامان ءۇشىن ونىڭ جازاسى – ءولىم دەگەن وي باستى نازارعا الىنادى. ويلانىپ كورسەك, ونى كەشىرۋگە بولار ما ەدى؟ سۇراق...
* * *
كەشىرىمدى بولۋ – مەيىرىمدىلىك كورىنىسى. ەستەرىڭىزدە شىعار, مۇسىلماندار دۇنيەدەن وتەردە ءبىر-بىرىنەن «كەشۋ» سۇراسادى. باقي الەمگە جالعاننىڭ جۇگىن ارقالاپ كەتپەۋ ءتاسىلى. بالا كەزىمنەن ۇلكەندەردىڭ اۋزىنان: «اللا تاعالانىڭ كەشپەيتىن كۇناسى جوق» دەگەندى ەستىپ كەلدىك. ءبىز سولاي ويلايمىز, ءوز سوزىمىزگە سەنەمىز. بىراق ءبارىن ءبىلۋشى – ءبىر اللا.
بايقاساق, كەشىرەتىن جاعدايلار جايعاسىپ, يىعىمىزعا جۇك بولىپ قالىپتى. كەشىرۋ قاجەت. تۇيسىك, سەزىم, ساناعا جەڭىلدىك كەرەك. يىعىمنان جۇك ءتۇستى, ءومىر قانداي عانيبەت! حاكىم اباي: «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ» جالپىعا ايتسا, ەندى بىردە: ء«بىرىڭدى قازاق, ءبىرىڭ دوس, كورمەسەڭ ءىستىڭ ءبارى بوس» دەمەپ پە ەدى دانىشپان.
سونىمەن باقىتتى سەزىنۋدەگى ءۇش كەدەرگىنى جەڭدىك, باسقا باق قوندى.
ەستە بولسىن: باق تابيعاتى – قۇس. ۇشىرىپ الما!
ساق بول! ساقتىقتىڭ كۇزەتشىسى – سابىر.
حالقىمىز: «سابىر ءتۇبى – سارى التىن» دەپ بەكەر ايتپاعان, ويلانايىق!
عاريفوللا ەسىم,
اكادەميك
